Hoofdmenu openen

Wijzigingen

k
geen bewerkingssamenvatting
|}
 
'''Staatslijn A''' is de volgens de wet van 18 augustus 1860 door de [[Staat der Nederlanden]] aangelegde spoorweg die de steden [[Arnhem]], [[Zutphen (stad)|Zutphen]], [[Deventer]], [[Zwolle (Overijssel)|Zwolle]], [[Meppel]] en [[Leeuwarden (stad)|Leeuwarden]] met elkaar verbindt. Het traject is, met uitzondering van het gedeelte tussen Deventer en Olst, [[Meersporigheid|dubbelsporig]] en is in 1952 en 1953 [[ElektrificatiesysteemStroomvoorziening van spoorwegen|geëlektrificeerd]].
 
==Geschiedenis==
Staatslijn A is, samen met negen andere spoorlijnen, onderdeel van de eerste [[Staatsaanleg van spoorwegen in Nederland]]. De aanleg van spoorwegen vanuit de overheid was bedoeld om de achterstand die Nederland had op het gebied van spoorwegaanleg enigszins in te halen. Met de aanleg van de spoorlijnen ontstaat een uitgebreid netwerk tussen bijna alle grote Nederlandse steden. Dit netwerk vormt bijna 150 jaar later nog altijd voor een belangrijk deel de ruggengraat van het Nederlandse spoorwegnet. Door vooral gebruik te maken van standaardontwerpen en -bestekken kunnen alle lijnen relatief snel worden aangelegd. Samen met de aanleg van Staatslijnen [[Staatslijn B|B]] (tussen Harlingen, Leeuwarden, Groningen en Nieuweschans) en [[Staatslijn C|C]] (tussen Meppel en Groningen) worden de belangrijkste steden in Noord-Nederland aangesloten op het Nederlandse spoorwegnet.
 
In 1866 wordt, vijf jaar nadat [[Willem III der Nederlanden|koning Willem III]] op 22 oktober 1861 de eerste steen van een pijler van de [[spoorbrug]] bij Zutphen heeft gelegd, het traject [[Station Arnhem Centraal|Arnhem]] - [[Station Zwolle|Zwolle]] in gebruik genomen. In 1865 rijden er overigens al treinen over het gedeelte Arnhem - [[Station Deventer|Deventer]]. In de drie jaar die daarop volgen wordt de spoorlijn naar [[Station Leeuwarden|Leeuwarden]] in fasen in gebruik genomen.
 
* 2 februari 1865: Arnhem - [[Station Zutphen|Zutphen]]
In 1880 wordt de aansluiting richting Deventer in Zwolle verplaatst naar het oosten om in Zwolle ruimte te maken voor het nieuwe goederenstation. Aanvankelijk liep de lijn naar Deventer langs de Oude Deventerstraatweg.
 
De treindienst wordt, net als op de meeste Staatslijnen, uitgevoerd door de [[Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen]], kortweg SS. Een deel van de spoorlijn wordt in de eerste decennia door de SS ook gebruikt voor doorgaande treinen tussen [[Station Amsterdam Centraal|Amsterdam]] en [[Noord-Duitsland]]. Deze treinen rijden via de [[Spoorlijn Amsterdam - Elten|Rhijnspoorweg]] van [[Station Amsterdam Weesperpoort|Amsterdam]] naar Arnhem en buigen bij Zutphen af naar [[Spoorlijn Zutphen - Glanerbeek|Staatslijn D]] om zo bij [[Station Oldenzaal|Oldenzaal]] de grens over te gaan. Dit is op dat moment de kortste spoorwegverbinding tussen de hoofdstad en [[Hannover (stad)|Hannover]]. Wanneer grote concurrent [[Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij|HIJSM]], die vanaf 1888 de exploitatie op de [[KNLS]]-lijn [[Spoorlijn Apeldoorn - Deventer|Apeldoorn - Deventer]] [[Spoorlijn Deventer - Almelo|- Almelo]] verzorgde, deze voormalige [[Lokaalspoorweg|lokaallijn]] in 1892 ombouwt tot [[hoofdspoorweg]], kan de maatschappij over haar [[Spoorlijn Amsterdam - Zutphen (Oosterspoorweg)|Oosterspoorweg]] via [[Station Amersfoort|Amersfoort]] een veel snellere verbinding tussen Amsterdam en Hannover aanbieden. Hierna is het al snel gedaan met de doorgaande internationale treinverbindingen over Staatslijn A. In de jaren 90 van de twintigste eeuw wordt het oude traject nog een enkele keer gebruikt als omleidingsroute tijdens werkzaamheden in Amersfoort. De spoorlijn blijft echter vooral belangrijk voor het binnenlandse spoorwegvervoer. Echter wordt sinds de opening van de Hanzelijn het spoor tussen Deventer en Zwolle af en toe gebruikt om de Intercity tussen Amsterdam en Berlijn via Zwolle om te leiden, indien het niet mogelijk is om de trein via Amersfoort en Apeldoorn te laten rijden.
 
===Spoorverdubbeling en elektrificatie===
[[Bestand:ICRM Diepenveen.JPG|thumb|left|250px|Op de foto is duidelijk te zien dat met de elektrificatie van de spoorlijn rekening is gehouden met spoorverdubbeling.]]
De gehele spoorlijn is net als gelijkwaardige spoorlijnen aan het begin van de 20e eeuw grotendeels [[Spoorverdubbeling|verdubbeld]]. Tijdens de [[Spoorwegstaking van 1944]] braken de Duitsers tussen Meppel en Leeuwarden een van de twee sporen op. Na de Tweede Wereldoorlog is het grootste deel van het traject opnieuw voorzien van dubbelspoor. Enkele gedeelten blijven uit kostenoverweging voorlopig enkelsporig. Bij de [[elektrificatiesysteemStroomvoorziening van spoorwegen|elektrificatie]] op 5 januari 1953 van het traject Arnhem - Zutphen, op 17 mei 1953 van het traject Zutphen - Zwolle en op (17) 18 mei 1952 van het traject Zwolle - Leeuwarden zijn de trajecten Deventer - [[Station Olst|Olst]] en [[Station Steenwijk|Steenwijk]] - [[Station Wolvega|Wolvega]] enkelsporig gebleven. Bij het plaatsen van de bovenleidingmasten is met spoorverdubbeling rekening gehouden. Het duurde nog tot 13 april 1975 totdat het traject Steenwijk - Wolvega weer van twee sporen was voorzien. Het deel tussen Deventer en Olst is enkelsporig gebleven. Hoewel regelmatig geopperd wordt dit laatste enkelsporige deel van de IJssellijn te verdubbelen<ref>[http://bis.zwolle.nl/cms/Bis.nsf/24C32478F1C6DD06C125745100460E0C/$File/brief%20OW0804-0276%20aan%20de%20raad%20-%20reactie%20college%20op%20burgerinitiatief%20station%20Zwolle%20Zuid1.htm Ongedateerde brief van B&W van de gemeente Zwolle aan de gemeenteraad van Zwolle]</ref> zijn er geen concrete plannen.
{{Clearleft}}
 
==Stations en gebouwen==
De stations langs de eerste staatslijnen krijgen zogenaamde [[Waterstaatstation]]s. Voor deze gebouwen maakt architect [[K.H. van Brederode]] vijf standaardontwerpen. Het zijn sobere ontwerpen die vooral 'economisch, deugdelijk en functioneel' moesten zijn. De ontwerpen zijn verdeeld over vijf klassen. Hoe groter de plaats of hoe belangrijker het station, hoe groter het gebouw. Langs Staatslijn A verschijnen bij de aanleg twintig Waterstaatstations. Zwolle krijgt een stationsgebouw van het grootste type, de eerste klasse. In Zutphen wordt een station van het type tweede klasse gebouwd. Het stationsgebouw is het enige dat gebouwd wordt van dit type. In Meppel, Steenwijk, Heerenveen en Leeuwarden worden stationsgebouwen van het type derde klasse gebouwd. Stationsgebouwen van het type vierde klasse worden gebouwd in [[Station Dedemsvaart|Dedemsvaart]] en Wolvega. In [[Station Velp|Velp]], [[Station De Steeg|De Steeg]], [[Station Dieren|Dieren]], [[Station Brummen|Brummen]], [[Station Gorssel|Gorssel]], [[Station Olst|Olst]], [[Station Wijhe|Wijhe]], [[Station Staphorst|Staphorst]], [[Station Akkrum|Akkrum]], [[Station GrouwGrou-IrnsumJirnsum|GrouwGrou-IrnsumJirnsum]] en [[Halte Wirdum|Wirdum]] wordt een stationsgebouw van het type vijfde klasse gebouwd.
 
In Arnhem wordt in eerste instantie gebruikgemaakt van het bestaande station van de [[Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij|NRS]]. In 1867 nemen de SS en NRS een nieuw, gezamenlijk stationsgebouw in gebruik. In Deventer wordt een laag en lang stationsgebouw neergezet, bestaande uit stijl- en regelwerk, opgevuld met steen, afgesmeerd met cement. Het station voldoet hiermee aan de strenge bepalingen van de [[Vestingwet]]. Ook in andere vestingsteden als [[Breda (stad)|Breda]], [[Venlo (stad)|Venlo]] en [[Maastricht]] verschijnen dergelijke stationsgebouwen. Na het aanpassen van de wet in 1874 maken de meeste stationsgebouwen plaats voor nieuwbouw. Het stationsgebouw van Deventer wordt in 1914 vervangen door een opvallend asymmetrisch gebouw. Diverse voorzieningen worden in perrongebouwen ondergebracht.
 
[[Bestand:ICM bij Diepenveen.jpg|thumb|left|250px|ICM-treinstel 4085 onderweg van Zwolle naar Nijmegen ter hoogte van het voormalige station Diepenveen, 9 april 2008]]In de loop der jaren ontstaan langs de lijn veel stopplaatsen en haltes. Een aantal stopplaatsen krijgt aan het eind van de negentiende eeuw een echt stationsgebouw: [[Station Diepenveen West|Diepenveen]] (1900), [[Station Windesheim|Windesheim]] (1895), [[Station Peperga|Peperga]] (1884), [[Station Oudeschoot|Oudeschoot]] (1890) en [[Halte Idaard-Roordahuizum|Idaard-Roordahuizum]] (1890) krijgen een gebouw dat is afgeleid van het standaardtype [[Station Visvliet|Visvliet]]. Deze stations worden, net als de meeste andere stopplaatsen en haltes tussen 1936 en 1940 alweer gesloten. De stationsgebouwen zijn in de jaren 60 en 70 gesloopt. Ook de stations Gorssel, Dedemsvaart en Staphorst worden al voor de Tweede Wereldoorlog gesloten en ook hier zijn de stationsgebouwen inmiddels gesloopt.
In Dieren wordt in 1902 een nieuw stationsgebouw in gebruik genomen. Het station wordt hiermee een zogenaamd [[Eilandperron|eilandstation]]. Het oude gebouw blijft, onder een andere bestemming, tot 1944 in gebruik. Twee jaar later wordt het stationsgebouw van Leeuwarden opvallend verbouwd. De midden[[risaliet]] wordt vervangen door een gebouw met drie toegangsdeuren met daarboven een groot halfrond venster. Ook de meeste andere Waterstaatstations worden in de loop der jaren vergroot.
 
In de loop der tijd wordt een aantal stations en haltes langs de lijn toegevoegd. Arnhem krijgt twee voorstadshaltes langs de IJssellijn: In 1893 wordt [[station Arnhem Velperpoort]] geopend, in 1969 volgt [[station Arnhem Presikhaaf]]. De halte Arnhem Velperpoort krijgt in 1953 een opvallend stationsgebouwtje. Het gebouw met wachtkamer en loket op perronniveau staat op twee ranke stalen poten. In 1988 krijgt de halte een nieuw, gunstiger gelegen, stationsgebouw. Ook voor dit gebouw is een opvallend ontwerp gebruikt. Het oude stationsgebouwtje blijft als gemeentelijk [[Monument (bouwkundigerfgoed)|monument]] bewaard. Het nabijgelegen Rheden krijgt in 1882 een eigen halte. Deze wordt in 1927 alweer gesloten. In 1952 wordt op dezelfde plek [[station Rheden]] geopend. Het nabijgelegen station De Steeg wordt hierbij gesloten. Ten slotte is in 1975 de evenementenhalte [[StationHalte Heerenveen IJsstadion|Heerenveen IJsstadion]] geopend.
 
===Sloop en nieuwbouw stationsgebouwen===
Tussen Zwolle en Leeuwarden rijden jarenlang rechtstreekse treinen van en naar de Randstad. Sinds de invoering van de nieuwe dienstregeling bij Spoorslag '70 rijden deze treinen min of meer in een vast patroon waarbij het ene halve uur enkel gestopt wordt in Steenwijk en Heerenveen en het andere halve uur alle stations worden aangedaan. Deze treinen rijden tussen Zwolle en Amersfoort of Utrecht al dan niet gecombineerd met een gedeelte van/naar Groningen. Het koppelen en splitsen van deze treinen vond begin jaren 80 plaats in Meppel.
 
De eerste 25 jaar werd in een vast patroon van en naar Amsterdam, Rotterdam en Den Haag gereden. De stoppende intercity's reden van en naar Amsterdam, de andere treinen reden het ene uur naar Den Haag, waarbij het Groningse deel naar Rotterdam reed en het andere uur naar Rotterdam, waarbij het Groningse deel uiteraard naar Den Haag reed. In 1986 kwam de westelijke tak van de [[Spoorlijn Weesp - Leiden|Schiphollijn]] gereed en reden de treinen naar Amsterdam door naar Schiphol en Hoofddorp. Vanaf 1995 worden deze treinen in Amersfoort gesplitst, waarbij in de praktijk het Leeuwarder deel naar Amsterdam Centraal rijdt en het Groningse deel rijdt via de in 1993 gereed gekomen Zuidtak naar Schiphol. In die periode werd de bestemming van de andere intercity's min of meer gestandaardiseerd. Het Leeuwarder deel rijdt hierbij voornamelijk naar Rotterdam en het Groningse deel naar Den Haag.
 
Bij het ingaan van de nieuwe dienstregeling van 2007 verviel de rechtstreekse verbinding met Amsterdam en rijden de gecombineerde intercity's uit Groningen en Leeuwarden in hun geheel door naar Schiphol. In de brede spits rijdt een groot deel van deze intercity's niet gecombineerd en rijdt het Leeuwarder deel van en naar Rotterdam. Hiermee heeft de Friese hoofdstad dus op verschillende momenten van de dag een halfuursverbinding met de havenstad.
De IJssellijn kende jarenlang de officieuze bijnaam van ''Schrootlijn''. Reden hiervoor was dat hier doorgaans het oudste reizigersmaterieel van de NS werd ingezet. Ondanks dat de verbinding Zwolle - Arnhem - Roosendaal - Vlissingen in 1970 onderdeel werd van het intercitynetwerk, werden de richtlijnen voor de inzet van intercitymaterieel hier lange tijd niet toegepast. Zowel de [[Plan D]] en [[Plan E (spoorwegrijtuig)|Plan E]] rijtuigen als het [[Mat '46|Materieel '46]] en [[Mat '54|Materieel '54]] reden hier hun laatste kilometers.
 
Op de verbinding werd na de elektrificatie in 1953 voornamelijk het vooroorlogse [[stroomlijnmaterieel]], [[Mat '36|Materieel '36]], ingezet. Begin jaren 60 worden de oude treinstellen vervangen door het Materieel '46. Ook nadat de spoorlijn vanaf 1970 officieel onderdeel van het intercitynetwerk was, werden een aantal treinen door het Materieel '46 gereden. Daarnaast reden er vooral getrokken treinen met rijtuigen Plan E en [[Plan W]]. Later verving het Materieel '54 de getrokken treinen tussen Zwolle en Vlissingen. Begin jaren 80 gaan de treinstellen Materieel '46 buiten dienst en wordt het Materieel '54 elders ingezet. Vanaf 1982 worden de vrijgekomen treindiensten opnieuw overgenomen door getrokken treinen met rijtuigen Plan E. Deze rijtuigen waren door de nieuwe [[Intercityrijtuigintercityrijtuig]]en uit de intercitydiensten tussen de Randstad en Limburg verdreven. Begin 1988 gaan de laatste van deze rijtuigen buiten dienst en worden de meeste treindiensten weer overgenomen door het Materieel '54. Vanaf 1989 worden in [[België]] gehuurde [[M2 (spoorwegrijtuig)|M2 rijtuigen]] op de IJssellijn ingezet. Met de inzet van de rijtuigen keren na een korte pauze opnieuw de getrokken treinen op de verbinding terug.
 
In 1993 gaan de meeste rijtuigen weer terug naar België. In de treindiensten kwam voornamelijk het [[Mat '64|Materieelmaterieel '64]] te rijden. Deze waren door de komst van het [[Dubbeldeks aggloregiomaterieelDubbeldeksaggloregiomaterieel|DD-AR]] vrijgekomen uit de treindiensten in Noord-Holland en de [[Flevolijn]]. Daarnaast rijdt er ook nog altijd Materieel '54. Ook het DD-AR en [[Intercitymaterieel|ICM]] wordt in 1993 in enkele treinen ingezet. In mei 1994 keert de laatste stam met M2-rijtuigen terug naar België. Geheel tegen de traditie van de inzet van het oudste reizigersmaterieel worden hierna nog maar enkele treinen door het Materieel '54 gereden. In de meeste treindiensten rijden Plan T treinstellen, eventueel versterkt met Plan V.
 
[[Bestand:503 en 829 in Deventer.JPG|thumb|left|250px|Plan T treinstel 503 is op 25 maart 2008 samen met Plan V treinstel 829 onderweg van Zwolle naar Nijmegen. De trein komt Deventer binnenrijden.]] In 1995 wordt een belangrijk deel van de treinen alsnog door het Materieel '54 gereden. In januari 1996 gaat het Materieel '54 buiten dienst. Op vrijdag 12 januari rijdt treinstel 765, als invaller voor een Plan T treinstel, officieel de laatste treindiensten op de IJssellijn. Met het einde van de inzet van het hondekopmaterieel kwam er tevens een einde aan de inzet van het oudste reizigersmaterieel op deze verbinding. Vanaf de daaropvolgende zondag werden namelijk vrijwel alle treindiensten tussen Zwolle en Roosendaal door het nieuwe [[Dubbeldeks interregiomaterieeldubbeldeksinterregiomaterieel]] overgenomen van het vanaf die dag oudste elektrische reizigersmaterieel van de NS, het Materieel '64.
 
Door verschuivingen in het reizigersmaterieel keren in 1999 en 2000 de getrokken treinen terug. Vanaf mei 1999 worden enkele treinen met [[Intercityrijtuigintercityrijtuig]]en gereden. De rijtuigen zijn hierbij tijdelijk voorzien van stuurstroomkabels en rijden met een [[1700 (locomotieftypeelektrische locomotief)|e-loc 1700]] voor en achter. Begin 2000 worden vrijwel alle treindiensten, zowel van het DD-IRM als de ICR, overgenomen door het Materieel '64. Later keren de getrokken treinen weer terug in de treinen tussen Zwolle en Roosendaal. Ook de eerste tot [[stuurstandrijtuig]] verbouwde Intercityrijtuigen doen hun intrede op de IJssellijn. Ook het DD-IRM keert terug in enkele treindiensten. In april 2005 nemen zij alle treindiensten van de getrokken treinen over.
 
Met het knippen van de treindienst tussen Zwolle en Roosendaal in een verbinding Zwolle - Nijmegen en een verbinding Arnhem - Roosendaal krijgt het Materieel '64 weer alleenheerschappij op de IJssellijn. De lijn wordt hiermee weer voor even 'schrootlijn', dit tot groot ongenoegen van reizigers, lokale overheid en -media.<ref>[http://www.destentor.nl/regio/salland/1208271/Gemeente-OlstWijhe-vraagt-NS-om-langere-treinen.ece www.destentor.nl: Gemeente Olst-Wijhe vraagt NS om langere treinen]</ref>
De IC '90 treinen die in de jaren 90 reden, betekenden ook een kortstondige terugkeer van het Materieel '54 in de intercitydiensten naar het noorden. Ook het ICM, Mat '64 en VIRM reed in deze treindiensten. Naast de intercity's heeft er lange tijd een spitsstoptrein tussen Leeuwarden en Heerenveen gereden. In deze treindienst werd verschillend materieel ingezet. Een aantal jaar werden voor deze treindienst [[Wadloper (spoorwegmaterieel)|Wadlopers]] ingezet. Ook het Materieel '54 en de ICM-treinstellen hebben deze treinen gereden. Enkele jaren werd zelfs een Plan-V treinstel vanuit Zwolle overgebracht om een spitsslag te rijden. Sinds de invoering van de nieuwe spitsstoptreinen tussen Leeuwarden en Wolvega werden de meeste spitstreinen door [[Dieselmaterieel '90]] gereden. De inzet van dieseltreinstellen kwam voornamelijk door het overschot aan dit materieel bij de NS.
 
Vanaf dienstregeling 2001/2002 rijdt er voornamelijk [[Intercitymaterieel|ICMm]] op deze spoorlijn en vanaf dienstregeling 2012 zitten daar ook treinstellen van het type [[Dubbeldeksinterregiomaterieel|VIRM]] tussen.
 
==Omgeving==
[[Bestand:VIRM bij Epse.JPG|thumb|left|250px|VIRM-treinstel 8610 rijdt op 13 oktober 2008 als intercity van Zwolle naar Nijmegen door de bosrijke omgeving van Epse.]]
Staatslijn A vormt de verbinding tussen enkele middeleeuwse [[Hanzestad|Hanzesteden]] en de Friese hoofdstad Leeuwarden. Steden die zich al voor de komst van de trein sterk hadden ontwikkeld. Andere plaatsen ontwikkelden zich juist dankzij de komst van het spoor. Het grootste deel van de omgeving van het traject is echter vooral erg landelijk gebleven. Het deel tussen Arnhem en Zwolle staat bekend als de [[IJssellijn]]. De spoorlijn ligt hier vrijwel geheel in het [[IJsseldal]]. In Zutphen kruist de spoorlijn de [[IJssel|rivier]] waarnaar hij vernoemd is. Tussen Arnhem en Dieren ligt de lijn bijna ingeklemd tussen de rivier en de Veluwe. De [[Nationaal Park Veluwezoom|Veluwezoom]] kenmerkt zich onder andere door het glooiende landschap en de statige huizen.
 
Tussen Zutphen en Olst is vooral het afwisselende landgoederenlandschap zichtbaar. Weilanden en akkers worden afgewisseld met bosachtige tuinen. Verder richting Zwolle neemt het percentage agrarische activiteiten sterk toe. En het gebied tussen Zwolle en Meppel kenmerkt zich helemaal door de weidse, vlakke en nauwelijks bebouwde vergezichten.
4.746

bewerkingen