Ede Staal: verschil tussen versies

18 bytes verwijderd ,  6 maanden geleden
k
|{{Largethumb}}| is redundant, gebruik voortaan |thumb|
k (|{{Largethumb}}| is redundant, gebruik voortaan |thumb|)
| lastfm =
}}
[[Bestand:Monument Ede staal Delfzijl.jpg|{{largethumb}}thumb|Het monument voor Ede Staal in Delfzijl]]
[[Bestand:Eurobrug8.jpg|{{largethumb}}thumb|''"Wat moakt het oet"'', tekst van een vers van Ede Staal op de Eurobrug in Stadskanaal]]
'''Ede Ulfert Staal''' ([[Warffum]], [[2 augustus]] [[1941]] - [[Delfzijl]], [[22 juli]] [[1986]]) was [[leraar]] [[Engels]] en [[streektaal]][[zanger]] en -[[dichter]]. Hij is bekend geworden met door hemzelf geschreven en gezongen Groningse liedjes over het leven op het Groningse platteland. Hij heeft ook liedjes geschreven onder het pseudoniem '''E. Paltrams''' ('smartlap' achterstevoren).<ref name="populair">Zie: Joop van den Brenen, [http://www.streektaalzang.nl/strk/gron/pers/p00nfs71.htm 'Ede Staal. Populair, zonder poeha'], ''Tijdschrift voor Folk en Wereldmuziek'', nr. 71, okt./nov. 2000.</ref>
 
Tijdens zijn werk voor Radio Noord leverde Staal incidenteel ook repertoire aan andere artiesten. Zo schreef hij onder andere nummers voor The Askay Brothers (Johan Raspe en Rieks Folgerts). Met Staals compositie "Naargens Beter as Thoes" hadden zij jarenlang succes.<ref>[http://www.poparchiefgroningen.nl/personen/johan-raspe Biografie Johan Raspe in Poparchief Groningen]</ref>
 
In december [[1984]] kwam Edes eerste langspeelplaat uit, met twaalf [[Gronings]]e liedjes. De plaat, met de titel ''Mien Toentje'', werd een groot succes. Het oplagecijfer rees naar het niveau van een landelijk succes. In januari [[1985]] onderging Staal een zware operatie. Hij was daardoor geruime tijd non-actief. Pas in november 1985 trad hij weer succesvol op, op het Mollebone-liedjesfestival in Delfzijl. Begin [[1986]] kreeg Staal een vaste column in het [[Radio Noord]]-programma ''Sloaperstil''. Zijn "vertelstertjes" werden wekelijks op zondagochtend uitgezonden<ref name="beter" />. Een aantal ervan verscheen in het blad ''[[Toal en Taiken]]''. Ede Staal heeft samen met Klaas Staal uit Veendam (geen familie) het muzieklabel ''Mollebone Music'' opgericht. De naam verwijst naar de bijnaam van de inwoners van de stad Groningen: [[Molleboon]] (soort tuinboon).<ref name="populair" />
 
Terwijl zijn bekendheid toenam, bleek dat Staal aan [[longkanker]] leed. Op 22 juli 1986 overleed hij, 44 jaar oud, na een korte maar succesvolle artistieke carrière, in zijn boerderij aan de Farmsumerweg onder [[Delfzijl]]. In die plaats werd hij ook begraven.
Op [[4 oktober]] [[1986]] kwam postuum zijn tweede lp uit (''As vaaier woorden''). Staal had in de laatste maanden van zijn leven nog een belangrijk aandeel gehad in de voorbereidingen. Bij de uitreiking van het eerste exemplaar aan zijn vrouw Fieke, werd tevens een prijs ingesteld (fl. 5000) die tweejaarlijks zal worden toegekend aan iemand die zich (niet beroepsmatig) bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor de streektaal in relatie tot de radio. Diezelfde dag werd de [[K. ter Laan Prijs]] (van [[stichting 't Grunneger Bouk]]) postuum aan Staal toegekend. De tweede LP werd net zo'n groot succes als de eerste. De poëtische liedjes zijn vaak melancholiek van sfeer; ze bevatten alledaagse observaties die op lichte toon worden verbonden met humoristische en ernstige bespiegelingen.
 
Staal heeft al tijdens zijn leven maar zeker sinds zijn dood een cultstatus verworven. Van zijn cd's zijn enkele honderdduizenden exemplaren verkocht en zijn liedjes in het [[Gronings]]e [[dialect]] worden nog vaak gedraaid in regionale radio-uitzendingen. Zijn muziek kreeg landelijke en zelfs internationale bekendheid doordat enkele nummers te horen waren in de film [[De Poolse bruid]] (1998).
 
In 1988 maakte redacteur Hans Peerbolte van het NPS-tv-programma Van Gewest tot Gewest een bijna 12 minuten durende documentaire over Ede met als titel "Ede's Taal". Op 6 november 1996 heeft de RVU de door David Blitz geregisseerde televisiedocumentaire ''Ede Staal'' uitgezonden. De [[documentaire]] draagt als ondertitel: ''Een portret van de Groningse volkszanger Ede Staal''.
 
In [[2000]] werd in Delfzijl een standbeeld ter ere van Ede Staal onthuld.<ref>[http://www.rtvnoord.nl/edediversen RTV Noord - Ede Staal]</ref> Het is een door de Groninger kunstenaar [[Chris Verbeek]] ontworpen en vervaardigde negen meter hoge conische zuil met daarom gewikkeld een roestvrijstalen band met de tekst van het lied ''Credo - Mien bestoan''. In de documentaire van Free Westerhoff "Ode aan Ede. monument Ede Staal" is de fabricage, plaatsing en onthulling van dit monument vastgelegd.
 
:''Ik wait, der is n tied van komen,''
== Literatuur ==
*Charles v.d. Broek, ''Ede Staal getekend'' (liedjes van Ede Staal in stripvorm), Schiedam: Babylon 2006
*Henk van Middelaar, ''Geef mie de nacht. Ede Staal, een biografie'' (met fotogr. Klaas Staal e.a.), Veendam: Uitgeverij Luminis 2004, {{ISBN |9072117077}}
*Ede Staal, ''Deur de dook zai ik de moan. Groninger liedteksten van Ede Staal'' (tekst en samenstelling [[Siemon Reker]]), Assen: In Boekvorm UItgevers 2004
*Christof Beukema (schilderijen) & Peter Visser (gedichten), ''Hai nam mie mit. Een hommage aan de Groningse zanger, dichter Ede Staal'', Bedum: Profiel 2001