Swastika (symbool): verschil tussen versies

54 bytes toegevoegd ,  1 maand geleden
geen bewerkingssamenvatting
[[Bestand:HinduSwastika.svg|thumb|Een decoratieve swastika uit het hindoeïsme]]
De '''swastika''' is een [[symbool|vredig symbool]] dat stamt uit de [[Indusbeschaving]]. Het is een in de loop van de [[geschiedenis van de wereld|geschiedenis]] vaak gebruikt teken in allerlei culturen wereldwijd en staat in het algemeen voor levenskracht, geluk of [[heilig]]heid. Zo is het een van de heiligste tekens in het [[hindoeïsme]] en [[jaïnisme]] en wordt het ook gebruikt in het [[boeddhisme]]. Het symbool (卐) komt echter ook voor op vroegchristelijke graftomben in de catacomben bij [[Rome (stad)|Rome]], op Romeinse schilden (scuta), op [[Griekenland|Griekse]] en [[Romeinse Rijk|Romeinse]] mozaïekvloeren uit de [[oudheid]], en op houten klompen van Noorse [[Vikingen]] uit de [[vroege middeleeuwen]].
 
In de jaren voor en tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] werd de Swastikaswastika misbruiktgebruikt door Hitler en de [[nazi|nazi's]]. Sindsdien wordt het hakenkruis in [[Westerse wereld|westerse]] landen vooral geassocieerd met het nationaalsocialisme en zijn [[racisme|racistische]] [[ideologie]], ondanks de zeer oude geschiedenis van het symbool zelf, dat dateert van vele eeuwen voor de rassentheorieën en het [[pseudowetenschap]]pelijk "[[Wetenschappelijk racisme ]]" zoals die ontstonden in de 19de19e en vroege 20e eeuw.
 
== Overzicht ==
[[Bestand:10ReichspfennigIndusValleySeals swastikas.jpgJPG|thumb|left|250px|HakenkruisSwastika's metuit de adelaar op een "Reichspfennig"-munt van 10 uit 1939[[Indusbeschaving]]]]
{{wrapper}}
|[[Bestand:Finnish air force roundel 1934-1945 border.svg|100px|thumb|Finse swastika van de luchtmacht, gebruikt tussen 1918 en 1944]]
|[[Bestand:Nazi Swastika.svg|100px|thumb|Nazi-swastika]]
|-
|[[Bestand:Roundel of Latvia (1926-1940).svg|100px|thumb|[[Letland|LetsLetse]]e swastika van de luchtmacht gebruikt tussen 1918 - 1940]]
|}
[[Bestand:10Reichspfennig.jpg|thumb|left|Hakenkruis met de adelaar op een Reichspfennig-munt van 10 uit 1939]]
De oudste swastika's zijn gevonden bij de vroege bewoners van het [[Eurazië|Euraziatische continent]] ([[Indusbeschaving]]), maar ze werden wellicht onafhankelijk daarvan gebruikt door de [[indianen]] van Amerika. In [[India]] wordt de swastika nog altijd gebruikt bij spirituele en civiele ceremoniële gelegenheden. De meeste tempels in India en [[Nepal]], maar ook huwelijksfeesten zijn versierd met swastika's. Het symbool is ook verwerkt in bijvoorbeeld metalen hekwerken voor ramen en deuren en aangebracht boven de voordeuren van woningen en andere gebouwen.
 
Sinds de opkomst van de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij]] in [[Duitsland]] is de swastika in de westerse wereld een symbool geworden dat sterke associaties oproept met [[fascisme]], [[racisme]], de [[Tweede Wereldoorlog]] en de [[Holocaust (wereldoorlog)|Holocaust]]. Deze associatie is echter niet te wijten aan de oorspronkelijke betekenis van de swastika.
 
De NSDAP hees in de zomer van 1920 voor het eerst een hakenkruisvlag. [[Adolf Hitler|Hitler]] en zijn aanhangers waren zo enthousiast over hun nieuwe vaandel met het vermeende oude "Germaanse" motief dat "de uitwerking ervan was als de uitwerking van een brand." De bekende vlag van [[nazi-Duitsland]] werd echter pas halverwege de jaren '201920 door Hitler persoonlijk ontworpen. Hij zette een zwarte rechtswijzende swastika in een witte cirkel op een felrode achtergrond, naar de kleuren van de vlag van het [[Duitse Keizerrijk]] (zwart-wit-rood).
 
Vóór de opkomst van Hitler was de swastika in Europa bekend geraakt door de archeologische ontdekkingen van [[Heinrich Schliemann]], die het teken aantrof op de vindplaats van het oude [[Troje]] en het associeerde met de vroege migraties van de Indo-Europese ([[Arisch ras|Arische]]) volkeren. De nazi's namen het over van eerdere [[Deutschtum|Duitse]] [[nationalisme|nationalistische]] "''[[völkischVölkische Bewegung|völkische]]e"'' bewegingen, die het als symbool van hun "Arische"arische identiteit gingen beschouwen, een concept dat door theoretici als [[Alfred Rosenberg]] gelijkgesteld zou worden met een [[Noordse theorie|Noords meesterras]] dat volgens hem in het noorden van Europa moest zijn ontstaan. De swastika is nog altijd een kernsymbool voor neonazigroepen en wordt ook door allerlei actiegroepen gebruikt om het vermeende nazi-achtige gedrag van groepen die zij bestrijden, mee aan te duiden.
 
Na het einde van de Tweede Wereldoorlog werd het traditionele gebruik van de swastika ontmoedigd, al werd het symbool nog vele jaren later gebruikt door lokale overheden. Er zijn wel pogingen gedaan om het publiek in het Westen voor te lichten over de prehistorische oorsprong van de swastika en op te roepen om verder te kijken dan de vrij recente associatie met de nazi's, maar die hebben tot op heden weinig uitgehaald.
 
=== De swastika in [[faleristiek]] en [[heraldiek]] ===
In nazi-Duitsland werden onderscheidingen en wapenschilden uiteraard veelvuldig met hakenkruisen versierd. Tegen het dragen van onderscheidingen met hakenkruisen treedt de regering van de Bondsrepubliek streng op; het is nog steeds verboden en strafbaar. Op de onderscheidingen die nog wel gedragen mogen worden, het [[IJzeren Kruis (Duitsland)|IJzeren Kruis]], [[Duitse Kruis]] en de [[Orde van Oorlogsverdienste]] moet het hakenkruis zijn vervangen door een eikenblad of een jaartal "1939". Ook het verzamelen of afbeelden van onderscheidingen met hakenkruisen is aan strenge regels onderworpen. In [[Finland]] zijn de hakenkruisen in de kleinoden van Finse onderscheidingen in slechts één geval verwijderd: de keten van de vaak aan Europese staatshoofden verleende [[Orde van de Witte Roos (Finland)]] werd in 1963 van de prominent afgebeelde hakenkruisen ontdaan. In de versierselen van de [[Orde van het Vrijheidskruis (Finland)]] en ook op de [[Standaard (vaandel)|standaard]] van de Finse president wordt de swastika nog steeds afgebeeld. In de familiewapens van de Nederlandse en Vlaamse families [[Dröge]], [[de Koning (familie)|de Koning]], [[Sonnema]], [[Ebbinge]] en [[van den Elzas]] komen swastika's voor. Na de Tweede Wereldoorlog heeft menigeen het hakenkruis in het familiewapen vervangen door een ander teken.
In [[Finland]] zijn de hakenkruisen in de kleinoden van Finse onderscheidingen in slechts één geval verwijderd: de keten van de vaak aan Europese staatshoofden verleende [[Orde van de Witte Roos (Finland)]] werd in 1963 van de prominent afgebeelde hakenkruisen ontdaan. In de versierselen van de [[Orde van het Vrijheidskruis (Finland)]] en ook op de [[Standaard (vaandel)|standaard]] van de Finse president wordt de swastika nog steeds afgebeeld.
In de familiewapens van de Nederlandse en Vlaamse families [[Dröge]], [[de Koning (familie)|de Koning]], [[Sonnema]], [[Ebbinge]] en [[van den Elzas]] komen swastika's voor. Na de Tweede Wereldoorlog heeft menigeen het hakenkruis in het familiewapen vervangen door een ander teken.
 
== Etymologie en alternatieve namen ==
Het woord ''swastika'' is afgeleid van het [[Sanskriet]] स्वस्तिक (''svastika''), dat de betekenis heeft van dat wat gunstig of gelukbrengend is en in het bijzonder als teken voor personen en objecten om hun geluk mee aan te kondigen. Het woord is opgebouwd uit ''su'' (overeenkomend met het [[Grieks]]e ''ευ-''), dat "goed" betekent en uit ''as'' dat "zijn" betekent met achtervoegsel ''ti''; ''svasti'' betekent dus "wel-zijn" en staat voor "iets dat algeheel welzijn of geluk brengt". Het achtervoegsel ''-tika'' betekent letterlijk ook ''teken''; daarom wordt in India ook weleens de alternatieve naam ''shubtika'' (letterlijk ''goed teken'') gebruikt. Het woord wordt het vroegst gevonden in het Klassieke Sanskriet (in de epische verhalen [[Ramayana]] en [[Mahabharata]]).
 
Alternatieve woorden voor de swastika:
* ''zonnewiel'', een naam die ook wel wordt gebruikt voor het zonnekruis
 
* ''tetraskelion'', Grieks voor "vierbenig" (vergelijk ''[[triskelion]]'')
* ''zonnewiel'', een naam die ook wel wordt gebruikt voor het zonnekruis
* de ''zwarte spin'', voor mensen in Midden- en West-Europa en vooral bekend uit een scene in de film ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'': "''Maybe the flag with the black spider on it makes people nervous"''
* ''tetraskelion'', Grieks voor "vierbenig" (vergelijk [[triskelion]])
* ''fylfot'' (dat "vier-voet" betekent, voornamelijk gebruikt in wapenkunde en architectuur)
* de ''zwarte spin'', voor mensen in Midden- en West-Europa en vooral bekend uit een scene in de film ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'': "Maybe the flag with the black spider on it makes people nervous"
* ''fylfot'' (dat "vier-voet" betekent, voornamelijk gebruikt in wapenkunde en architectuur)
 
== Geometrie en symboolfunctie ==
[[Bestand:Ccw right-facing swastika.ant.svg|thumb|100px|Swastika "linksomdraaiend": tegen de klok in]]
[[Bestand:Sauwastika.svg|thumb|100px|rodeRode Swastika, "rechtsomdraaiend", met de wijzers van de klok mee]]
[[Bestand:Cw right-facing swastika.ant.svg|thumb|100px|Een "linksomdraaiend" swastika kan ook "rechtsomdraaiend" worden geïnterpreteerd.]]
 
De armen van de swastika kunnen verschillende breedtes hebben en zijn meestal (maar niet altijd) rechtlijnig. De swastika is [[Chiraliteit_(wiskunde)|chiraal]] (dit wil zeggen: geen spiegelsymmetrie bezittend), maar de twee spiegelbeeldige varianten hebben de symmetrie van een cyclische groep (''C4''), omdat iedere rotatie van 90 graden weer dezelfde figuur oplevert.
* linksomdraaiend (tegen de klok in) en rechtsomdraaiend (met de klok mee)
 
Deze termen zijn echter dubbelzinnig, vandaar de verwarring over het gebruik van al deze aanduidingen. Een juiste eenduidige benoeming voor 卐 zou zijn: de bovenste zijtak (of arm) wijst naar rechts. Deze vorm zou door veel mensen als linksomdraaiend worden aangeduid.<ref>''Halverwege site: http://www.uchiyama.nl/nggods3.htm</ref> Maar de vormaanduiding zegt niets over de richting van het draaien zelf.
 
Soms wordt de 卍-variant '''Sauwastika'sauwastika'' genoemd (ook vaak geschreven als sauvastika), maar dit wordt niet als authentiek beschouwd. De term schijnt ontstaan te zijn door een klankverandering in het [[Sanskriet]]. Meestal worden beide varianten gewoon als "swastika" aangeduid.{{Bron?||2019|06|21}}
 
De belangrijkste associatie{{Bron?||2019|06|21}} is die met de [[zon]], die opkomt in het oosten en ondergaat in het westen. Dat is op het [[noordelijk halfrond]] (en kijkend naar het zuiden) met de wijzers van de klok mee oftewel "rechtsom". In de westerse cultuur wordt dit als positief ervaren (licht, dag, rechtsom). In het boeddhisme gebruikt menwordt bijna altijd de "''sauwastika"'' gebruikt als oorspronkelijk symbool voor de zon, leven en gezondheid. De "linksdraaiende" 卐 wordt als kwaadaardig beschouwd en is in het boeddhisme een onbedoelde fout van de maker. Als positief symbool<ref>Anima tot Zeus: encyclopedie van begrippen uit mythologie, religie (pagp. 715)</ref> zie de [[Rode swastika]] en de Hebreeuwse swastika.{{Bron?||2019|06|21}}
 
Ook worden er weleens associaties met de rotatie van de nachtelijke sterrenhemel rond de [[Polaris|poolster]] genoemd. Dat is eenduidiger omdat de poolster alleen vanuit het noordelijk halfrond gezien kan worden en kijkend naar het noorden. De rotatierichting is dan tegen de wijzers van de klok in: linksom. Dit wordt als negatief ervaren (donker, nacht, linksom); zie ook het Latijnse woord ''sinister'', dat "links" betekent. Bovendien komt hier nog de collectieve ervaring van het nazisme bij, dat de 卐 ("linksdraaiende") swastika gebruikte.{{Bron?||2019|06|21}}
 
De associaties met zon en poolster werken verwarrend omdat ze tegengesteld zijn. De vorm van de swastika ziet men niet terug in de hemel. Toch kan dit symbool ook tweevoudig gezien worden: een rechtsdraaiende swastika is in [[Spiegelbeeld (reflectie)|spiegelbeeld]] een linksdraaiende swastika. Dag-nacht, links-rechts, donker-licht: onze wereld laat zich net zo makkelijk tweevoudig als één-, drie-, of viervoudig duiden. Zo kent het [[hindoeïsme]] het symbool als tweevoudig. In zichzelf van binnen naar buiten: dus de één 卐 in de ander 卍 of naast elkaar 卍卐卍卐卍卐. In gebouwen maakt men de swastika met gaten, zodat men beide verschijningsvormen aan beide zijden van de muur kan zien.<ref>https://web.archive.org/web/20151222105901/http://docent.wdka.nl/woody/swastika.htm</ref>
 
"Sauwastika's" 卍 worden onder meer gebruikt door de volgelingen van de van oorsprong [[Tibet (gebied)|Tibetaanse]] [[bön]]-religie om aan te tonen dat ze een andere godsdienst hebben dan de volgelingen van het [[Tibetaans boeddhisme]], die een 卐-swastika gebruiken. De betekenis van beide symbolen is voor de volgelingen van beide religies dezelfde. In spirituele leren kan alles tegengesteld zijn aan het menselijke voorstellingsvermogen. Zo geldt in het [[taoïsme]] de regel dat 'het [[tao (filosofie)|tao]] dat omschreven/benoemd kan worden, niet het tao ''is'' '.{{Bron?||2019|06|21}}
 
== Kunst en architectuur ==
De swastika wordt algemeen aangetroffen in hindoetempels, op [[altaar (religie)|altaren]], in afbeeldingen en [[iconografie]] waar ze als zeer heilig wordt beschouwd. De swastika komt voor bij alle hindoehuwelijken, op festivals, bij ceremoniële gelegenheden, op huizen en boven deuren, op kleding en sieraden, op transportmiddelen (bussen, vrachtwagens) en zelfs als decoratie-element op voedingsmiddelen zoals cakes en gebak en op geschenken en briefpapier. De hindoegod [[Ganesha]] wordt vaak afgebeeld als zittend op een [[lotusbloem]] op een bed van swastika's.
 
Ook het '''Aum'''- of '''[[Om (mantra)|Om]]'''-teken is heilig in het hindoeïsme, maar waar het Om-teken staat voor het primordiale geluid van de schepping is de swastika een puur geometrisch teken waar geen geluid mee is geassocieerd.
 
'''Spiritueel symbool'''
Als spiritueel symbool staat de verticale lijn in de swastika voor het (oneindige) Kosmische Bewustzijn (''[[Parama Purusha|purusha]]'') en de horizontale lijn voor het Scheppende Principe (''[[prakrti]]''). De armen van de swastika geven de evolutionaire dynamiek en voortgang aan, die ''purusha'' en ''prakrti'' samen in het universum teweegbrengen. In zijn rechtswijzende vorm vertegenwoordigt de swastika dus de evolutionaire voortgang van het universum met al zijn wezens (''pravritii''), terwijl de linkswijzende vorm staat voor involutie of teruggang (''nivritii''). Vanwege deze spirituele betekenis wordt de swastika in allerlei [[Yantra (yoga)|yantra]]'s en andere religieuze ontwerpen gebruikt.
 
De swastika wordt daarnaast ook gezien als wijzend naar alle vier de geografische hoofdrichtingen (noord, oost, zuid en west) en daarom wordt hij ook geassocieerd met stabiliteit en verankering. En hij wordt gebruikt als symbool voor [[Surya]], de zonnegod in het hindoeïsme. Bij de hindoes uit [[Bangladesh]] en het oosten van India (het voormalige [[Bengalen (gebied)|Bengalen]]) wordt het woord "swastika" ook voor een iets afwijkend symbool gebruikt, dat dezelfde betekenis heeft als de gewone swastika. Dit symbool lijkt een beetje op een stokvormige afbeelding van een mens. "Swastika" is een veel voorkomende voornaam in Bengalen en een prominent literair tijdschrift in [[Calcutta]] heet ''Swastika''.
 
===Odinisme/Asatru===
[[Bestand:Buckle from Oseberg Vikingship Buddha.JPG|thumb|[[Buddharupa|Buddha]] (in [[lotushouding]] met swastika's op een riem uit een [[grafheuvel]] ([[Osebergschip]]), [[ijzertijd]], [[Noorwegen]]]]
Ook in het voorchristelijke asatrugeloof komt de swastika, ook wel het zonnewiel genoemd, voor. Hij symboliseert kracht, vernieuwing en de alsmaar doordraaiende cyclus van het leven. Hij symboliseert ook de dageraad en de manier hoe wij met onze problemen omgaan. Ook in het odinisme wordt het zonnewiel gezien als wijzend naar de vier hoofdrichtingen.
Hij symboliseert kracht, vernieuwing en de alsmaar doordraaiende cyclus van het leven. Hij symboliseert ook de dageraad en de manier hoe wij met onze problemen omgaan.
Ook in het odinisme wordt het zonnewiel gezien als wijzend naar de vier hoofdrichtingen.
 
Het odinisme zelf is een geloof dat ouder is dan het christelijk geloof en, zoals het woord doet vermoeden, is het een geloof dat teruggrijpt op de Germaanse goden, hoewel de meeste odinisten niet geloven in de goden zelf, maar wel in datgene waar de goden voor staan. Op veel oude rotstekeningen is het zonnewiel in zijn puurste en meest simpele vorm afgebeeld.
Op veel oude rotstekeningen vindt men het zonnewiel in zijn puurste en meest simpele vorm terug.
 
===Abrahamitische religies===
De swastika is niet wijdverbreid gebruikt in de [[abrahamitische religies]] (de [[monotheïsme|monotheïstische]] godsdiensten die [[Abraham]] als aartsvader kennen, te weten het [[jodendom]], het [[christendom]] en de [[islam]]), omdat de [[Semieten|Semitische]] volkeren een heel andere geschiedenis hebben gekend qua religie, cultuur en taalontwikkeling (gesproken zowel als geschreven taal) dan de volkeren van de Indo-Europese groep.
 
Waar hij wel wordt toegepast heeft de swastika geen expliciete religieuze betekenis en wordt hij meestal puur decoratief gebruikt of hoogstens als een symbool van geluk. Voorbeelden zijn een swastika in de vloer van de synagoge in [[Ein Gedi]], die werd gebouwd tijdens de Romeinse bezetting van [[Judea]]. Sommige christelijke kerken die gebouwd zijn in de romaanse of gotische periode werden versierd met swastika's als voortzetting van Romeinse ontwerpen. Swastika's komen uitgebreid voor in een uit de [[12e eeuw|twaalfde eeuw]] daterend mozaïek in de St. Sophiakerk in [[Kiev]] in [[Oekraïne]]. Ze komen ook voor als een zichzelf herhalend [[ornament]]eel motief op een graftombe in de St. Ambrosiusbasiliek in [[Milaan (stad)|Milaan]] en als enkel motief op enkele vroegchristelijke graftombes in de catacomben van Rome. De islamitische "Vrijdag"moskeeVrijdagmoskee van [[Isfahan]] in [[Iran]] en de Taynalmoskee in [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] in [[Libanon]] hebben swastikamotieven.
 
===Falun Gong===
 
== Overige betekenissen en gebruiken ==
De swastika wordt ook wel gezien als symbool van de wentelgang van de vier seizoenen van het ronddraaiend jaar en van de oneindigheid. De swastika is bij de [[boeddhisme|boeddhisten]] het symbool voor de zon. In het oude [[Chinese cultuur|China]] staat de swastika symbool voor de oriëntering naar de vier windstreken en wordt het gebruikt om het getal tienduizend (een aanduiding voor 'oneindig') weer te geven.
 
De [[daoyuan]] in [[Peking]] richtte in 1921 de [[Rode swastika]] op.
42.453

bewerkingen