IJsvogel: verschil tussen versies

27 bytes toegevoegd ,  1 jaar geleden
k
|{{Largethumb}}| is redundant, gebruik voortaan |thumb|
k (Lint-fouten: Verouderde HTML elementen (help mee), replaced: ISBN 978-0-7136-5206-2 → {{ISBN|978-0-7136-5206-2}} (4), [[File: → [[Bestand: met AWB)
k (|{{Largethumb}}| is redundant, gebruik voortaan |thumb|)
De wetenschappelijke naam van de ijsvogel is ''Alcedo atthis''; de soort werd oorspronkelijk door [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] beschreven als ''Gracula atthis''. De geslachtsnaam ''Alcedo'' is afgeleid van het [[Latijn]]se ''alcedo'' ([[Griekenland|Grieks]]: ἀλκυών ''alkuōn'', vaak foutief geschreven als ἁλκυών ''halkuōn'') dat 'koningsvisser' betekent.<ref name="TREN">{{Citeer web | url = http://books.google.nl/books?id=tyU1FymabrgC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false | ISBN = 3 11 017054 X | titel = Trends in Linguistics | datum = 2003 | auteur = Theo Vennemann, Patrizia Noel & Aziz Hanna}}</ref> De soortnaam ''atthis'' is waarschijnlijk afgeleid van de Griekse vrouwennaam Atthis, mogelijk degene die door de Griekse dichteres [[Sappho]] werd aanbeden.<ref name="BIRD">{{Citeer web | url = http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob8310.htm | titel = Kingfisher Alcedo atthis (Linnaeus, 1758) | auteur = British Trust for Ornithology}}</ref>
 
Een vroeger gebruikt synoniem is ''Alcedo ispida.<ref name="ispida">Bijvoorbeeld in: {{Aut|[[John Gerrard Keulemans|Keulemans, J.G.]]}} (1869) - ''[[Onze vogels in huis en tuin]]'' (deel 1), plaat 45</ref>''
 
De Nederlandse naam '''ijs'''vogel kan een [[verbastering]] van de [[Germaanse talen|Germaanse]] naam ''Eisenvogel'' zijn, wat 'ijzervogel' betekent. Deze naam slaat op de metaalachtige glans van het blauwe verenkleed. Een andere verklaring voor de naam is dat de ijsvogel 's winters bij het ijs werd gezien om uit een [[wak]] vissen te vangen.<ref>{{citeerCiteer web|url=http://www.wildzoekers.nl/?pag=8&nid=214|titel=wildzoekers.nl|website=wildzoekers.nl}}</ref> De Duitse taalkundige [[Theo Vennemann]] vermoedt, in het licht van zijn [[Vascoonssubstraattheorie]], een [[Vascoonse talen|Vascoonse]] wortel *''is''- (cfr. [[Baskisch]] iz-), die 'water' betekent. De juiste verklaring is onderwerp van studie.<ref name="TREN" />
 
== Taxonomie ==
De ijsvogel is in noordelijk Europa onmiskenbaar door zijn tekening, soorten uit andere werelddelen kunnen echter sprekend op de ijsvogel lijken.
 
Het geluid van de ijsvogel is divers; er kunnen diverse kwetterende schelle, kwelende en fluitende geluiden worden geproduceerd.<ref name="SOOR">{{Citeer web | url = http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&id=255 | titel = '''IJsvogel (''Alcedo atthis'')''' | auteur = Soortenbank}}</ref> Het mannetje lokt het vrouwtje met een hoge, fluitende 'tjieieiet' of 'tieietuu', die hij vaak tijdens de vlucht laat horen. Bij opwinding worden korte, herhaalde 'titi-titi' geluiden geproduceerd.<ref name="Thieme1993">Nicolai, J. ''Thieme vogelgids in kleur'' (1993), Baarn: Uitgeversmaatschappij Tirion, p. 154-155</ref>
 
== Verspreiding en habitat ==
In Europa komt de ijsvogel voornamelijk voor bij langzaam stromende wateren als [[Beek (watergang)|beken]] en [[rivier]]en in het [[laagland]] (zelden boven 650 meter hoogte), maar hij kan worden aangetroffen in bijna alle waterrijke gebieden, als kanalen, sloten en een enkele keer de oevers van grotere plassen, meren, [[grind]]gaten en [[estuarium|estuaria]]. In [[Oost-Azië|Oost-]] en [[Zuidoost-Azië]] wordt hij voornamelijk langs de kust aangetroffen, in [[mangrove]]bossen, [[Monding|riviermondingen]] en [[Getijde (waterbeweging)|getijdenpoelen]].
 
De ijsvogel is voor het jagen afhankelijk van wateren die helder en ijsvrij zijn met veel kleine visjes. Het liefst leeft hij in schaduwrijke gebieden, waar hij bij de jacht niet wordt gehinderd door de [[reflectie (straling)|reflectie]] van licht. De aanwezigheid van geschikte uitkijkplaatsen is van minder groot belang. In de broedtijd leven de vogels voornamelijk in de nabijheid van steile oeverwallen van [[zand]] of [[leem]] nabij water, waar een nesthol kan worden uitgegraven. Soms broeden zij ook in steile wanden die wat verder van het water afliggen, maar dit komt zelden voor.<ref name="H1995" />
 
De ijsvogel is over het algemeen een [[standvogel]], maar dieren die boven de 40e [[breedtegraad]] leven, zoals de Finse en [[Rusland|Russische]] [[populatie (biologie)|populaties]], [[trekvogel|trekken]] 's winters weg, aangezien dan alle wateren bevroren zijn, wat het jagen onmogelijk maakt. Tijdens de trek kan hij afstanden tot wel 2000&nbsp;km afleggen. Vogels uit Scandinavië worden 's winters ook in Nederland aangetroffen. Zij trekken in maart weer weg naar de broedgebieden. In sommige gebieden, zoals [[Borneo]] en [[Java (eiland)|Java]], komt de soort enkel als [[wintervogel]] voor. Ook dieren in gematigde streken verlaten bij plotselinge koude hun broedterritoria. Deze dieren trekken slechts vrij korte afstanden. Ze kunnen dan rond allerlei soorten wateren aangetroffen worden, waaronder de kust.
== Leefwijze ==
[[Bestand:Alcedo_atthis_1_(Lukasz_Lukasik).jpg|right|260px|thumb|IJsvogel zittend op een tak. Meestal heeft de ijsvogel een vaste tak over het water als uitkijkpost.]]
De ijsvogel heeft een snelle, rechte vlucht, vaak vlak langs het wateroppervlak. Hij kan op deze manier snelheden bereiken van maximaal 80&nbsp;kilometer per uur.<ref name="H1995" /> De vleugelslag is snorrend, afgewisseld met een korte glijperiode.<ref name="Jonsson1993">Jonsson, L. ''Tirion Vogels van Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten'' (1993), Baarn: Uitgeversmaatschappij Tirion, p. 334-335</ref> Hierdoor is er van een ijsvogel in vlucht zelden meer te zien dan een blauw-oranje flits.
 
Het waterdichte en isolerende verenkleed van de ijsvogel bestaat uit korte, dichte veren die tot zes keer per dag gepoetst en gekamd worden. Dit kan per keer 15 tot 20 minuten duren. De ijsvogel kent een voor vogels unieke poetsbeweging: hij wrijft over zijn kruin met de binnenkant van zijn vleugel.<ref name="H1995" /> Ook neemt de ijsvogel regelmatig een bad. Vooral ouderdieren baden aan het einde van de periode waarin de jongen in de nestkamer worden gevoerd. Het nest is rond die tijd bevuild met een laag braakballen. Tijdens het baden duikt de ijsvogel onder water, alsof hij aan het vissen is, om enige seconden in het water te blijven of gelijk weer het water te verlaten en opnieuw te duiken. Dit wordt vervolgens zo'n twintig keer herhaald.
 
=== Voedsel en jacht ===
[[Bestand:Alcedo atthis 2 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|260px|left|De ijsvogel leeft vrijwel uitsluitend van vis.]]
De ijsvogel is een [[carnivoor]], meer specifiek een [[piscivoor]], en jaagt voornamelijk op kleine [[vissen (dieren)|vissen]] als [[modderkruipers]], [[Ruisvoorn|voorns]], [[barbeel|barbelen]], jonge [[vlagzalm]]en en [[tiendoornige stekelbaars]]jes, aangevuld met jonge [[Forel (vis)|forel]]len, [[baars|baarzen]], [[snoek]]en en [[karper]]s, [[alver]]s, [[gambusia]]'s, [[driedoornige stekelbaars]]jes en [[kwabaal|kwabalen]].<ref name="H1995" /> Ook [[garnalen]], [[rivierkreeften]] en andere [[kreeftachtigen]], [[amfibieën]] als [[salamanders]], [[kikkers]] en [[Ontwikkeling van kikvorsachtigen|kikkervisjes]], [[insecten]] als [[libellen]], [[kevers]], waterinsecten en [[larve]]n en [[weekdieren]] als [[slakken|zoetwaterslakken]] staan op het dieet. Prooidieren zijn meestal 3 tot 5&nbsp;cm lang, maximaal 7&nbsp;cm. Vissen beslaan zo'n 78% van het dieet.<ref name="H1995" />
 
De ijsvogel is vaak te vinden op een vaste uitkijkpost nabij het water, vanwaar hij zijn prooidieren gadeslaat. De ijsvogel zit meestal onbeweeglijk op zijn uitkijkplaats, vaak met de vleugels gespreid en de snavel half open. De uitkijkplaats bevindt zich zo'n één tot drie meter boven het water. Een tak die over het water uitsteekt is hiervoor geschikt, maar ook beschaduwde overhangende struiken worden hiervoor wel gebruikt. Met zijn scherpe ogen kan hij in helder water de precieze positie van zijn prooi bepalen, waarna hij met zijn snavel naar voren op zijn prooi duikt. De prooi bevindt zich meestal niet meer dan 25&nbsp;cm onder het wateroppervlak.<ref name="B2001" /> Als een visje zich laat zien wordt het met een snelle duikvlucht verschalkt. Iedere ijsvogel heeft zijn eigen favoriete uitkijkplaats vanwaar hij duikt. Als de uitkijkplaats te laag is, vliegt hij eerst omhoog waarna hij naar beneden duikt. Ook kan de vogel boven het water [[bidden (vogel)|bidden]]. Aan de kust wordt vanaf een rots, een [[pier (dijk)|pier]] of een paal gejaagd. Soms wordt ook buiten het water gezocht naar voedsel, zoals in de lucht, hier worden insecten gevangen.
 
Bij het jagen op vis duikt de ijsvogel bijna loodrecht op zijn prooi, waardoor hij met hoge snelheid het wateroppervlak kan doorbreken. Om deze snelheid te ontwikkelen slaat hij tijdens de duik kort met zijn vleugels. Bij voldoende snelheid kan hij tot een diepte van een meter duiken, maar meestal duikt hij niet meer dan enkele decimeters. Om de ogen te beschermen tegen het water gebruikt de ijsvogel zijn [[knipvlies]], dit is een extra ooglid dat half doorzichtig is en door een [[reflex (biologie)|reflex]] als een duikbril over het oog schuift tijdens het duiken. Het wordt ook gesloten als de vogel de veren poetst, om beschadiging door de klauwen te voorkomen.
 
=== Sociaal gedrag ===
De ijsvogel leeft voornamelijk [[Solitair (eenling)|solitair]], in het broedseizoen in paarverband. Een paartje heeft een eigen [[territorium (dieren)|territorium]], dat honderd meter tot een kilometer van een rivieroever kan beslaan. Het paartje is zeer territoriaal in de broedtijd en tolereert geen andere ijsvogels. Een indringer wordt over het water achtervolgd, waarbij de ijsvogel harde kreten slaakt. Soms monden deze aanvallen uit in gevechten, waarbij de ijsvogels elkaar bij de snavels beetpakken en in het water vallen. Deze gevechten duren meestal maar kort, maar in [[Zweden]] is waargenomen dat een gevecht acht uur lang kan duren.<ref name="H1995">Hesaffre, G. "N°101 de ijsvogel" (1995), Honders, J. (red.) ''Dieren in het wild'', Société des Périodiques Larousse.</ref> Ook kleine [[zangvogels]] worden weggejaagd.
 
's Winters heeft de ijsvogel soms een groter territorium, dat wel vijf kilometer kan beslaan. Het mannetje en vrouwtje leven in deze periode gescheiden van elkaar en zij bewonen allebei een deel van het territorium. Dit verdedigen zij ook, zelfs tegen elkaar, maar minder fanatiek dan tegen vreemde soortgenoten in het broedseizoen. In een groot deel van hun leefgebied zijn ijsvogels [[standvogel]]s, maar in het noorden van het [[verspreidingsgebied]], waar 's winters de wateren dichtvriezen en de vogel daardoor geen vis kan vangen, trekt hij weg naar ijsvrije gebieden, bijvoorbeeld de kust. Alleen in deze periode kan de ijsvogel in groepen worden waargenomen. Ook in warmere streken kan de ijsvogel lokaal trekken. Het mannetje trekt over het algemeen later weg dan het vrouwtje. De vogel zoekt het daaropvolgende jaar zijn territorium weer op.
=== Voortplanting ===
[[Bestand:Alcedo atthis-8b.jpg|thumb|260px|right|Een [[juveniel]] heeft donkere kleuren, bruine poten en een lichte snavelpunt.]]
[[Bestand:Parende ijsvogels-Stichting Natuurbeelden-171623.webm|{{largethumb}}thumb|Parende ijsvogels bij nest gefilmd]]
De ijsvogel broedt meestal twee tot drie keer per jaar. Bij zeer gunstig weer of verlies van een [[legsel]] kunnen tot vier legsels per jaar worden geproduceerd. Aan het begin van de [[Bronsttijd|paartijd]] in februari zoekt het mannetje een vrouwtje, meestal hetzelfde vrouwtje als het voorgaande jaar. Hij kan in de paartijd tot drie vrouwtjes bevruchten. De [[paarvorming]] begint met een achtervolging in de lucht, vlak bij de toekomstige locatie van het nest. Tijdens deze achtervolging slaakt het mannetje scherpe kreten. Hiermee wordt de agressie van de ijsvogels geneutraliseerd.<ref name="H1995" /> Vervolgens strijken de dieren naast elkaar neer en richten ze zich verticaal op, met de snavel licht omhoog. Dit lijkt veel op de dreighouding, maar nu blijft de snavel gesloten en worden de veren op de rug en kruin niet opgericht. Het mannetje maakt in deze houding met zijn voorlijf zwaaiende bewegingen. Na de paarvorming begint het mannetje met de bouw van het nest. Als het mannetje een oud nest wil betrekken, toont hij dit door er geregeld in en uit te vliegen.
 
IJsvogels maken holen in een steile [[oever]]kant of een omgevallen boom om er te broeden. Het mannetje klemt zich eerst vast aan de oeverwand en graaft met de snavel de grond weg. Met de poten veegt hij de uitgegraven aarde uit het hol. Ook het vrouwtje helpt wat later mee met de bouw van het nest. In het begin houdt zij zich echter meer bezig met het verdedigen van het territorium. Het hol bestaat uit een licht oplopende gang met een [[diameter|doorsnede]] van 5 tot 5,5&nbsp;cm en een lengte van 30 tot 100&nbsp;cm. Deze gang eindigt in een ronde nestkamer, waarin de eieren worden gelegd. De opening van het hol bevindt zich meestal zo'n 90 tot 180&nbsp;cm van de bodem, zelden lager dan 60&nbsp;cm. Na een week is de nestgang klaar.
De broedtijd duurt van maart tot juli en is afhankelijk van de geografische locatie. In [[West-Europa]] worden de eerste eieren half maart gelegd, in [[Oost-Europa]] half april. De nestkamer waarin de eieren worden gelegd is onbedekt. Een legsel bestaat uit vier tot acht (soms tot tien) witte, ronde eieren. Ze hebben een diameter van 2&nbsp;cm en een gewicht van 3,6 tot 4,7 gram. Het broeden begint nadat het laatste ei is gelegd, waardoor de eieren ongeveer tegelijkertijd uitkomen. Het paar broedt samen de eieren uit; ze wisselen elkaar iedere twee tot vijf uur af.
 
Na een broedtijd van 18 tot 21 dagen komen de eieren uit.<ref name="F2000">Felix, Jirí. ''Atrium Dierenatlas'' (2000), Alphen aan den Rijn: Atrium, p.106</ref> Bij het uitkomen zijn de kuikens blind en naakt. De eerste week worden ze warmgehouden door de ouders. Na deze week zijn de kuikens bedekt met korte veren. Zowel het mannetje als het vrouwtje verzorgt de jongen. Zij voeden de kuikens met insecten, visjes en kleine kreeftachtigen. De prooidieren zijn iets groter dan die waarmee de ouders zichzelf voeden.<ref name="H1995" /> De prooi wordt met de kop naar voren aangeboden. De eerste twee à drie weken wachten de jongen in de nestkamer op de ouders. De bodem van de kamer raakt hierdoor bedekt met braakballen, visschubben, graten en andere voedselresten. De jongen zitten in het hol in een stervorm, met de snavels naar de opening gericht. Het kuiken dat voor de ingang zit krijgt als enige voedsel. Nadat één voedsel heeft gekregen, schuift de "ster" een plaats op. Op deze manier krijgt ieder jong voer. Als een jong probeert voor te dringen, wordt hij door de andere jongen met harde pikken gestraft. Later wachten de kuikens de ouders op in de gang.
 
Na 23 tot 27 dagen verlaten de jongen het nest en nemen plaats op een tak, waar ze nog twee tot vier dagen worden gevoerd. Vaak is het ouderpaar dan al begonnen aan een tweede legsel, in een andere nestgang. Na deze dagen worden de jongen weggejaagd of verlaten ze uit zichzelf het territorium van de ouders. Ze vormen het volgende jaar zelf een territorium. Na een jaar zijn ze [[geslachtsrijp]].
 
De ijsvogel bereikt in de natuur gemiddeld een leeftijd van 7 jaar,<ref name="ADW">{{Citeer web | url = http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Alcedo_atthis.html | titel = '''Common kingfisher ''Alcedo atthis''''' | auteur = Animal Diversity Web}}</ref> maar in uitzonderlijke gevallen kan in het wild een leeftijd van 21 jaar worden bereikt.<ref>European Union for Bird Ringing - ''European Longevity Records'' [http://www.euring.org/data_and_codes/longevity-voous.htm Website]</ref> In gevangenschap gehouden exemplaren hebben minder last van natuurlijk verval veroorzaakt door parasieten, voedseltekort en ziektes en kunnen daardoor ouder worden, gemiddeld bereiken ze een leeftijd van 21 jaar.<ref name="ADW" />
 
== Bedreigingen ==
De ijsvogel kan slecht tegen koude en een zeer strenge [[winter]] decimeert de ijsvogelpopulaties.<ref>[http://www.natuurbericht.nl/?id=1091 'Strenge winter doet ijsvogel de das om'] op Natuurbericht.nl, 18 maart 2009</ref> Meestal sterven de dieren door voedselgebrek doordat ze door het ijs geen vis kunnen vangen. Sommige verongelukken doordat ze bij een duik een harde klap maken op het ijs. In België werden na de [[Winter van 1962-1963|bijzonder strenge winter van 1963]] nauwelijks 25 broedende paren waargenomen.
 
Vanwege zijn voorliefde voor vis jaagt de ijsvogel regelmatig bij viskwekerijen, waardoor hij soms als een schadelijk dier gezien wordt. In zijn boek ''Histoire des oiseaux d'Europe'' schreef [[w:fr:Laurent Yeatman|Laurent Yeatman (Artikel in Franstalige Wikipedia)]] over de [[Forel (vis)|forel]]lenkweker Casimir Raveret-Wattel die tussen 1892 en 1899 in totaal 618 ijsvogels doodde en in 1900 op een [[ornithologie|ornithologisch]] congres in [[Parijs]] vroeg om de soort als schadelijk te classificeren.<ref>Laurent J. Yeatman et al. ''Histoire des oiseaux d'Europe.'' Paris; Montréal: Bordas découverte, cop. 1971.</ref><ref>[https://archive.org/details/proceedingsofint31900inte C. Raveret-Wattel. ''Note sur la necessité de classer le Martin-pêcheur parmi les oiseaux nuisibles.'' IIIe Congrès Ornithologique International. Paris - 26-30 Juin 1900. Compte rendu des séances. Paris, Masson et Cie, éditeurs, 1901. pp. 335-337.]</ref>
<ref>Laurent J. Yeatman et al. ''Histoire des oiseaux d'Europe.'' Paris; Montréal: Bordas découverte, cop. 1971.</ref><ref>[https://archive.org/details/proceedingsofint31900inte C. Raveret-Wattel. ''Note sur la necessité de classer le Martin-pêcheur parmi les oiseaux nuisibles.'' IIIe Congrès Ornithologique International. Paris - 26-30 Juin 1900. Compte rendu des séances. Paris, Masson et Cie, éditeurs, 1901. pp. 335-337.]</ref>
Onofficieel werd hij toen al meer dan honderd jaar tot de schadelijke vogels gerekend. Van zijn gewoonte om telkens op dezelfde plaats op de uitkijk te gaan zitten werd handig gebruikgemaakt door daar een muizenval te plaatsen waarmee ze gedood werden.<ref>{{Citeer journal|author=André, CC. & Bechstein, J.M.|title=De Gemeene IJs-vogel (''Alcedo Ispida'') Linn. (''le Martin-Pêcheur'') Der Gemeine Eisvogel / Königs-Fischer |journal=Algemeen-nuttige natuurbeschouwingen, etc |volume=Maart|pages=26-29|year=1802|publisher=J. van Thoir|location=Leyden}}</ref>
Sommige viskwekers tolereren de dieren echter, omdat ze zich voornamelijk voeden met de kleinere en zwakkere visjes. Sinds de [[1970-1979|jaren zeventig]] is de ijsvogel in de meeste Europese landen beschermd en dekken de meeste viskwekerijen hun water af met een gaasnet, waar de jagende dieren niet doorheen kunnen komen. Toch worden er nog steeds ijsvogels illegaal met strikken gedood.
 
=== België en Nederland ===
In België en Nederland gold de ijsvogel jarenlang als een bedreigde soort, maar de laatste jaren is hun aantal in Nederland en België weer duidelijk toegenomen. In Nederland was er een stijging van 35 tot 50 broedparen in 1997 naar 650 tot 700 in [[2002]], mede veroorzaakt door de zachte winters, verbetering in waterkwaliteit en het herstel van de natuurlijke loop van beken.<ref>{{citeerCiteer web|url=http://www.vogelbescherming.nl/nl/vogels_kijken/vogelgids/zoekresultaat/detailpagina/q/vogel/94|titel=Vogelbescherming Nederland - Detailpagina|website=vogelbescherming.nl}}</ref> Ook wordt de soort geholpen door het maken van [[wak]]ken en [[IJsvogelwand|ijsvogelwanden]], speciaal voor deze dieren ingerichte oeverwanden. Door deze stijging in aantallen is de soort in 2004 van de [[Nederlandse Rode Lijst (vogels)|Nederlandse Rode Lijst]] verdwenen en wordt de ijsvogel daar niet meer als bedreigde soort beschouwd. Door de strengere vorstperiodes van 2008 tot en met 2012 is het aantal broedparen gedaald van ongeveer 1000 tot rond de 100. In 2013 steeg dit naar 370 en in 2014 naar 700 paar. In 2015 wordt waarschijnlijk het recordaantal van 1000 broedparen in Nederland weer gehaald.<ref>[https://www.sovon.nl/nl/actueel/nieuws/ijsvogels-bijna-verdubbeld-2014 Sovon 08-04-2015: ''IJsvogels bijna verdubbeld in 2014'']</ref><ref>[http://www.natuurbericht.nl/?id=13701 Natuurbericht 10-04-2015: ''IJsvogel neemt spectaculair toe]</ref><ref>''Milde winters goed voor ijsvogel: record 1.000 broedparen in zicht.'' De Volkskrant 11.04-2015</ref> In 2005 werd het aantal ijsvogels in [[Vlaanderen]] geschat op 650 à 850 broedparen.<ref>[https://web.archive.org/web/20080403091527/http://www.vogelbescherming.be/index.php?option=content&task=view&id=240 Aantal ijsvogels in Vlaanderen, op Vogelbescherming.be] (''archiefpagina'').</ref>
 
== In de cultuur ==
Ook in verscheidene andere [[legende (volksverhaal)|legende]]n, [[Sage (volksverhaal)|sage]]n en verhalen speelt de ijsvogel een rol. Zo zou volgens een Franse legende de oorspronkelijk grijze ijsvogel aan zijn bonte kleuren zijn gekomen nadat hij in navolging van de eerder ter verkenning uitgezonden duif de [[Ark van Noach (schip)|ark van Noach]] had verlaten. De vogel zou vervolgens vanwege een storm hoger zijn gaan vliegen, en een rode buik hebben gekregen van de ondergaande zon en een blauwe rug van de hemel.
[[Bestand:Herbert James Draper, Halcyone.jpg|thumb|''Halcyon'', schilderij van [[Herbert James Draper]] (1915)]]
Vanwege zijn kleurenpracht werd de ijsvogel veelvuldig afgebeeld op schilderijen. Zo is de soort te zien op het [[Triptiek (beeldende kunst)|drieluik]] ''[[Tuin der lusten|De Tuin der Lusten]]'' van [[Jheronimus Bosch|Jeroen Bosch]] en staat een paartje afgebeeld op ''Vogels in een landschap'' van [[Roelant Savery]].<ref name="H1995" /> De ijsvogel werd afgebeeld op het [[Geschiedenis van de Nederlandse bankbiljetten|laatste Nederlandse 10 guldenbiljet]].
 
In de Nederlandse cultuur vinden we de ijsvogel terug als zinnebeeld van het doorzettingsvermogen en het vertrouwen in een goede afloop ondanks tegenspoed. Daarbij wordt gerefereerd aan de oude Griekse overlevering van de ijsvogel die tijdens een periode zonder storm en zonder golven boven het water nestelt. [[Willem van Oranje]] en Koningin [[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]] gebruikten beiden dit [[Beeldmerk|vignet]] met het Latijnse motto "Saevis tranquillus in undis". Het motto wordt vertaald als "''Rustig te midden van woelende baren''".