Klemtoon: verschil tussen versies

7.587 bytes toegevoegd ,  2 jaar geleden
k
Wijzigingen door Pizza12333 (Overleg) hersteld tot de laatste versie door Velocitas
Geen bewerkingssamenvatting
k (Wijzigingen door Pizza12333 (Overleg) hersteld tot de laatste versie door Velocitas)
Label: Terugdraaiing
De '''klemtoon''' of het '''accent''' is in de [[taalkunde]] een bijzondere eigenschap van een bepaalde [[lettergreep]] in een [[woord]].
iets
 
In sommige talen, waaronder voor zover bekend alle Europese talen, krijgt een bepaalde [[lettergreep]] binnen een meerlettergrepig woord een klemtoon. De manier waarop die klemtoon [[fonetiek|fonetisch]] wordt verwerkelijkt verschilt van taal tot taal: in sommige talen is de beklemtoonde lettergreep wat luider, in andere vooral wat hoger, en in weer andere vooral wat langer dan de onbeklemtoonde lettergrepen. Het is ook mogelijk dat klinkers in onbeklemtoonde lettergrepen meer [[reductie (taalkunde)|gereduceerd]] worden (zwakker worden uitgesproken) dan klinkers in vergelijkbare beklemtoonde lettergrepen. De meeste talen lijken deze vier dimensies van nadruk met elkaar te verstrengelen.
 
Over sommige [[toontaal|toontalen]] wordt wel beweerd dat ze helemaal geen klemtoon kennen, of in ieder geval dat het moeilijk is fonetische sporen van klemtoon te vinden.
 
== Hoofd- en bijklemtoon ==
In veel talen met langere woorden kan verschil worden gemaakt tussen ''primaire klemtoon'' of ''hoofdklemtoon'' en ''secundaire klemtoon'' of ''bijklemtoon''. Ieder woord heeft precies één hoofdklemtoon en verder een aantal bijklemtonen naargelang de lengte van het woord. In het Nederlandse woord ''encyclopedie'' ligt de hoofdklemtoon bijvoorbeeld op de laatste lettergreep ''die'' en bijklemtonen op de lettergrepen ''en'' en ''clo''.
 
== Nederlandse klemtoon ==
De plaats van de klemtoon is in het Nederlands ten dele onvoorspelbaar. De woorden '''''kol'''ibrie'', ''po'''li'''tie'' en ''poli'''tiek''''' hebben een sterk vergelijkbare vorm, maar de klemtoon ligt in deze woorden op steeds een andere lettergreep. Dat betekent dat voor ieder woord apart onthouden moet worden waar de klemtoon ligt. Ook verschilt de klemtoon voor hetzelfde woord vaak per streek. Bovendien kan bij [[Homograaf|homografen]] betekenisverschil worden uitgedrukt door klemtoon, bijvoorbeeld in het verschil tussen ''over'''drij'''ven'' en '''''o'''verdrijven'', of tussen '''''voor'''komen'' en ''voor'''ko'''men''. Toch blijkt de Nederlandse klemtoon ook niet helemaal willekeurig te zijn. De zogenoemde [[sjwa]] (de toonloze e aan het eind van ''mode'') krijgt in het Nederlands nooit klemtoon.
 
Klemtoon wordt in de Nederlandse spelling (anders dan bijvoorbeeld in het [[Spaans]] en [[Grieks|Nieuwgrieks]]) niet systematisch aangeduid. Toch heeft de klemtoon soms invloed op de schrijfwijze. Het meervoud van ''olie'' is ''oliën'', maar ''industrie'' wordt ''industrieën'', aangezien in ''olie'' de klemtoon op ''ó'' ligt, maar in ''industrie'' op ''tríe''.
 
==Andere talen==
Het Nederlands verschilt hierin van andere talen, zoals het [[Frans]] (klemtoon altijd op de laatste lettergreep, waarbij men moet bedenken dat er in het Frans vaak nog een extra allerlaatste lettergreep is die niet of nauwelijks wordt uitgesproken en die geen klemtoon heeft, zoals in ''comfor''tabl''(e)''), het [[Hongaars]] en [[Fins]] (klemtoon altijd op de eerste lettergreep) of het [[Pools]] en [[Esperanto]] (klemtoon altijd op de voorlaatste lettergreep).
 
In Franse liederen hoort men vaak dat de klemtoon (dus de laatste lettergreep van een woord) niet samenvalt met de eerste noot van een maat, die in de muziek de nadruk krijgt. Daaruit blijkt dat het voor Franstaligen acceptabel is als de klemtoon op een andere lettergreep ligt.
 
== Notatie ==
Er zijn verschillende systemen in omloop voor de notatie van klemtoon. We noemen de twee belangrijkste:
 
* In het [[Internationaal Fonetisch Alfabet|Internationaal Fonetisch alfabet]], wordt primaire klemtoon aangeduid door een hoge verticale lijn vóór de lettergreep, en secundaire klemtoon door een lage verticale lijn. Bijvoorbeeld: {{IPA|[sɪˌlæbəfɪˈkeɪʃən]}} of {{IPA|/sɪˈlæbəfɪˈkeɪʃən/}} (voor het Engelse woord ''syllabification'').
* In het Nederlands wordt de klemtoon soms ''ad hoc'' aangeduid met een [[accent aigu]]. Bijvoorbeeld: ''achterúítgang'' vs. ''áchteruitgang''.
 
== Klemtoon in zinnen ==
In [[Zin (taalkunde)|zinnen]] is de plaats van de klemtoon vaak bepalend voor de betekenis van de zin, afhankelijk van het woord waarin de lettergreep komt te liggen. Enkele voorbeelden:
 
* '''Jan''' heeft dat geld niet gestolen. - Iemand anders heeft het gestolen.
* Jan '''heeft''' dat geld niet gestolen. - Hij zál het stelen, hij zou het kúnnen stelen of hij is het áán het stelen. Of verontwaardigd, vergelijk nr. 5.
* Jan heeft '''dat''' geld niet gestolen. - Hij heeft ander geld gestolen.
* Jan heeft dat '''geld''' niet gestolen. - Hij heeft iets anders gestolen.
* Jan heeft dat geld '''niet''' gestolen. - staalharde ontkenning
* Jan heeft dat geld niet ge'''sto'''len. - Hij heeft het verdiend, ontvangen, gevonden, ...
 
* So'''fie''' is mijn vrouw niet. - Iemand anders is mijn vrouw.
* Sofie '''is''' mijn vrouw niet. - Ze wás mijn vrouw, ze zál mijn vrouw zijn of ze zou het kunnen worden. Of verontwaardigd, vergelijk nr. 5.
* Sofie is '''mijn''' vrouw niet. - Ze is de vrouw van iemand anders.
* Sofie is mijn '''vrouw''' niet. - Ze is een vriendin, een familielid, een kennis,... van me.
* Sofie is mijn vrouw '''niet'''. - staalharde ontkenning
 
* '''Op''' die akker zou beter voedsel geteeld kunnen worden. - Het voedsel zou beter geteeld kunnen worden op de akker, dan waar het nu geteeld wordt.
* Op '''die''' akker zou beter voedsel geteeld kunnen worden. - Op die akker zou beter voedsel geteeld kunnen worden, dan de akker waar het nu geteeld wordt.
* Op die akker zou '''be'''ter voedsel geteeld kunnen worden. - Op die akker zou voedsel van betere kwaliteit geteeld kunnen worden.
* Op die akker zou beter '''voed'''sel geteeld kunnen worden. - Het zou een betere zaak zijn mocht er op die akker voedsel geteeld worden in plaats van wat er nu op geteeld wordt.
* Op die akker zou beter voedsel ge'''teeld''' kunnen worden. - Het voedsel kan daar beter geteeld worden dan dat er iets anders mee wordt gedaan.
 
In geschreven vorm wordt hier geen onderscheid gemaakt. Dat is anders in andere talen, zoals het Frans:
*''Ce n'est pas '''Jean''' qui a volé cet argent.'' - (Iemand anders heeft het gestolen.)
*''Ce n'est pas '''cet argent''' que a été volé par Jean.'' (Hij heeft ander geld gestolen.)
 
In sommige talen kan de klemtoon niet gebruikt worden om nadruk te geven aan een bepaald zinsdeel; in het [[Fins]] kan een woord benadrukt worden door er de uitgang ''-han'' of ''-hän'' aan toe te voegen en in het [[Iers]] worden de uitgangen ''-sa'' of ''-se'' gebruikt. Bijvoorbeeld:
* Inseann '''tusa''' rún dom. ('''Jij''' vertelt me een geheim.)
* Inseann tú rún '''domsa'''. (Je vertelt een geheim '''aan mij'''.)
 
==Onjuiste klemtoon==
Er zijn veel woorden die vaak met een verkeerde klemtoon worden uitgesproken. Ook in vreemde namen komt dit voor. Enkele voorbeelden:
{| class=wikitable
!Correct||Vaak gehoord||
|-
|ca'''ta'''logus||cata'''lo'''gus
|-
|nor'''ma'''liter||norma'''li'''ter
|-
|pa'''ra'''me''ter''||'''pa'''ra''me''ter||Ook gehoord: pa'''ra'''''me''ter, dus met nevenaccent niet op ''ter'' maar op ''me''.
|-
|heliko'''pter'''||heli'''ko'''pter||De verkeerde klemtoon is normaal geworden en wordt niet meer afgekeurd.
|-
|'''sa'''té||sa'''té'''||De verkeerde klemtoon is normaal geworden en wordt niet meer afgekeurd.
|-
|Santan'''der'''||San'''tan'''der
|-
|Ca'''ra'''cas||'''Ca'''racas
|-
|'''Hel'''sinki||Hel'''sin'''ki
|-
|Pana'''má'''||'''Pa'''nama||De verkeerde klemtoon is normaal geworden en wordt niet meer afgekeurd.
|}
 
 
[[Categorie:Fonetiek]]
16.302

bewerkingen