Gamma-astronomie: verschil tussen versies

39 bytes toegevoegd ,  2 jaar geleden
geen bewerkingssamenvatting
(poets)
[[Bestand:Fermi Gamma-ray Space Telescope 3 years of observations (energies larger than 1 GeV).jpg|miniatuur|Eerste onderzoek van de hemel naar energieën boven de 1GeV, verzameld door het [[Fermi Gamma-ray Space Telescope]] gedurende 3 jaar (2009-2011).]]
[[Bestand:Egret all sky gamma ray map from CGRO spacecraft.png|miniatuur|De hemel met alle geobserveerde energieën boven 100 MeV waargenomen door de EGRET van het [[Compton Gamma Ray Observatory]] (CGRO) -satelliet (1991–2000).]]
[[Bestand:Moon egret.jpg|miniatuur|De Maan waargenomen door de EGRET met gammastraling hoger dan 20 MeV. Dit wordt veroorzaakt door het bombardement van [[kosmische straling]] op de maanoppervlakte.]]
[[Bestand:585379main 2-year-all-sky GT1 GeV labels.jpg|miniatuur|Overzicht van een tweejarig onderzoek van de Fermi satelliet uit 2011, de 'Fermi Second Catalog of Gamma Ray Sources'. Een totaalbeeld van de hemel met de energieregistratie van 1 GeV en groter. Fellere kleuren geven de gammastralingsbronnen aan.]]
 
'''Gamma-astronomie''' is het [[astronomie|astronomisch]] observeren van [[gammastraling]], de meest energierijke vorm van [[elektromagnetische straling]], met fotonische [[energieniveau]]s boven 100 [[elektronvolt|kiloelektronvolt (KeV)]]. Straling onder 100 KeV wordt geclassificeerd als [[röntgenstraling]] en valt onder de [[röntgenastronomie]].
 
Gammastraling in de orde van grootte van megaelektronvolt (MeV, 10<sup>6</sup>) wordt gegenereerd in [[zonnevlam]]men en zelfs in de aardatmosfeer, maar gammastraling met een energie van gigaelektronvoltgigaelektronvolts (GeV, 10<sup>9</sup>) komt niet uit ons [[zonnestelsel]] vandaan. Deze straling is van grotegroot interessebelang voor het onderzoek van buiten ons zonnestelsel en dat van andere sterrenstelsels.
 
De processen die gammastraling veroorzaken zijn erg divers. Meestal identiek met processen die röntgenstraling produceren, maar met een hoger energieniveau, zoals [[positronannihilatie]], het [[compton-effect|omgekeerde compton-effect]], in sommige gevallen het verval van [[radioactiviteit]], veroorzaakt door bijvoorbeeld [[supernova]]e of [[hypernova]]e, of het gedrag van materie onder extreme omstandigheden zoals bij [[pulsar]]s en [[blazar]]s. De tot op heden hoogst gemeten energie van een proton zijnligt in het teraelektronvolt (TeV, 10<sup>12</sup>) -bereik,; het record staat op naam van de [[Krabnevel|Krab pulsar]] in 2004, waaruit fotonen van 80 TeV werden ontvangen.
 
== Detectietechnologie ==
In de jaren '60 van de twintigste eeuw werd het observeren van gammastraling mogelijk. Deze observatieDit is veel problematischerlastiger dan diede observatie van röntgenstraling of [[zichtbaar licht]], omdat het veel zeldzamer is. Zelfs een 'heldere' bron heeft een observatieperiode van enkele minuten nodig voordat ze zelfs maar ontdekt is,. ookOok zijn ze moeilijk scherp te stellen, wat in lage resolutie resulteert. De meest recente generatie (2000) van gammastraling telescopengammastralingtelescopen hebben een resolutie in de orde van 6 [[Boogminuut|boogminuten]] in het GeV bereik (de Krabnevel is één enkele pixel), vergeleken met 0,5 boogminuten in het lagere röntgenbereik (1keV1 keV) door het [[Chandra X-ray Observatory]] (1999), en zo'n 1,5 boogminuut in de het hogere röntgen (100 keV) bereikröntgenbereik door de HEFT in 2005 (High-Energy Focusing Telescope).
 
Gammastraling met een hoge energie, met foton -energie boven 30 GeV, kan ook worden gedetecteerd door experimenten op de grond. Zulke hoog -energetische deeltjes produceren neerslag van secundaire deeltjes in de atmosfeer die te detecteren zijnis, door detectie -apparatuur en ook zichtbaar door het [[Tsjerenkov-effect]] die de ultra-relativistische deeltjes uitstralen. De IACT (Imaging Atmospheric Cherenkov Telescope) op de Canarische eilanden behaalt tot op heden de hoogste sensitiviteit.
 
Gammastraling in het teraelektronvolt bereikteraelektronvoltbereik uitgestraald door de Krabnevel is voor het eerst gedetecteerd in 1989 door het Whipple Observatory in [[Arizona]], AmerikaVS. Hedendaagse telescoop experimententelescoopexperimenten zoals die van het H.E.S.S. (Namibië), VERITAS (U.S.A.), MAGIC (Spanje) en CANGAROO III (Australië) kunnen de Krabnevel in een paar minuten detecteren. De hoogst -energetische fotonen (tot 16 TeV) gedetecteerd van een extragalactisch object zijn die van de [[blazar]] Markarian 501. Deze metingen werden verricht met de High-Energy-Gamma-Ray Astronomy (HEGRA) lucht Tsjerenkov telescopen.
 
== Vroege historie ==
De meeste gammastraling afkomstig uit het heelal wordt door de [[aardatmosfeer|dampkring]] geabsorbeerd, dus kon gamma-astronomie niet ontwikkeld worden totdat men in staat was deze te ontstijgen met ballonnen en ruimteraketten. De eerste gammastraling telescoopgammastralingtelescoop in omloop om de aarde gebracht, door de Explorer 11 satelliet in 1961, ving minder dan 100 fotonen kosmische gammastraling fotonen op. Ze schenen vanuit alle richtingen uit het heelal te komen, wat wees op een soort uniforme gammastralingsachtergrond. Een dusdanige achtergrond werd toen verwacht van de interactie van kosmische straling met interstellair gas.
 
De eerste ware astrofysische gammastraling brongammastralingbronnen waren [[zonnevlam]]men, die de sterke 2,223 MeV lijn onthuldeonthulden, voorspeld door Morrison. Deze lijn is een resultaat van het vormen van [[deuterium]] uit de samensmelting van een [[neutron]] en een [[proton (deeltje)|proton]].
 
== Recente waarnemingen ==
Het [[NASA]] -ruimtevaartuig [[Swift (satelliet)|Swift]] werd in 2004 gelanceerd en droegwas uitgerust met het BAT instrument voor gammastraling -observatie met zich mee. Uit dit onderzoek heeft men geconcludeerd dat de gammastraling veelal komt uit de explosie van massieve sterren, supernovae en hypernovae in verre sterrenstelsels.
 
De huidige andere, belangrijkste gammastraling observatoriagammastralingobservatoria in de ruimte zijn:
* INTEGRAL (gelanceerd op 17 okt. 2002), een missie van de [[Europese Ruimtevaartorganisatie|ESA]].
* AGILE, een volledig Italiaanse missie van het [[Agenzia Spaziale Italiana|ASI]].
* [[Fermi Gamma-ray Space Telescope|Fermi]], gelanceerd op 11 Juni 2008 door NASA.
 
De huidige andere, belangrijkste gammastraling observatoria in de ruimte zijn:
*INTEGRAL (gelanceerd op 17 okt. 2002), een missie van de [[Europese Ruimtevaartorganisatie|ESA]].
*AGILE, een volledig Italiaanse missie van het [[Agenzia Spaziale Italiana|ASI]].
*[[Fermi Gamma-ray Space Telescope|Fermi]], gelanceerd op 11 Juni 2008 door NASA.
[[Bestand:800 nasa structure renderin2.jpg|miniatuur|Illustratie van twee kolossale gammastraling-bellen in het hart van het Melkwegstelsel.]]
In november 2010 werden twee kolossale bellen gammastraling gedetecteerd, met een diameter van 25.000 [[lichtjaar|lj]], in het hart van ons [[Melkweg (sterrenstelsel)|Melkwegstelsel]]. Deze werden ontdekt nadat wetenschappers "de mist van gammastraling in de achtergrond die de lucht overspoeldenoverspoelde" eruit hadden gefilterd. Deze ontdekking bevestigdbevestigde dat er een grote onbekende "structuur" in het centrum van het Melkwegstelsel te vinden is, vermoedelijk een [[superzwaar zwart gat]].
 
In 2011 kwam er een uitgave van de tweede catalogus van gammastralinggammastralingbronnen bronnendie ontdekt zijn door de FERMI satelliet, met een inventaris van 1873 objecten. 57% van de bronnen zijn blazars. Een derde van de bronnen zijn niet gedetecteerd op andere golflengten.
In november 2010 werden twee kolossale bellen gammastraling gedetecteerd, met een diameter van 25.000 [[lichtjaar|lj]], in het hart van ons [[Melkweg (sterrenstelsel)|Melkwegstelsel]]. Deze werden ontdekt nadat wetenschappers "de mist van gammastraling in de achtergrond die de lucht overspoelden" eruit hadden gefilterd. Deze ontdekking bevestigd dat er een grote onbekende "structuur" in het centrum van het Melkwegstelsel te vinden is, vermoedelijk een [[superzwaar zwart gat]].
 
In 2011 kwam er een uitgave van de tweede catalogus van gammastraling bronnen ontdekt door de FERMI satelliet, met een inventaris van 1873 objecten. 57% van de bronnen zijn blazars. Een derde van de bronnen zijn niet gedetecteerd op andere golflengten.
 
{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Gamma-ray astronomy|oldid=822491161|datum=20180119|sectie=}}
----
{{References}}
}}
 
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Straling]]