Sebastian Castellio: verschil tussen versies

1.421 bytes toegevoegd ,  1 jaar geleden
reference cleanup
(reference cleanup)
}}
 
'''Sebastia(a)nSebastian Castellio''', eigenlijk '''Sébastien Châtillon''', ook wel genoemd '''Castellion''', '''Châtellion''' of '''Châteillon''' ([[Saint-Martin-du-Frêne]], [[1515]] - [[Bazel (Zwitserland)|Bazel]], [[23 december]] [[1563]]) was een [[Frankrijk|Frans]] [[Renaissance-humanisme|humanist]] en [[theoloog]]. Als verdediger van de [[Godsdienstvrijheid|geloofs]]- en [[Vrijheid van geweten|gewetensvrijheid]] tegenover [[Johannes Calvijn]] ontwikkelde hij in zijn geschriften een theorie over [[Tolerantie (maatschappij)|tolerantie]].
 
==Levensbeschrijving==
===Jeugd in de Jura===
Castellio werd in 1515 geboren in [[Saint-Martin-du-Frêne]] (bij [[Nantua]]) in het [[Hertogdom Savoye]].
In de streek hadden zich sinds de Middeleeuwen veel [[Waldenzen]] teruggetrokken. Zijn biograaf Hans Rudolf Guggisberg vermoedde dat Castellio in een Waldenzische traditie opgroeide.<ref>Guggisberg (1997), pagina 11–16.</ref>
Castellio groeide op in een arm boerengezin. Hij noemde zijn vader religieus onontwikkeld. Over hoe hij met de protestantse leer in aanraking kwam, heeft hij zich volgens Guggisberg niet uitgelaten.
 
===Aan de Universiteit van Lyon===
In 1535 ging Castellio studeren in [[Lyon]], destijds een centrum van [[Renaissance-humanisme|humanisme]], waar ook [[Maarten Luther|Martin Luther]] veel aanhang had, relatief ongehinderd door de Franse regering en de Rooms-Katholieke kerk. Castellio leerde er aan het Collège de la Trinité Latijn, Grieks en Hebreeuws. Naast zijn moedertaal Frans sprak hij ook Italiaans en een beetje Duits.<ref>Hillar (2002)</ref> Als student in Lyon ergerde zich daarbij aan de kwaliteit van de [[Vulgaat]]. Hij nam zich voor om, zodra zich de gelegenheid zou voordoen, zelf de bijbel in het Latijn te vertalen.
 
In januari 1540 vonden in Lyon op last van de [[Inquisitie]] de eerste ketterverbrandingen van [[Hugenoten]] plaats. Deze deden hem besluiten om zich definitief tot de [[Reformatie]] te bekennen, zijn studie te beëindigen, de stad verlaten, en zich aan te sluiten bij [[Johannes Calvijn]], die zich na zijn verbanning uit Genève had gevestigd in [[Straatsburg]].
Al voor diens terugkeer naar Genève in 1541 regelde Calvijn voor Castellio een betrekking als [[rector (school)|rector]] aan de door Calvijn opgerichte Collège de Genève (een [[Latijnse school]], thans Collège Calvin) en als predikant in [[Vandoeuvres]], vlakbij Genève. Diens nauwe band met Calvijn leverde Castellio veel gezag op in protestantse kringen in die tijd. In 1542 publiceerde Castellio tot enthousiasme van Calvijn zijn eerste boek: ''Dialogi sacri'', een voor scholieren gedramatiseerde vertaling in het Frans en Latijn van bijbelverhalen.
 
Al snel kreeg Castellio echter theologische en persoonlijke conflicten met Calvijn. [[Voltaire]] schreef over deze conflicten met Calvijn: "Men kan de kwaadaardigheid van deze tirannie afmeten aan de onderdrukking waaraan Castellio werd onderworpen onder verantwoordelijkheid van Calvijn - hoewel Castellio een veel groter geleerde was dan Calvijn, wiens jaloezie hem uit Genève deed verdrijven."<ref>Zweig (1936), pagina 89</ref>
 
Castellio werkte aan een Franse en Latijns vertaling van de hele bijbel, maar dat lag bij Calvijn erg gevoelig. Zo was er een conflict over de vraag of het in het Frans en Latijn vertaalde [[Hooglied]] wel aan de scholieren mocht worden voorgelegd, omdat het als (te) erotisch getint werd beschouwd. Op de achtergrond speelde ook dat Calvijn al een bijbelvertaling had omarmd van zijn neef, Pierre Olivetan. Calvijn schreef daarover aan een vriend: "Neem nou dat belachelijke opzetje van Sebastien. Ik moet er om glimlachen, maar tegelijkertijd maakt het mij boos. Drie dagen geleden vroeg hij mij toestemming om zijn vertaling van het Nieuwe Testament te mogen uitgeven." <ref>Zweig (1936), pagina 242</ref>
 
De conflicten tussen Castellio en Calvijn verergerden nog toen Castellio in een publieke bijeenkomst stelde dat de geestelijkheid moest ophouden met vervolging van degenen die er andere interpretaties van de Bijbel op na hielden. Hij vond dat de geestelijkheid niet moest pretenderen de waarheid in pacht te hebben. Ook over de leer van de [[predestinatie]] verschilden Calvijn en Castellio van opvatting. <ref> Hillar (2002)</ref> Calvijn wees vervolgens ook nog eens een verzoek van Castellio af om een beter betaalde betrekking als predikant.
 
In 1543 sloeg de [[Pest (ziekte)|Pest]] toe in Genève. Castellio was de enige geestelijke die de zieken bezocht. Calvijn en diens kliek van bestuurders en predikanten hielden zich er verre van en verlieten de stad. Calvijn rechtvaardigde zich hier later voor: hij was onmisbaar; hulp aan een deel van de kerkelijke gemeenschap zou leiden tot verzwakking van de gemeenschap als geheel."<ref>Zweig (1936), pagina 234</ref> Castellio uitte geen kritiek op de uitwijk van Calvijn, maar wel op de lafheid van diens predikanten. Dit leverde hem in 1544 een aanklacht op bij de Raad van Genève, omdat Castellio de eenheid van de predikanten in diskrediet zou hebben gebracht. Castellio legde zijn ambt neer, voordat de Raad zich over de klacht kon buigen. Op 30 mei 1544 werd hij officieel van zijn taken ontheven.
 
Calvijn schreef voor Castellio een getuigschrift, waarin hij verwees naar diens onjuiste theologische opvattingen, over het Hooglied, en over de [[Evangelie van Nikodemus|Hellevaart van Christus]].<ref>[{{cite web|language=de|url=http://briefe.glaubensstimme.de/1544/12/31/calvin-jean-zeugnis-fuer-sebastian-castellio|author=[[Johannes Jean Calvin, ''Calvijn]]|title=Zeugnis für Sebastian Castellio'', 31 december |year=1544]}}</ref> En in een brief aan [[Guillaume Farel]], een dag later, noemde hij Castellio een schismaticus.<ref>Stückelberger (1939), pagina 97.</ref>
 
===Hoogleraar in Bazel===
Vervolgens vertrok Castellio in 1544 met zijn echtgenote en zijn schare kinderen naar [[Bazel (Zwitserland)|Bazel]]. Het lukte hem niet om een aanstelling als predikant te verwerven. De jaren die volgden sleet hij met zijn gezin in diepe armoede. De gewezen rector van Genève en een van de grootste geleerden van zijn tijd moest van deur tot deur gaan, bedelend om een stuk brood. Zweig speculeerde dat zijn onmin met de machtige Calvijn Castellio in de weg zat bij het vinden van een betrekking. De toorn uit Genève werd gevreesd.<ref>Zweig (1936), pagina 337</ref> Bij gebrek aan een vast inkomen nam hij zijn toevlucht tot losse opdrachten, variërend van het uitgraven van sloten tot het geven van privélessen. Ook kon hij de geleerde drukker/uitgever Johannes Oporinus af en toe assisteren als corrector.
 
Op 13 oktober 1546 schreef hij zich in aan de [[Universiteit van Bazel]]. Op 1 augustus 1553 behaalde hij er de graad van Magister Artium <ref>{{cite book|language=de|first=Hans Georg |last=Wackernagel, ''|title=Die Matrikel der Universität Basel'', |publisher=Verlag der Universitätbibliothek, Basel |location=Bazel|year=1956, Pagina |page=44}}</ref> waarna hij in nog hetzelfde jaar werd aangesteld als hoogleraar [[Oudgrieks]]. Hij gaf er werken uit van [[Xenophon]], [[Homerus]] en andere Griekse schrijvers, alsmede middeleeuwse [[devotie|devotiewerken]] als de mystieke [[Theologia Deutsch]] en [[De imitatione Christi]] van [[Thomas a Kempis]].
 
===De kwestie Servet===
De Spaanse [[arts]] en theoloog [[Michael Servet]] was een eminent geleerde die vanwege zijn [[Unitarisme (theologie)|anti-trinitarische]] denkbeelden vervolgd werd door zowel de rooms-katholieke kerk als door de reformatoren. In 1553 publiceerde Servet anoniem het boek ''Restitutio Christianismi'' (''Herstel van het christendom''). Daarin bekritiseerde hij Calvijn en diens Institutie. Servet wilde niets weten van drie personen binnen de Godheid, maar sprak van drie krachten. Al op 3 februari [[1546]] schreef [[Calvijn]] aan [[Guillaume Farel]] dat hij het voornemen had Servet te laten ombrengen, zodra hij daar de gelegenheid voor zou hebben. (''"Si venerit, modo valeat mea autoritas, vivum exire nunquam patiar<!--partiar?-->": Wanneer hij hier komt, als mijn gezag ook maar iets waard is, zal ik niet toestaan dat hij levend vertrekt.'')
 
Op zondag 13 augustus 1553 woonde Servet in Genève een dienst in de [[Madeleinekerk]] bij die door Calvijn werd geleid. Daar werd Servet herkend. Calvijn gaf hem aan bij het stadsbestuur en drong erop aan Servet te laten arresteren. Het kwam tot een rechtszaak bij ''de Raad van Genève'', een wereldlijke rechtbank. Daarbij dolf Servet het onderspit en werd, met goedkeuring van Calvijn en andere reformatoren (onder wie [[Guillaume Farel]], [[Theodorus Beza]], [[Pietro Vermigli]] en [[Philipp Melanchthon]]<ref>''[{{cite web|language=en|url=http://www.godrules.net/library/smyth/NEWsmyth17.htm|author=Bible www.godrules.net]Explore|title=Melanchton'',s websiteapprobation metof uitgebreidethe informatiecourse overof christelijke auteurs enCalvin publicaties,towards (Engels)Servetus}}</ref>), tot [[ketterij|ketter]] verklaard en vervolgens veroordeeld tot de [[brandstapel]]. Calvijn stelde voor deze doodstraf door de brandstapel om te zetten in de doodstraf door het zwaard, hetgeen echter niet gebeurd is. Calvijn heeft Servet nog meerdere malen opgezocht in de gevangenis waar hij wachtte op zijn executie. Servet werd op 27 oktober 1553 voor de stadspoorten levend verbrand op de brandstapel.
 
Van kritiek op zijn heftige optreden in godsdienstige polemieken moest Calvijn niets weten; hij zag zichzelf als degene die door God geroepen was om de waarheid te verkondigen en hij was ervan overtuigd dat het zijn plicht was om net als eens de oudtestamentische profeten dat hadden gedaan, deze waarheid te verdedigen. De terechtstelling van Michael Servet was het begin van een hevige polemiek tussen Calvijn en Castellio over [[tolerantie (maatschappij)|tolerantie]] en over de rol van de overheid in religieuze aangelegenheden.<ref>[{{cite web|language=fr|url=http://www.museeprotestant.org/Pages/Notices.php?noticeid=134&scatid=6&lev=1&cim=0&Lget=FR|title=Jean Calvin (1509-1564)|author=Musée virtuel du protestantisme français] (Frans)}}</ref>
 
Castellio, die Servets werken niet eens gelezen had,<ref>Wilhelm{{cite journal|language=de|first=Wilhelm|last=Schwendemann: ''|title=Calvin, Castellio und die Menschenrechte – einen Menschen töten heißt nicht eine Lehre verteidigen, sondern einen Menschen töten.'' In: ''|journal=Theo-Web. Zeitschrift für Religionspädagogik'' |edition=8 (|year=2009), pagina |page=147, [|url=http://www.theo-web.de/zeitschrift/ausgabe-2009-02/17.pdf theo-web.de] (PDF)}}</ref> reageerde in december van hetzelfde jaar met het anoniem gedrukte ''Historia de morte Serveti''<ref>Vergelijk{{cite book|language=de|first=Uwe |last=Plath: ''|title=Der Fall Servet und die Kontroverse um die Freiheit des Glaubens und Gewissens.'' |publisher=Alcorde, |location=Essen |year=2014, pagina |pages=106–115}}</ref> en schreef een antwoord op Calvijns apologie met de uitgave van ''De haereticis, an sint persequendi'' („Over de ketters, of zij vervolgd moeten worden“), een bundeling van teksten waarin [[Johannes Chrysostomus]], [[Augustinus van Hippo]], [[Maarten Luther|Martin Luther]] ''(Over het wereldlijke gezag, in hoeverre men die gehoorzaamheid schuldig is),'' [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] en zelfs Calvijn zelf (Commentaar op [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]]'s ''De Clementia'' uit 1532) zich tegen de doodstraf voor ketters uitspraken. In zijn pleidooi voor religieuze tolerantie beriep hij zich op Luther.<ref>{{cite book|language=de|first=Heinrich |last=Bornkamm: ''|hoofdstuk=Toleranz. In der Geschichte des Christentums.'' in: ''|title=Die Religion in Geschichte und Gegenwart''|year=2008|isbn=978-3825284015|publisher=UTB|location=Stuttgart}}</ref> Castellio schreef de inleiding tot het werk zelf, maar onder het pseudoniem ''Martinus Bellius'' en droeg het werk op aan [[Christoffel van Württemberg|Christoph, hertog van Württemberg]].<ref>"Hillar" (2002)</ref> Het werd een hele polemiek met Calvijn en Beza, waarop Castellio in 1554 wederom een publicatie uitbracht: ''Contra Libellum Calvini''.<ref>''Contra Libellum Calvini in quo contendere conatur Haereticos jure gladij coercendos esse''</ref> In deze publicatie bestreed Castellio het recht van de wereldlijke macht om afwijkingen in de kerkelijke leer met geweld te bestrijden. Het geschrift bevatte Castellio's bekendste citaat:
{{cquote|<blockquote>''Hominem occidere non est doctrinam tueri sed hominem occidere.
''(Een mens doden betekent niet een leer verdedigen, het betekent een mens doden.)
Sebastian:''—Sebastian Castellio, Contra libellum Calvini}}</blockquote>
 
Castellio betoogde dat Christus ons geen absolute waarheid heeft onderwezen, maar de liefde. De kerk mag tegen afwijkende opvattingen alleen het door [[Paulus (apostel)|Paulus]] beoogde wapen inzetten, namelijk overreding. Het maakt ook geen goede indruk op Turken en Joden als diegenen die de naam van Christus bekennen, door Christenen zelf met vuur, water en zwaard, en zonder mededogen, omgebracht worden en wreder worden behandeld dan dieven en struikrovers.<ref>Geciteerd door Guggisberg (1997), pagina 97–98.</ref> Castellio verwees ook nog naar Jezus' gelijkenis van het ´'Onkruid tussen het tarwe´´.<ref>MattheüsMatteüs 13:24-30,37-43</ref> Christenen mogen het laatste oordeel niet eigenmachtig vellen. Hiermee onderscheidt de gereformeerde kerk zich niet van de katholieke Inquisitie.
(Een mens doden betekent niet een leer verdedigen, het betekent een mens doden.)
 
Sebastian Castellio, Contra libellum Calvini}}
 
Castellio betoogde dat Christus ons geen absolute waarheid heeft onderwezen, maar de liefde. De kerk mag tegen afwijkende opvattingen alleen het door [[Paulus (apostel)|Paulus]] beoogde wapen inzetten, namelijk overreding. Het maakt ook geen goede indruk op Turken en Joden als diegenen die de naam van Christus bekennen, door Christenen zelf met vuur, water en zwaard, en zonder mededogen, omgebracht worden en wreder worden behandeld dan dieven en struikrovers.<ref>Geciteerd door Guggisberg, pagina 97–98.</ref> Castellio verwees ook nog naar Jezus' gelijkenis van het ´'Onkruid tussen het tarwe´´.<ref>Mattheüs 13:24-30,37-43</ref> Christenen mogen het laatste oordeel niet eigenmachtig vellen. Hiermee onderscheidt de gereformeerde kerk zich niet van de katholieke Inquisitie.
 
Voor zover Calvijn en Castellio nog door een deur konden, was dat nu voorgoed verleden tijd. Calvijn noemde Castellio een "werktuig van [[Satan]]" en verbood diens bijbelvertaling.
 
[[Afbeelding:SebastianCastellio.jpg|thumb|right|200px|Sebastian Castellio (1515-1563)]]
In zijn laatste jaren bekritiseerde Castellio in het bijzonder Calvijns leer van de [[predestinatie]], die hij in zijn onvoltooide ''Dialogi quatuor'' bestreed. De groeiende invloed van het calvinisme zat Castellio behoorlijk in de weg: het werd lastig om zijn werken gepubliceerd te krijgen. Castellio werd immers door de calvinisten beschouwd als "werktuig van Satan". Zijn laatste werk, ''De arte dubitandi'' („Over de kunst van het twijfelen“), werd pas in 1981 volledig gepubliceerd. Hierin betoonde hij zich als vroege proponent van het [[rationalisme]], door de rede boven het dogma te stellen en bijvoorbeeld het [[Eucharistie|Avondmaal]] louter als symboliek te duiden.<ref>Salvadori: ''Sebastian Castellio and the Holy Supper(2008),'' pagina 42.</ref>
 
De druk van de calvinisten werd zo sterk dat Castellio overwoog naar [[Pools-Litouwse Gemenebest|Polen-Litouwen]] uit te wijken, <ref>Hillar (2002)</ref> waar de religieuze tolerantie onder [[Sigismund II August van Polen]] een opleving had.<ref>[http://www-classic.uni-graz.at/slaw4www/Skripten/HumRenaiss/we_humanismus.pdfZie Geschichte der Reformation in Polen (duits)]{{Dodeen}}[[w:en:Warsaw linkConfederation|datum=juliWikipedia: 2018Warsaw |bot=InternetArchiveBot }} (PDF).Confederation]]</ref>
 
In Bazel kwam Castellio in contact met de Nederlandse [[anabaptisme|wederdoper]] [[David Joris]], die daar sinds 1544 tot aan zijn dood in 1556 in ballingschap woonde. Joris was een controversiële figuur met een aanzienlijke schare aanhangers; hij claimde de nieuwe [[Koning David|David]] te zijn en hij beweerde toverkracht te hebben. Joris preekte geweldloosheid en tolerantie. Tegelijkertijd matigde hij zichzelf onfeilbaarheid aan: hij sprak uit Gods mond, eiste volledige gehoorzaamheid van zijn aanhangers en ongeloof aan hem was die zonde tegen de Heilige Geest die nooit vergeven zal worden. In hoeverre Castellio een aanhanger was van Joris, is niet helder, maar dat er sprake was van sympathie, is wel duidelijk.<ref>[http://www.mirjamvanveen.nl/Mirjam_van_Veen/Castellio.html Mirjam vanVan Veen, Castellio: vroege held van religieuze tolerantie]](2012)</ref> Ook in Genève bleef dat niet onopgemerkt. Beza schreef in 1563 aan de predikanten van Bazel een lange opsomming van ketterse zonden van Castellio, waaronder diens contact met David Joris.<ref>Stückelberger (1939), pagina 117–118.</ref> Dit leidde in november 1563 tot een officiële aanklacht, waartegen Castellio zich op 24 november 1563 schriftelijk verweerde.<ref>Mahlmann-Bauer (2006)</ref>
 
Castellio's vroegtijdige dood op 23 december 1563, 48 jaar oud, verhinderde een mogelijke veroordeling en ballingschap wegens ketterij. Hij werd in de [[Munster van Bazel]] begraven, in de tombe van een notabele lokale familie. Lang heeft zijn gebeente daar niet gelegen, want fanatici haalden het weg, verbrandden het lijk en verspreidden de asresten. Drie Poolse edelen, oud-studenten van Castellio, richtten later een monument voor hem op, maar dat is later per abuis vernietigd; alleen de inscriptie bestaat nog.
 
Castellio liet acht kinderen na, uit twee huwelijken. Zijn jongste zoon, Friedrich, die bij de dood van zijn vader slechts een jaar oud was, schopte het later tot hoogleraar in de [[retorica]] aan de [[Universiteit van Bazel]].<ref>Guggisberg (1997), pagina 233.</ref>
 
==Ideeën==
Al sinds haar vroegste tijd zag de christelijke kerk het als haar opdracht de kerkelijke dogma's te bewaken. De [[kerkvader|kerkvaders]], [[apologeten]] en [[kerkleraar|kerkleraren]] produceerden een grote hoeveelheid literatuur, waarin werd gepoogd de uiteenlopende ketters verklaarde leringen (vaak zeer gedetailleerd) te weerleggen. De tot ketters bestempelde gelovigen werden al vóór de tijd van de [[Eerste zeven oecumenische concilies|eerste concilies]] vervolgd en hun geschriften werden verbrand. Bij [[Ignatius van Antiochië]] (overleden ca. 110-120) was het begrip ketterij al duidelijk een negatief begrip voor een stelling, die niet te verenigen was met de leer van het christendom. Door [[Irenaeus van Lyon]] werd in ongeveer het jaar 180 duidelijker inhoud gegeven aan het begrip ketterij (heresie).
 
In de eerste jaren van de [[reformatie]] was nog niet uitgekristalliseerd hoe de reformatoren - zelf doorgaans verketterd door de [[Rooms-Katholieke kerk]] - dachten over ketterij in de protestantse leer. De idee dat er binnen dezelfde gemeenschap ruimte is voor verschillende opvattingen had nog niet postgevat; dat afwijkende meningen te vuur en te zwaard bestreden moesten worden was immers eeuwenlang onomstreden geweest. Er waren wel protesten, maar die kwamen eigenlijk alleen van de vervolgden zelf, zoals de kalkoen niet dol is op kerstmis. Met name vervolgde dopers hadden reeds geprotesteerd tegen de niets en niemand ontziende wijze waarop de overheden hen het leven zuur maakten. Iemand als de Nederlandse [[anabaptisme|doper]] [[David Joris]] had betoogd dat hij een brave burger was die niemand kwaad berokkende. Het was oneerlijk, zo schreef hij aan het Hof van Holland, dat mensen die niets anders wilden dan leven in overeenstemming met hun geloof, meer van het justitiële apparaat te verduren hadden dan dieven en rovers. David Joris nam de wijk naar Bazel. Zijn gedreven pleidooi voor tolerantie werd nauwelijks door iemand serieus genomen.<ref>{{cite web|first=Mirjam|last= Veen, van|url=http://www.mirjamvanveen.nl/Mirjam_van_Veen/Castellio.html Mirjam van Veen, ´´|title=Castellio: vroege held van religieuze tolerantie´´}}</ref>
 
De executie van [[Michael Servet]] op last van [[Calvijn]] dreef de zaak op de spits. Na de executie verdedigde Calvijn zijn daad in het geschrift [http://reader.digitale-sammlungen.de/resolve/display/bsb10193279.html ''Defensio orthodoxae fidei de sacra Trinitate'']. Hij betoogde daarin waarom de opvattingen van Servet aangaande de [[Drie-eenheid]] onjuist waren, en daarom ketters. En hij zette uiteen, onder verwijzing naar diverse Bijbelse bronnen, waarom ketterij fel bestreden moet worden. In de polemiek die volgde tussen Calvijn en Castellio, waarin ook Beza zich mengde, gaat het er verhit aan toe. Castellio was van opvatting dat een gelovig man als Servet de ruimte had moeten krijgen voor zijn afwijkende mening. Toch ging Castellio niet zo ver om ruimte te geven aan alle opvattingen. In zijn ´´Contra libellum´´ is hij daar het duidelijkst over, in de paragraaf getiteld ''wie is een ketter en hoe zij behandeld moeten worden''. Net zoals Calvijn maakte hij een onderscheid tussen de vromen, de onvromen en het midden. Over de onvromen had Castellio geen wezenlijk andere opvatting als Calvijn: "De onvromen minachten God, de godslasteraars, vijanden en bespotters van alle religie, die de Heilige Schrift gelijkstellen aan wereldlijke geschriften; dat zijn de hebzuchtigen, de losbandigen, sektariërs van de wellust. De meesten zijn afvalligen, die eerst in het Evangelie geloofden en toen atheist zijn geworden. (...) Als zij God loochenen, belasteren, als zij openlijk kwaad spreken over de heilige leer van de Christenen, als zij het heilige leven van de vromen verachten, dan moeten de magistraten hun bestraffen. Niet vanwege hun religie, die zij niet hebben, maar vanwege hun ongodsdienstigheid."<ref>Geciteerd door Hillar (2002), pagina 11</ref>
Wat betreft de passende bestraffing van ketters liet Castellio zich pas aan het einde van zijn leven duidelijk uit. In zijn ''Conseil à la France désolée'' uit 1562 achtte hij [[excommunicatie]] de enige gepaste straf, en dan pas na herhaalde bekentenissen. Aangezien excommunicatie wordt uitgesproken door kerkelijke autoriteiten, en niet door de wereldlijke [[magistraat|magistratuur]], kwam hij daarmee terug op zijn eerdere opvatting dat bestraffing van ketterij een zaak is voor de rechter.
 
De auteurs die veel invloed hebben gehad op het denken van Castellio over tolerantie zijn handzaam terug te vinden in zijn geschrift ''De haereticis, an sint persequendi''. Het bevat een bloemlezing van eerdere auteurs over de vraag hoe en in hoeverre ketterij vervolgd moet worden. [[Maarten Luther|Luther]] en [[Calvijn]] worden erin geciteerd, evenals de humanisten [[Desiderius Erasmus]], [[Johannes Brenz]], [[Urbanus Rhegius]], [[Sebastian Franck]], [[Celio Secondo Curione]], [[Konrad Pellikan]] en [[Otto Brunfels]], alsook de kerkvaders [[Augustinus van Hippo]], [[Lactantius]], [[Johannes Chrysostomus]] en [[Hiëronymus van Stridon]].
 
Tijdgenoten waarmee hij correspondeerde zijn tegenwoordig niet meer zo bekend. De meest voorkomende namen, of personen die nu nog enige bekendheid genieten, zijn Jean l'Archer, [[Mathurin Cordier]], [[Celio Secondo Curione]], [[Joris Cassander]], [[Bonifacius Amerbach]], [[Francisco de Enzinas]], [[Felix Plater]], [[Christopher Carlile]], Hessel Scheltes [[van Aysma]], Niklaus Zurkinden, [[Philipp Melanchthon]], Guillaume Constantin, [[Justus Velsius]], Benedictus Aretius, Martin Cellarius.<ref>[http://web.mst.edu/~bruening/Castellio%20Project/Index%20Page.htm] Michael Bruening van de ''Missouri University of Science and Technology'' brengt de (overgebleven) correspondentie in kaart die Castellio bij zijn leven voerde: {{cite web|title=Castellio Correspondence Project|url=http://web.mst.edu/~bruening/Castellio%20Project/Index%20Page.htm|author=Michael Bruening|publisher=Missouri University of Science and Technology|language=en}}. De lijst met correspondentie is te vinden op de pagina van het [https://docs.google.com/document/d/1wX68i2CtVJZW0gREGByiTOysdG8qvHa3r0vZu3X1_ng/pub de overzichtspagina van het Castellio Correspondence Project]</ref> Met bekende geestverwante tijdgenoten als [[Michel de Montaigne]] en [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] onderhield hij geen aantoonbaar contact.
 
Castellio's ideeën over tolerantie hebben veel invloed gehad. [[John Locke (filosoof)|John Locke]] bouwde voort op de ideeën van Castellio, evenals [[John Milton]], [[René Descartes]] en [[Michel de Montaigne]]. Hij opende de weg voor [[Pierre Bayle]] (1647-1706), die aan hem een lang artikel wijdde in zijn ''Dictionnaire historique et critique''. Ook de Nederlandse [[Remonstranten]] achten zich - mede onder invloed van [[Dirck Volkertsz. Coornhert]]<ref>Via teksten van [[Aggaeus van Albada]], die Castellio graag citeerde, kwam diens gedachtegoed indirect ook terecht in werk van [[Dirck Volkertsz. Coornhert|Coornhert]]. Met name in zijn ''Proces van't Ketterdoden'' (1590) haalde Coornhert indirect aldus Castellio aan (bron o.a.: {{autcite book|first=J. |last=Gruppelaar}}, |title=Coornhert Politieke geschriften. Opstand en Religievrede, |location=Amsterdam, |publisher=AUP, |year=2009)}}</ref> - schatplichtig aan de inzichten van Castellio. Ook het [[Socinianisme]], de vroege [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] en het [[Piëtisme (kerkgeschiedenis)|Piëtisme]] stonden onder invloed van Castellio's ideeën over tolerantie en vrijheid van religie. De ''Dialogi sacri'' werden tot in de 17e en 18e eeuw geregeld herdrukt en als schoolboek gebruikt.
 
== Werken ==
*{{cite book|language=la|author=[[Sebastian Castellio]]|title=Dialogi sacri|location=Genève|year=1542|url=https://books.google.nl/books?id=cA5SAAAAcAAJ}}
*''Dialogi sacri'', Genève 1542
*''{{cite book|language=la|author=[[Sebastian Castellio]]|title=Biblia sacra latina'', |location=Bazel |year=1551}}
*{{cite book|language=la|author=[[Sebastian Castellio]]|title=Contra libellum Calvini|year=1554|url=https://archive.org/details/contralibellumca00cast}}
*''Contra libellum Calvini'', 1554
*''{{cite book|language=la|author=[[Sebastian Castellio]]|title=De haereticis, an sint persequendi'', |location=Bazel |year=1554|url=https://www.e-rara.ch/bau_1/content/titleinfo/10273418}}
*''{{cite book|language=fr|author=[[Sebastian Castellio]]|title=La Bible translatée avec annotations'', |location=Bazel |year=1555}}
*''{{cite book|language=fr|author=[[Sebastian Castellio]]|title=Conseil à la France désolée'', |year=1562|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1349528/f10.image}}
*''{{cite book|language=la|author=[[Sebastian Castellio]]|title=De arte dubitandi'', |year=1562 (zijn hoofdwerk)}}
 
== Literatuur ==
*{{cite book|language=fr|first=Christian |last=Buiron, ''|title=Sébastien Castellion (1515-1563), défenseurPenseur de la tolérance et de la liberté de conscience. Histoire du monument de Saint-Martin-du-Fresne'', M & G Editions, 2010 {{ISBN |publisher=Théolib|year=2015|isbn=978-2-354110253365001090}}.
*{{cite book|language=fr|first=Christian |last=Buiron, ''|title=Sébastien Castellion à Saint-Martin-du-Fresne (1515-15632015) Penseur de la tolérance et de la liberté de conscience'', |publisher=Théolib, 2015 {{ISBN|year=2016|isbn=978-2-365001090365001304}}
*{{cite book|language=fr|first=Ferdinand |last=Buisson, [|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k209976b ''|title=Sébastien Castellion, sa Vie et son œuvre (1515-1563) : étude sur les origines du protestantisme libéral français'', Paris, Librairie |location=Parijs|publisher=Hachette et Cie, 2 vol. XIX-440 + 512 p., |year=1892.]}}
* Christian Buiron, ''Sébastien Castellion à Saint-Martin-du-Fresne (1515-2015)'', Théolib, 2016 {{ISBN|978-2-365001304}}
*{{cite book|language=fr|coauthors=Engammare, Max; EngammareFromont, Pasteur Philippe; FromontGomez-Géraud, Marie-Christine; Gomez-GéraudGranjean, Michel Granjean, ''|title=Castellion à Vandœuvres (1515-2015)'', |location=Genève, |publisher=Librairie Droz, coll. « Varia », n° 25, 2017, ISBN |year=2017isbn=978-2-600-04764-7}}
* Ferdinand Buisson, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k209976b ''Sébastien Castellion, sa Vie et son œuvre (1515-1563) : étude sur les origines du protestantisme libéral français'', Paris, Librairie Hachette et Cie, 2 vol. XIX-440 + 512 p., 1892.]
*{{cite web|language=fr|first=Laurent |last=Gagnebin, ''|title=Sébastien Castellion'', [|url=http://www.evangile-et-liberte.net/elements/numeros/204/article12.html |publisher=Évangile et liberté].}}
* Max Engammare, Pasteur Philippe Fromont, Marie-Christine Gomez-Géraud, Michel Granjean, ''Castellion à Vandœuvres (1515-2015)'', Genève, Librairie Droz, coll. « Varia », n° 25, 2017, ISBN 978-2-600-04764-7
*{{cite book|language=fr|first=Marie-Christine |last=Gomez-Géraud (éd.), ''|title=Sébastien Castellion : des Écritures à l'écriture'', |publisher=Classiques Garnier, |year=2013 ISBN |isbn=978-2812409240.}}
* Laurent Gagnebin, ''Sébastien Castellion'', [http://www.evangile-et-liberte.net/elements/numeros/204/article12.html Évangile et liberté].
*{{cite web|language=fr|first=André |last=Gounelle, ''|title=Un manifeste libéral au siecle XVI, [|url=http://www.evangile-et-liberte.net/elements/numeros/215/article6.html |publisher=Évangile et liberté].}}
* Marie-Christine Gomez-Géraud (éd.), ''Sébastien Castellion : des Écritures à l'écriture'', Classiques Garnier, 2013 ISBN 978-2812409240.
*{{cite web|language=fr|first=Nicole |last=Gueunier, ''|title=Sébastien Castellion ou la liberté de la conscience'', [|url=http://litterature01.chez-alice.fr/Castellion2/Castellion.html online].}}
* André Gounelle, ''Un manifeste libéral au siecle XVI, [http://www.evangile-et-liberte.net/elements/numeros/215/article6.html Évangile et liberté].
*{{cite book|language=de|first=Ueli |last=Greminger: ''|title=Sebastian Castellio. Eine Biografie aus den Wirren der Reformationszeit.'' |publisher=Orell Füssli, |location=Zürich |year=2015. ISBN |isbn=978-3-280-05597-7.}}
* Nicole Gueunier, ''Sébastien Castellion ou la liberté de la conscience'', [http://litterature01.chez-alice.fr/Castellion2/Castellion.html online].
*{{cite book|language=de|first=Hans Rudolf |last=Guggisberg: ''|title=Sebastian Castellio, 1515–1563. Humanist und Verteidiger der religiösen Toleranz im konfessionellen Zeitalter.'' |publisher=Vandenhoeck und Ruprecht, |location=Göttingen |year=1997. ISBN |isbn=3-525-55303-X (in het Engels vertaald in 2003).}}
* Ueli Greminger: ''Sebastian Castellio. Eine Biografie aus den Wirren der Reformationszeit.'' Orell Füssli, Zürich 2015. ISBN 978-3-280-05597-7.
*{{cite book|language=de|first=Hans Rudolf |last=Guggisberg: ''|chapter=Sebastian Castellios «De haereticis» und die Toleranzdebatte 1553–1555.'' In:|title=Stammler, Wolfgang Friedrich Stammler (Redred.): ''Das Manifest der Toleranz. Von Ketzern und ob man sie verfolgen soll.'' |publisher=Alcorde, |location=Essen |year=2013. ISBN |isbn=978-3-939973-61-4. S.&nbsp;|pages=221–309.}}
* Hans Rudolf Guggisberg: ''Sebastian Castellio, 1515–1563. Humanist und Verteidiger der religiösen Toleranz im konfessionellen Zeitalter.'' Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1997. ISBN 3-525-55303-X (in het Engels vertaald in 2003).
*{{cite web|language=en|first=Marian |last=Hillar: [|url=http://www.socinian.org/files/castellio.pdf ''|title=Sebastian Castellio and the Struggle for Freedom of Conscience'' (PDF)].|year=2002}}
* Hans Rudolf Guggisberg: ''Sebastian Castellios «De haereticis» und die Toleranzdebatte 1553–1555.'' In: Wolfgang Friedrich Stammler (Red.): ''Das Manifest der Toleranz. Von Ketzern und ob man sie verfolgen soll.'' Alcorde, Essen 2013. ISBN 978-3-939973-61-4. S.&nbsp;221–309.
*{{cite book|language=fr|first=Joseph |last=Lecler, ''|title=Histoire de la tolérance au siècle de la Réforme'', |publisher=Albin Michel, |year=1994, p. |pages=322-342 en 458-462.}}
* Marian Hillar: [http://www.socinian.org/files/castellio.pdf ''Sebastian Castellio and the Struggle for Freedom of Conscience'' (PDF)].
*{{cite book|language=de|first=Barbara |last=Mahlmann-Bauer: ''|chapter=Protestantische Glaubensflüchtlinge in der Schweiz (1540–1580)''|title= Laufhütte, in: Hartmut; Laufhütte enTitzmann, Michael Titzmann: ''Heterodoxie in der Frühen Neuzeit'' (|publisher= ''Frühe Neuzeit.'' Band 117). Walter de Gruyter,|location= Berlin 2006, ISBN |year=2006isbn=978-3-1109-2869-3, pagina|pages= 119–160}}
* Joseph Lecler, ''Histoire de la tolérance au siècle de la Réforme'', Albin Michel, 1994, p. 322-342 en 458-462.
*{{cite journal|language=de|first=Uwe |last=Plath: ''|title=Calvin und Basel in den Jahren 1552–1556''. In: ''|journal=Basler Studien zur Historischen und Systematischen Theologie'' |edition=22, Basel|location=Bazel/Zürich|year= 1974.}}
* Barbara Mahlmann-Bauer: ''Protestantische Glaubensflüchtlinge in der Schweiz (1540–1580)'', in: Hartmut Laufhütte en Michael Titzmann: ''Heterodoxie in der Frühen Neuzeit'' (= ''Frühe Neuzeit.'' Band 117). Walter de Gruyter, Berlin 2006, ISBN 978-3-1109-2869-3, pagina 119–160
*{{cite journal|language=en|first=Stefania |last=Salvadori: ''|title=Sebastian Castellio and the Holy Supper. Re-reading Zwingli in the pursuit of tolerance.'' In: ''|journal=Zwingliana'' |edition=35, |year=2008, S.&nbsp;|pages=23–43.}}
* Uwe Plath: ''Calvin und Basel in den Jahren 1552–1556''. In: ''Basler Studien zur Historischen und Systematischen Theologie'' 22, Basel/Zürich 1974.
*{{cite journal|language=de|last=Stückelberger|first=H.M.|title=Calvin und Castellio|journal=Zwingliana|year=1939|edition=7/2|pages=91–128}}.
* Stefania Salvadori: ''Sebastian Castellio and the Holy Supper. Re-reading Zwingli in the pursuit of tolerance.'' In: ''Zwingliana'' 35, 2008, S.&nbsp;23–43.
*{{cite book|first=Mirjam|last=Veen, van Veen: ''|title=De kunst van het twijfelen. Sebastian Castellio (1515-1563): humanist, calvinist, vrijdenker.'' |publisher=Meinema, |location=Zoetermeer|year= 2012. ISBN |isbn=9789021143163; }}
*{{cite book|language=de|first=Manfred Edwin |last=Welti: ''|title=Kleine Geschichte der italienischen Reformation'' (|publisher= ''Schriften des Vereins für Reformationsgeschichte.'' Band 193). Gütersloher Verlagshaus Gerd Mohn, |location=Gütersloh|year= 1985, ISBN |isbn=978-3-5790-1663-4, pagina |pages=101–134 [|url=https://books.google.ch/books?id=oYNmAAAAMAAJ&pg=PA3&lpg=PA3&dq=manfred+e.+welti+eine+kleine+Geschichte+der+italienischen+Reformation&source=bl&ots=ew9F3HyuuU&sig=_3viDki1kax_ylUkY66xaHi8ktc&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi4-JSsqrHXAhVIXhQKHYNTC0MQ6AEIMzAC#v=onepage&q=manfred%20e.%20welti%20eine%20kleine%20Geschichte%20der%20italienischen%20Reformation&f=false| (gedigitaliseerd 2006, University of Michigan)].}}
*{{cite [[book|language=de|first=Stefan |last=Zweig]]: ''|title=Castellio gegen Calvin oder Ein Gewissen gegen die Gewalt'' (|year=1936)|url=http://gutenberg.spiegel.de/buch/castellio-gegen-calvin-oder-ein-gewissen-gegen-die-gewalt-6866/1}}
 
==Voetnoten, verwijzingen en bronnen==
{{References||2}}
 
== Externe links ==
*{{de}}[http://www.tierradenadie.de/archivo8/zweig/sz_texte_2.htm Stefan Zweig over Castellio]
*{{fr}}[http://www.museeprotestant.org/notice/sebastien-castellion-1515-1563/ Musée virtuel du protestantisme français]
 
 
 
{{Commonscat|Sebastian Castellio}}
{{Appendix|1=Voetnoten:|2=
{{References}}
}}
 
{{DEFAULTSORT:Castellio, Sebastian}}
[[Categorie:Humanistisch geleerde]]
1.087

bewerkingen