Jaagpad: verschil tussen versies

504 bytes toegevoegd ,  4 jaar geleden
Poets
(ref online)
(Poets)
[[Bestand:Trekkers van vrachtschip Towing a ship.jpg|thumb|Trekken van een vrachtschip, 1931.]]
[[Bestand:Jaagpad langs oude rijn bij nieuwerbrug februari 2003.jpg|thumb|De [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]] met het jaagpad bij [[Nieuwerbrug]]. Het jaagpad is nu een fietspad.]]
[[Bestand:IJzeren paal aan het jaagpad langs de rivier - Delft - 20401238 - RCE.jpg|thumb|left|[[Rolpaal (scheepvaart)|Rolpaal]] naast het Jaagpad langs de [[Delftsche Vliet]]]]
Een '''jaagpad''' of '''trekpad''' (ook '''trekweg''') is een [[pad (weg)|pad]] langs een [[kanaal (waterweg)|kanaal]] of [[rivier]] dat vroeger werd gebruikt om [[Schip (transportmiddel)|schepen]], gewoonlijk vrachtschepen, als de wind niet gunstig was, vooruit te trekken. Dit voorttrekken werd [[jagen (schip)|jagen]] genoemd, vandaaren degeschiedde bij ongunstige wind en naamtegenstroom. Gewoonlijk gebeurdewerd ditgejaagd door een paard met begeleider. Ook werden wel dagloners en andere losse arbeiders voor (het jagen ingehuurdjagertje), deedmaar desoms schippergebeurde het zelfook of liet hij het vrouwmet en kinderen doenmenskracht.<ref>Reinder Reinders e.a. ''Trekveren in de provincie Groningen'' (scriptie), p. 47-48, geraadpleegd 17 februari 2015. Online [http://www.watererfgoed.nl/links/Trekveren_Groningen.pdf hier] te raadplegen.</ref> [[Trekschuit]]enGrote vrachtschepen werden altijddoor meerdere paarden gejaagd.<ref name="Berigt">Brouwer, P. en G. van Kesteren, m.m.v. A. Wiersma (2008); ''Berigt aan de heeren reizigers. 400 jaar openbaar vervoer in Nederland''; p. 45-52. Sdu uitgevers, Den Haag, ISBN 9789012114806.</ref>
 
==Geschiedenis==
Een '''jaagpad''' of '''trekpad''' (ook '''trekweg''') is een [[pad (weg)|pad]] langs een [[kanaal (waterweg)|kanaal]] of [[rivier]] dat vroeger werd gebruikt om [[Schip (transportmiddel)|schepen]], gewoonlijk vrachtschepen, als de wind niet gunstig was, vooruit te trekken. Dit voorttrekken werd [[jagen (schip)|jagen]] genoemd, vandaar de naam. Gewoonlijk gebeurde dit door een paard met begeleider. Ook werden wel dagloners en andere losse arbeiders voor het jagen ingehuurd, deed de schipper het zelf of liet hij het vrouw en kinderen doen.<ref>Reinder Reinders e.a. ''Trekveren in de provincie Groningen'' (scriptie), p. 47-48, geraadpleegd 17 februari 2015. Online [http://www.watererfgoed.nl/links/Trekveren_Groningen.pdf hier] te raadplegen.</ref> [[Trekschuit]]en werden altijd gejaagd.
Het jagen van schepen was al bij de [[Romeinen]] bekend. Verplichtingen aan Hollandse landeigenaren om stroken grond langs een rivier als jaagpad vrij te houden, werden reeds op gezag van [[Karel de Grote]] opgelegd.<ref name="Berigt" /> Vanaf de vijftiende eeuw werden her en der jaagpaden aangelegd, bijvoorbeeld langs de [[Rijn]] tussen [[Lobith]] en [[Emmerich]] en langs de [[Vecht]] (1626 tot 1628).<ref name="Berigt" /> Het verschijnsel nam een grote vlucht met de komst van de [[trekschuit]], waarvoor speciale [[trekvaart]]en werden aangelegd. Dit type schip kon niet anders voortbewegen dan door het jagen ervan en alle trekvaarten hadden daarom een jaagpad.<ref name="Berigt" /> Een van de oudste jaagpaden in [[Holland]] was dat langs de [[Haarlemmertrekvaart (Amsterdam)|Haarlemmertrekvaart]], aangelegd in [[1632]]. Hieruit is de [[Haarlemmerweg]] voortgekomen. Na de terugval van de trekschuit in de negentiende eeuw verloren jaagpaden aan betekenis, maar ze verdwenen niet meteen overal. Nog in 1831 werden voor de [[Herziene Rijnvaartakte|Akte van Mainz]] onder meer internationale afspraken gemaakt over het onderhouden van jaagpaden langs de Waal.<ref>Filarski, R. (2014); ''Tegen de stroom in. Binnenvaart en vaarwegen vanaf 1800'', p. 95. Matrijs, Utrecht ISBN 9789053454770.</ref>
 
Vooral de "houten waal", een type [[lichter]] van hout die ong. 30 m x 4,50 m was, werd op deze manier gejaagd. De mensen trokken aan een [[zeel]]. Als het schip eenmaal in beweging was werd de trekkracht minder zwaar voor hen. Degene die achter het [[roer (schip)|roer]] stond corrigeerde daarmee de zijwaartse krachten.
 
[[Bestand:IJzeren paal aan het jaagpad langs de rivier - Delft - 20401238 - RCE.jpg|thumb|left|[[Rolpaal (scheepvaart)|Rolpaal]] naast het Jaagpad langs de [[Delftsche Vliet]]]]
Omdat er een [[touw]] zat tussen de trekkers of het paard en de boot moest ervoor gezorgd worden dat er geen obstakels zaten tussen het jaagpad en het water. Er staan dus geen bomen langs de waterkant van een jaagpad en geen [[dukdalf|dukdalven]] in het water. Om te voorkomen dat de schuit bij bochten in de oever werd getrokken stonden hier vaak [[Rolpaal (scheepvaart)|rolpalen]]. Onder andere in de provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]] zijn nog enkele exemplaren (als [[monument (erfgoed)|monument]]) bewaard gebleven. In Zuid Holland staat nog een rolpaal langs de [[Delftse Vliet]].
 
Het oudste jaagpad in [[Holland]] was dat langs de [[Haarlemmertrekvaart (Amsterdam)|Haarlemmertrekvaart]], aangelegd in [[1632]]. Hieruit is de [[Haarlemmerweg]] voortgekomen.
 
Een trekpad werd vroeger ook een ''tragel'' genoemd. De Duitse naam is "Leinpfad" of "Treidelpfad", in Oostenrijk "Treppelweg".
 
==Aanwezigheid in het landschap==
Tegenwoordig zijn jaagpaden vaak nog openbaar toegankelijk, ook als ze pal achter woningen langs lopen of over het land van boeren. Soms zijn ze omgevormd tot verhard fietspad of wandelpad. Daarnaast bieden ze toegang aan openbare diensten die aan [[Dijk (waterkering)|dijken]] en [[waterweg]]en werken. Zo zijn veel jaagpaden nog altijd herkenbaar.
 
Een jaagpad wordt in Nederland bijvoorbeeld nog aangetroffen langs de [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]] langs de [[Kromme Rijn]] en langs de [[Utrechtse Vecht|Vecht]] het [[Zandpad]]. Langs de [[Schinkel (rivier)|Schinkel]] en [[Nieuwe Meer (meer)|Nieuwe Meer]] in [[Amsterdam]] ligt nog een wandel- en fietspad met de naam [[Jaagpad (Amsterdam)|Jaagpad]], maar het jagen van schepen is hier absoluut niet meer mogelijk om te ''jagen'' door de aanwezigheid van bomen en [[Woonark|woonarken]].
 
In [[Vlaanderen]] ligt er nog een jaagpad langs onder andere het [[Kanaal Roeselare-Leie]], het [[kanaal Ieper-IJzer]], de [[Dender]] en de [[Zenne]].
 
==Rolpaal==
Ook werden de schepen soms getrokken door een treintje, zoals onder andere in het [[Kanaal van Saint-Quentin|Canal de Saint-Quentin]] bij [[Saint-Quentin (Aisne)|Saint-Quentin]] in [[Frankrijk]]. Dit treintje kon meerdere schepen jagen. Ook nu nog, bijvoorbeeld in de sluizen van het [[Panamakanaal]], worden schepen op vergelijkbare wijze voortbewogen.
Omdat er een [[touw]] zat tussen de trekkers of het paard en de boot moest ervoor gezorgd worden dat er geen obstakels zaten tussen het jaagpad en het water. Er staanstonden dus geen bomen langs de waterkant van een jaagpad en geen [[dukdalf|dukdalven]] in het water. Om te voorkomen dat de schuit bij bochten in de oever werd getrokken stonden hier vaak [[Rolpaal (scheepvaart)|rolpalen]]. Onder andere in de provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]] zijn nog enkele exemplaren (als [[monument (erfgoed)|monument]]) bewaard gebleven. In Zuid Holland staat nog een rolpaal langs de [[Delftse Vliet]].
 
==Trivia==
{{Navigatie landschapselementen}}
* Een trekpad werd vroeger ook een ''tragel'' genoemd.
Een trekpad werd vroeger ook een ''tragel'' genoemd.* De Duitse naam is "Leinpfad" of "Treidelpfad", in Oostenrijk "Treppelweg".
 
{{Appendix}}
 
[[Categorie:Weg]]
[[Categorie:Scheepvaartinfrastructuur]]
32.728

bewerkingen