Hoofdmenu openen

Wijzigingen

6.570 bytes toegevoegd, 1 jaar geleden
artikel aangepast en uitgebreid
[[Bestand:Geertgen tot Sint Jans, workshop - The holy kinship - Rijksmuseum.jpg|miniatuurthumb|[[Geertgen tot Sint Jans]], ''De Heilige Maagschap'', ca. 1495, [[Rotterdam]], ([[Museum Boijmans van Beuningen]]., Rotterdam)]]
De '''Heilige Maagschap'''<ref> was in de [[VerwantschapMiddeleeuwen|middeleeuwse]]</ref> is[[theologie]] eende themauitgebreide infamilie devan schilder[[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus]] via de vermeende huwelijken en beeldhouwkunstdaarmee datsamenhangende vrij[[verwantschap]]pen populairvan waszijn grootmoeder, de [[Anna (heilige)|heilige Anna]]. De Heilige Maagschap vormde in de 15e en de 16e eeuw een thema in de schilder- en beeldhouwkunst. InVooral in Duitsland en de Nederlanden werd het thema veelvuldig gebruiktuitgebeeld, maar ook elders zoals in Frankrijk en Italië komt het frequent voor. De Heilige Maagschap was de familie van Jezus langs zijn grootmoeder de H. [[Anna (heilige)|Anna]].
 
== Bijbelse wortels ==
Uit de kindsheidverhalen van [[Lucas (evangelist)|Lukas]] kent men [[Johannes de Doper]] en zijn ouders [[Zacharias (Nieuwe Testament)|Zacharias]] en [[Elisabet]], maar er waren volgens de [[evangelie]]s nog andere verwanten. [[Matteüs (apostel)|Mattheus]] schrijft in zijn evangelie (12:46-50): ''Iemand zei tegen Hem: Kijk, uw moeder en uw broers staan buiten en willen U spreken''. In (13:55-56) schrijft hij: ''Is dit niet de zoon van de timmerman? Heet zijn moeder niet Maria en zijn broeders Jacobus en Jozef en Simon en Judas? En behoren zijn zusters niet allen bij ons''. Verder is er nog [[Paulus (apostel)|Paulus]] die in zijn brief aan de [[Brief van Paulus aan de Galaten|Galaten]] over 'Jacobus de broer des heren' spreekt.
[[Bestand:Quinten Metsys-Triptique de la confrerie Saint-Anne a Louvain mg 2985.jpg|thumb|[[Quinten Metsijs]], 1509 ([[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België|Koninklijke Musea voor Schone Kunsten]], Brussel)]]
Uit onder andere het [[evangelie volgens Lucas]] zijn de volgende familieleden van Jezus met name bekend:
* [[Maria (moeder Jezus)|Maria]], dochter van [[Anna (heilige)|Anna]] en [[Joachim (christendom)|Joachim]].
* [[Jozef van Nazareth|Jozef]], rechtstreeks afstammend van [[koning David]], volgens het [[Evangelie volgens Matteüs|Matteüsevangelie]] een zoon van Jakob, volgens [[Lucas (evangelist)|Lukas]] echter een zoon van [[Heli (zoon van Matthat)|Heli]] (of Eli).
* [[Elisabet]], de nicht van [[Maria (moeder Jezus)|Maria]], haar man [[Zacharias (Nieuwe Testament)|Zacharias]] en hun zoon [[Johannes de Doper]].
Volgens een letterlijke interpretatie van enkele passages in het [[Nieuwe Testament]] waren er echter nog andere verwanten, waaronder enkelen van de [[twaalf apostelen]]. [[Matteüs (apostel)|Matteüs]] schrijft in zijn evangelie (Matt. 12:46-50): "''Iemand zei tegen Hem: Kijk, uw moeder en uw broers staan buiten en willen U spreken''". In het volgende hoofdstuk (Matt. 13:55-56) schrijft hij: "''Is dit niet de zoon van de timmerman? Heet zijn moeder niet Maria en zijn broeders Jacobus en Jozef (Joses) en Simon en Judas? En behoren zijn zusters niet allen bij ons''". Verder is er nog [[Paulus (apostel)|Paulus]] die in zijn [[Brief van Paulus aan de Galaten|brief aan de Galaten]] over Jacobus de broeder des Heren spreekt. Anderen menen dat 'broeder' in deze passages 'neef' betekent of figuurlijk is bedoeld. Volgens de letterlijke interpretatie zouden ook de volgende personen (en hun familie) bij de Heilige Maagschap horen:<ref>[[Evangelie volgens Matteüs|Matteüs]] 10:3; [[Evangelie volgens Marcus|Marcus]] 2:14 en 3:18; [[Evangelie volgens Lucas|Lucas]] 6:15; [[Handelingen van de Apostelen|Handelingen]] 1:13</ref>
* [[Jakobus de Rechtvaardige|Jakobus de Mindere]], de "broeder des Heren"; volgens sommigen slechts een halfbroer van Jezus (zoon van Jozef uit een eerder huwelijk); volgens anderen te identificeren met [[Jakobus (zoon van Alfeüs)|Jakobus]], de zoon van [[Alfeüs]].
* [[Matteüs (apostel)|Matteüs]] (Levi), ook een zoon van Alfeüs en in sommige interpretaties dus een broer van Jakobus de Mindere.
* Judas, de "broeder des Heren"; volgens sommigen te identificeren met [[Judas Taddeüs]], ook een broer van Jakobus de Mindere.
* Simon, de "broeder des Heren"; soms geïdentificeerd met [[Simeon van Jeruzalem]] (zelden met [[Simon (apostel)|Simon de apostel]]).
* Jozef (of Joses), de "broeder des Heren" en broer van Jakobus de Mindere; soms gelijkgesteld met [[Barnabas]].
 
== Latere uitbreiding ==
In de loop der eeuwen werd de legende van de familierelaties van Jezus volledig uitgewerkt op basis van het ''trinubium'', het verhaal over de drie huwelijken van Anna. Dit ''trinubium'' wordt beschreven in de [[Legenda aurea]] van [[Jacobus de Voragine]]. Volgens deze tekst had Anna drie dochters die Maria heetten. Met haar eerste man Joachim had ze [[Maria (moeder van Jezus)|Maria]] de vrouw van [[Jozef van Nazareth]]. Uit een tweede huwelijk met Cleophas stamt Maria Cleophas en uit een derde huwelijk met Salomeüs zou Maria Salome geboren zijn. Maria Cleophas had vier zonen: [[Jacobus de Mindere]], Simon en [[Judas Taddeüs|Judas]] Taddeüs en Jozef de Rechtvaardige dikwijls vereenzelvigd met [[Barnabas]]. Via Maria Salome had Jezus nog twee neven namelijk [[Johannes (apostel)|Johannes]] en [[Jacobus de Meerdere]]. Op een ''Heilige Maagschap'' werden al deze familieleden van Jezus of een gedeelte ervan afgebeeld.
[[Bestand:Nuremberg chronicles f 95r.jpg|thumb|Familierelaties volgens de [[Kroniek van Neurenberg]], 1493]]
In de loop der eeuwen werd de legende van de [[verwantschap]]srelaties van Jezus volledig uitgewerkt, onder meer gebaseerd op het ''trinubium'', het verhaal over de drie huwelijken van Anna. Het ''trinubium'' wordt voor het eerst beschreven in de 9e eeuw door [[Haymo van Halberstadt]] in zijn ''Historiae sacrae epitome''. Eind 13e eeuw wordt de theorie gepopulariseerd in de ''[[Legenda aurea]]'' van [[Jacobus de Voragine]]. Volgens het ''trinubium'' had Anna met haar verschillende echtgenoten twee of drie dochters die Maria heetten (en nog een dochter Salomé). Met haar eerste man Joachim kreeg ze [[Maria (moeder van Jezus)|Maria]], de latere vrouw van [[Jozef van Nazareth]] en de moeder van Jezus. Uit een tweede huwelijk stamt [[Maria (vrouw van Kleopas)|Maria van Kleopas]] (ook Cleophas of Klopas) en uit een derde huwelijk met Salomeüs zou [[Salomé (Bijbel)|Salomé]] geboren zijn, die volgens deze theorie vereenzelvigd kan worden met Maria, de vrouw van [[Zebedeüs]]. Door de [[De drie Maria's|drie Maria's]] had Jezus nog de volgende verwanten:
* [[Maria (vrouw van Kleopas)|Maria van Kleopas]]:
** Jacobus de Mindere, Simon, Judas Taddeüs en Jozef, allen hierboven genoemd.
* Een anonieme zuster van de moeder van Jezus, mogelijk [[Salomé (Bijbel)|Salomé]], die elders Maria wordt genoemd:
** [[Johannes (apostel)|Johannes]], de apostel, meestal geïdentificeerd met [[Johannes (evangelist)|Johannes de evangelist]], de zoon van [[Zebedeüs]] en Maria Salomé; mogelijk dus een neef van Jezus.
** [[Jakobus de Meerdere]], broer van Johannes en dus mogelijk ook een neef van Jezus.
* [[Maria Magdalena]], die door sommige theologen wordt aangeduid als de vrouw van Jezus, is wel een van de drie Maria's, maar wordt nooit tot de Heilige Maagschap gerekend.
 
== Sint-Servaas en de Heilige Maagschap ==
De kerk was uiteindelijk niet onverdeeld gelukkig met het verhaal over de drie huwelijken van Anna omdat haar trouwlustigheid de vleselijke lust te veel zou benadrukken en na het [[Concilie van Trente]] van 1545 tot 1463 raakte het ''trinubium'' in diskrediet en werd het thema minder en minder gebruikt in de schilderkunst.
[[Bestand:Maastricht, StServatius, South portal01c.jpg|thumb|[[Sint-Servaasbasiliek (Maastricht)|Sint-Servaasbasiliek]], Maastricht: de verwantschap tussen [[Sint-Servaas]] en Jezus (detail [[Bergportaal]], ca. 1180)]]
In zijn ''Gesta episcoporum'' vermeldde [[Heriger van Lobbes]] eind 10e eeuw al de vermeende verwantschap van [[Servaas van Maastricht|Sint-Servaas]] met Jezus, hoewel hij daar zelf uitdrukkelijk niet in geloofde. Onbekend is waar deze stelling op gebaseerd is, wellicht op de exotische afkomst van de heilige ([[Koninkrijk Armenië|Armenië]]); mogelijk was het een verzinsel om meer [[bedevaart|pelgrims]] naar [[Maastricht]] te trekken. Immers, hoe dichter bij Jezus, hoe belangrijker een heilige was. Het feit dat Sint-Servaas in de 4e eeuw leefde, deerde daarbij niet. Vanaf de 11e eeuw stelde het [[kapittel van Sint-Servaas]] alles in het werk om te 'bewijzen' dat de [[patroonheilige]] van Maastricht een achter-achterneef van Johannes de Doper en Jezus Christus was. Volgens deze zogenaamde ''Doctrina Trajectensium'' was de grootvader van Sint-Servaas, Eliud, een broer van Elisabet, de nicht van Maria.<ref>{{aut|P.J.H. Ubachs en I.M.H. Evers}} (2005): ''Historische Encyclopedie Maastricht'', p. 147: 'Doctrina Trajectensium'. Walburg Pers, Zutphen. {{ISBN|90-5730-399-X}}</ref> Omstreeks 1065 gaf het kapittel ([[Humbertus (Maastricht)|proost Humbertus]]?) opdracht aan de geleerde Franse monnik [[Jocundus (geestelijke)|Jocundus]] om een nieuw [[Hagiografie|heiligenleven]] over Sint-Servaas te schrijven, de ''Actus Sancti Servatii'', waarin deze stelling als vaststaand feit werd opgenomen. [[Hendrik van Veldeke]] nam het een eeuw later over in zijn ''[[Leven van Sint-Servaas|Leven van Sente Servas]]'' (ca. 1170), een van de oudste werken in de [[Nederlandse literatuur: de Middeleeuwen|Nederlandse literatuurgeschiedenis]].<ref>{{aut|J.D. Janssens}} (2007): ''In de schaduw van de keizer. Hendrik van Veldeke en zijn tijd (1130-1230)'', pp. 105-107. Walburg Pers, Zutphen. {{ISBN|978-90-5730-528-3}}</ref> Verschillende kunstwerken in de [[Sint-Servaasbasiliek (Maastricht)|Sint-Servaasbasiliek]] en elders illustreren de bijzondere positie van de heilige.
 
== Heilige Maagschap in de beeldende kunst ==
== Galerij ==
Op een ''Heilige Maagschap'' werden al deze familieleden van Jezus of een gedeelte ervan afgebeeld. Daarbij liepen de generaties enigszins door elkaar. Jezus werd meestal als kind weergegeven, samen met zijn ouders Maria en Jozef (de [[Heilige Familie]]). Parallel daaraan werd Johannes de Doper meestal als iets ouder kind met zijn ouders Elisabeth en Zacharias afgebeeld. De overige verre verwanten werden als volwassenen of kinderen weergegeven, met elkaar converserend of spelend, alsof men een [[Reünie (bijeenkomst)|familiereünie]] bezocht. De kleine Sint-Servaas, indien afgebeeld, draagt soms al een [[mijter]] of de [[sleutel van Sint-Servaas]].
<gallery widths="220" heights="220">
 
Bestand:Lucas Cranach d. Ä. 065.jpg|[[Lucas Cranach de Oude]], 1509
De kerk was niet onverdeeld gelukkig met het verhaal over de drie huwelijken van Anna omdat haar trouwlustigheid de vleselijke lust te veel zou benadrukken en na het [[Concilie van Trente]] (1545-63) raakte het ''trinubium'' in diskrediet. Daarmee werd ook het thema van de Heilige Maagschap minder populair in de christelijke kunst.
Bestand:Meister der Heiligen Sippe 001.jpg|Meester van de Heilige Maagschap, ca. 1500
 
Bestand:Maerten de Vos - The Family of the Virgin.jpg|[[Maerten de Vos]], 1593
<gallery widths="180" heights="180">
Bestand:Kraków Holy Kinship.jpg|anoniem, 1510-1515
Bestand:Meister des Ortenberger Altars 001.jpg|Ortenberg-altaar, ca. 1430 ([[Hessisches Landesmuseum Darmstadt|Hessisches Landesmuseum]], Darmstadt)
Bestand:Holy Kinship, Silesia, view 1, c. 1500, beech wood - Bode-Museum - DSC03100.JPG|uit Silesië, Bode Museum Berlijn, ca. 1500
Bestand:Sainte Anne et les trois Marie.jpg|Miniatuur [[Jean Fouquet]], 15e eeuw ([[Bibliothèque nationale de France|BnF]], Parijs)
Bestand:Nuremberg chronicles f 95r.jpg|[[Kroniek van Neurenberg]], 1493
Bestand:Bnf Ms Français 245, fol. 84, Arbre de Jessé.jpg|Miniatuur [[Boom van Jesse]] en Heilige Maagschap, ca. 1480-90 ([[Bibliothèque nationale de France|BnF]], Parijs)
Bestand:Sainte Anne et les trois Marie.jpg|[[Jean Fouquet]]
Bestand:Bernard stringel, pannelli dell'altare della santa parentela, 1505-1506 ca. 01.JPG|Retabel met Eliud, Memelia en St-Servaas, ca. 1505 ([[Germanisches Nationalmuseum]], Neurenberg)
Bestand:Quinten Metsys-Triptique de la confrerie Saint-Anne a Louvain mg 2985.jpg|[[Quinten Metsijs]], 1509
Bestand:Maerten de Vos - The Family of the Virgin.jpg|[[Maerten de Vos]], 1593 (Musée des Beaux-Arts, Valenciennes)
Bestand:Holy Kinship, Silesia, view 1, c. 1500, beech wood - Bode-Museum - DSC03100.JPG|Silezië, ca. 1500 ([[Bodemuseum]], Berlijn)
Bestand:WLA vanda The Holy Kinship.jpg|Zuid-Duits, ca. 1515 ([[Victoria and Albert Museum|V&A]], Londen)
Bestand:Altar Tallinn.JPG|Duits/Baltisch?, ca. 1500 ([[Tallinn]], Estland)
</Gallery>
 
== Zie ook ==
* [[BoomGenealogie van JesseJezus]]
* [[De drie Maria's]]
* [[Anna te Drieën]]
* [[Heilige Familie]]
* [[Boom van Jesse]]
 
{{Appendix}}
22.265

bewerkingen