Berlijn: verschil tussen versies

58.053 bytes verwijderd ,  4 jaar geleden
bobbbbbbbbbbbbbbbbbb
(bobbbbbbbbbbbbbbbbbb)
Labels: Misbruikfilter: Experimenteren Misbruikfilter: Leeghalen
jooooooooomoiiiiiiiiiiiiiiiiii
{{Zie dp}}
{{Infobox deelstaat Duitsland
| naam = Berlijn
| altnaam = Berlin
| vlag = [[Bestand:Flag of Berlin.svg|100px|border|Vlag]]
| vlagartikel = Vlag van Berlijn
| wapen = [[Bestand:Coat of arms of Berlin.svg|center|60px|Wapen]]
| hoofdstad = Berlijn
| km2 = 891.75
| bevolking = {{Statistiek gemeente Duitsland inwoners|11 0 00 000|Berlijn|3.652.983}}
| meetjaar = {{Statistiek gemeente Duitsland inwoners||Berlijn|TXT=Year}}<ref name="Berlijn Stat">{{Bronvermelding inwonertal Berlijn}}</ref>
| bevolkingsdichtheid = 3848
| locatie = 52°31′12″N, 13°24′36″E
| iso = DE-BE
| website = [http://www.berlin.de/ www.berlin.de]
| mp = [[Michael Müller]] ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]])
| mptitel = [[Regierender Bürgermeister|Regerend burgemeester]]
| partijen = [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] en [[Christlich Demokratische Union Deutschlands (Bondsrepubliek)|CDU]]
| bondsraad = 4
| kaart = {{Kaart deelstaten Duitsland|Locator map Berlin in Germany.svg|190px|center}}
| legenda = Locatie van Berlijn in Duitsland
| detailkaart = Berlin.bezirke.png
| detailkaartbijschrift = Districten van Berlijn
| portaal2 = Berlijn
}}
'''Berlijn''' ([[Duits]]:'' Berlin'') is de [[Bondshoofdstad|hoofdstad]] van [[Duitsland]] en als stadstaat een [[deelstaten van Duitsland|deelstaat]] van dat land. Met {{Statistiek gemeente Duitsland inwoners|11 0 00 000|Berlijn|3.431.700}} inwoners<ref name="Berlijn Stat"/> is Berlijn tevens de [[lijst van grote Duitse steden|grootste stad]] van het land en de [[lijst van grootste steden van de Europese Unie|op één na grootste stad]] in de [[Europese Unie]]. De stad ligt in het noordoosten van Duitsland, aan de rivier de [[Spree]] en wordt omsloten door de deelstaat [[Brandenburg (deelstaat)|Brandenburg]], waarvan ze sinds 1920 geen deel meer uitmaakt.
 
In [[geschiedenis van Berlijn|zijn geschiedenis]], die teruggaat tot de dertiende eeuw, was Berlijn de hoofdstad van [[Pruisen]] (1701–1918), het [[Duitse Keizerrijk]] (1871–1918), de [[Weimarrepubliek]] (1919–1933) en [[nazi-Duitsland]] (1933–1945). Na de [[Tweede Wereldoorlog]] was Berlijn gedurende meer dan veertig jaar een verdeelde stad, waarbij het [[Oost-Berlijn|oostelijke deel]] als hoofdstad fungeerde van de [[Duitse Democratische Republiek]] en [[West-Berlijn]] een [[de facto]] [[exclave]] van [[Bondsrepubliek Duitsland (1949-1990)|West-Duitsland]] was. Na de [[Duitse hereniging]] in 1990 werd Berlijn de hoofdstad van de Bondsrepubliek Duitsland en de zetel van het [[Bondsdag|parlement]], de [[Bondsraad (Duitsland)|deelstaatvertegenwoordiging]] en het [[Bondspresident van Duitsland|staatshoofd]].
 
Berlijn is een [[metropool (stad)|metropool]] en geldt in [[Europa (werelddeel)|Europa]] als een van de grootste culturele, politieke en wetenschappelijke centra.<ref>[[CNN]] (2010), {{en}} [http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/?hpt=C2 Revealed: Cities that rule the world – and those on the rise], geraadpleegd op 9 december 2011</ref><ref>GaWC (2005), {{en}} [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb146.html#t5 Leading cities in cultural globalisations/Media], geraadpleegd op 9 december 2011</ref> De stad is ook bekend vanwege het hoog-ontwikkelde culturele leven ([[festival]]s, [[uitgaan|nachtleven]], musea, kunsttentoonstellingen enz.) en de [[liberalisme|liberale]] levensstijl, moderne ''[[tijdgeest|Zeitgeist]]'' en de lage kosten. Bovendien is Berlijn een van de groenste steden van Europa: 22% van Berlijn bestaat uit [[Landschap|natuur]] en [[park]]en en 6% uit meren, rivieren en kanalen.<ref>Senatsverwaltung Berlin (2008), {{de}} [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/umwelt/umweltatlas/dc601_07.htm Reale Nutzung der bebauten Flächen / Grün- und Freiflächenbestand], in [http://www.stadtentwicklung.berlin.de/umwelt/umweltatlas/index.shtml Umweltatlas Berlin], geraadpleegd op 11 december 2011</ref>
 
== Geschiedenis ==
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van Berlijn}}
 
=== Stichting en ontwikkeling in de middeleeuwen ===
Oorspronkelijk bestond Berlijn uit twee steden: Berlijn en [[Cölln]]. De naam Berlijn is mogelijk afgeleid van het Slavische woord 'berl', dat moeras betekent. Cölln is afgeleid van ''Colonia''. Hiermee kan een kolonie van Berlijn bedoeld zijn, maar het zou ook een herinnering van de eerste bewoners aan hun stad van herkomst kunnen zijn, namelijk Keulen.
 
Rond 1230 hebben de graven [[Johan I van Brandenburg|Johan I]] en [[Otto III van Brandenburg|Otto III]] de stad Berlijn-Cölln gesticht. Helaas zijn de aktes van de stichting niet bewaard gebleven. De eerste keer dat ze genoemd worden is 1251 voor Berlijn en 1261 voor [[Cölln]]. In 1307 besloten de twee gemeenschappen samen te gaan en in 1400 hadden de plaatsen in totaal ongeveer 8000 inwoners.
 
Al vóór de stadsstichting moet er echter bewoning zijn geweest. Op de Petriplatz werden in 2008 resten van een houten balk gevonden, afkomstig van een [[eik]] die in [[1192]] moet zijn gekapt.<ref>[http://www.nu.nl/wetenschap/1413955/berlijn-ouder-dan-gedacht.html Berlijn ouder dan gedacht], ''[[NU.nl]]'', 30 januari 2008</ref>
 
[[Bestand:Schultz Berlin 1688.jpg|left|thumb|Stadsaanzicht van Berlijn in 1688]]
Beide stadsdelen sloten in 1307 een verdrag tot betere en verdergaande samenwerking, maar beide delen behielden een aparte bestuursraad. De nauwe samenwerking was bittere noodzaak in de roerige tijden die volgden. De stad werd nu als eenheid gezien en vormde een stevig bolwerk in de tijd dat nieuwe heersers uit onder andere Beieren hun oog op Berlijn-Cölln hadden laten vallen. Dorpen in het noorden en zuiden van de stad werden opgekocht en bij de stad gevoegd en Berlijn-Cölln werd [[Hanzestad]].
 
Vanaf 1319 werd er lang en bloedig gestreden om het gebied [[Mark Brandenburg|Brandenburg]] door diverse vorstenhuizen. In 1411 smeekte de bevolking de keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]] om hulp. In 1415 werd Frederik van [[Huis Hohenzollern|Hohenzollern]] op het [[Concilie van Konstanz]] door koning [[Keizer Sigismund|Sigismund]] benoemd tot keurvorst van Brandenburg; dit vormde het begin van de 500-jarige heerschappij door de Hohenzollern-dynastie.
 
=== Vroegmoderne tijd ===
De beroemdste straat in Berlijn werd reeds in 1647 ontworpen. Om een betere verbinding met de [[Großer Tiergarten|Tiergarten]] te bewerkstelligen werd vanaf de Hundebrücke een laan aangelegd met zes rijen linde- en notenbomen, [[Unter den Linden]]. Echter door de aanleg van de vestingwerken werd de laan in 1673 naar zijn huidige vorm verlegd.
 
Door de kroning van keurvorst Frederik III tot koning [[Frederik I van Pruisen]] in 1701 kreeg Berlijn de status van hoofdstad van [[Pruisen]], een rol die het overnam van de stad [[Koningsbergen|Königsberg]].
 
Aan het einde van de negentiende eeuw zorgde de snelle economische groei (dankzij Duitslands [[Industriële revolutie|industrialisatie]]) voor een toename van de stedelijke bevolking. Tussen 1819 en 1840 groeide het inwonertal van 201.000 naar 328.000 en nieuwe huisvesting was derhalve nodig. De enkele onbebouwde stukken binnen de oude stadsmuren werden in hoog tempo volgebouwd. De aanwezige weides in het noordoosten en zuidwesten werden eveneens voor bebouwing aangewend. Het plan voor de wijk [[Köpenicker Feld]] ontstond reeds in 1825, maar werd vanwege beperkte middelen ten behoeve van schadeloosstelling van de landbouwers pas in 1840 verwezenlijkt. De oude wegenstructuur bleef behouden en nieuwe straten werden dusdanig aangelegd dat vierkante stukken bouwgrond ontstonden, diagonaal doorsneden door de oude straten.
 
Op 18 januari 1871 stichtte [[Otto von Bismarck]] het [[Duitse Keizerrijk|Duitse Rijk]] met Berlijn als rijkshoofdstad.
 
=== Weimarrepubliek en Tweede Wereldoorlog ===
[[Bestand:Berlin Nationaldenkmal Kaiser Wilhelm mit Schloss 1900.jpg|thumb|Het [[Berliner Stadtschloss]] en het [[Kaiser-Wilhelm-Nationaldenkmal]] rond 1900]]
Na het einde van de [[Eerste Wereldoorlog]] werd in 1918 in Berlijn de [[Weimarrepubliek|republiek]] uitgeroepen. In 1920 werden meerdere steden en gebieden rond Berlijn geannexeerd conform de [[Groot-Berlijn|Groß-Berlin-Gesetz]]. Het nieuwe Groot-Berlijn telde toen bijna 4 miljoen inwoners. De stad was een bruisende metropool in deze periode, met een gevarieerd uitgaansleven waar plaats was voor uitbundig [[theater (kunstvorm)|theater]] en experimentele [[cinematografie]]. Zo maakte [[Fritz Lang]] in 1927 in de [[Filmstudio Babelsberg|filmstudio's van Babelsberg]] in [[Potsdam]] de duurste film van zijn tijd, ''[[Metropolis (film)|Metropolis]]''.
 
Na de machtsgreep van de [[Nationaalsocialisme|nationaalsocialisten]] in 1933 werd Berlijn de hoofdstad van het [[Nazi-Duitsland|Derde Rijk]]. De nazi's gebruikten in 1936 de [[Olympische Zomerspelen]] in Berlijn voor propagandadoeleinden. Er waren ook plannen om Berlijn tot de ''[[Welthauptstadt Germania|Welthauptstadt]]'' van het Germaanse Rijk om te bouwen. Dit ging niet door als gevolg van het uitbreken van de [[Tweede Wereldoorlog]]. In april 1945 vielen de troepen van de [[Sovjet-Unie]] Berlijn binnen. Straat voor straat moest de stad veroverd worden. Tienduizenden soldaten en burgers kwamen hierbij om het leven. [[Adolf Hitler]] pleegde op 30 april 1945 zelfmoord in een [[Führerbunker|bunker]] onder Berlijn. Een paar dagen daarop capituleerde Duitsland.
 
De verwoestingen in de [[Slag om Berlijn]] aan het eind van de Tweede Wereldoorlog waren enorm. Door deze schade en de sloop van de stadsmuren en grachten in de 19e en 20e eeuw was de grandeur van de stad Berlijn verdwenen.
 
=== Opdeling ===
[[Bestand:Bundesarchiv B 145 Bild-047269, Berlin, Brandenburger Tor.jpg|thumb|Bord bij de Brandenburger Tor in 1959]]
Berlijn werd na afloop van de Tweede Wereldoorlog bezet door de [[Geallieerden (Tweede Wereldoorlog)|geallieerde]] troepen van [[Frankrijk]], het [[Verenigd Koninkrijk]], de [[Verenigde Staten]] en de [[Sovjet-Unie]]. Tijdens de [[Conferentie van Potsdam]] in 1945 werd Berlijn, net als de rest van Duitsland, in vier sectoren verdeeld: een Sovjet-, een Amerikaanse, een Britse en een Franse sector. Berlijn werd het brandpunt van de [[Koude Oorlog]], aangezien de stad midden in de [[Sovjet-bezettingszone in Duitsland]] lag. Al snel gingen de drie kapitalistische sectoren (de Franse, Britse en Amerikaanse sector) meer samenwerken; de Sovjet-Unie zette een afwijkende politieke lijn uit.
 
Op 24 juni 1948 [[Blokkade van Berlijn|blokkeerden]] de Sovjetautoriteiten de westelijke sectoren in de hoop de hele stad te annexeren. Het was voor mensen uit de drie westelijke sectoren verboden door de sector van de Sovjet-Unie te reizen. Omdat de sectoren van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de Verenigde Staten als een eiland in de Sovjetsector lagen, was het niet mogelijk deze gebieden over land van goederen te voorzien. De westelijke geallieerden reageerden daarop door een [[Berlijnse luchtbrug|luchtbrug]] in te stellen: alle goederen die de stad nodig had werden met vliegtuigen aangevoerd. Op 12 mei 1949 werd de blokkade opgeheven.
 
In 1949 werd tevens de [[Bondsrepubliek Duitsland (1949-1990)|Bondsrepubliek Duitsland]] (hoofdstad [[Bonn]]) opgericht, bestaande uit de Franse, Engelse en Amerikaanse sector. De Sovjet-sector werd omgevormd tot de ''[[Duitse Democratische Republiek]]'' (DDR). De DDR kreeg een communistische regering en [[Oost-Berlijn]] werd, tegen de gemaakte afspraken in, hoofdstad van de DDR. Het bestuur van Berlijn was al in [[1948]] gesplitst toen de verkiezingen voor de magistraat van Berlijn in Oost-Berlijn verhinderd werden. Oost-Berlijn stelde een eigen, niet door verkiezingen gelegitimeerde magistraat in. Na de stichting van de Bondsrepubliek nam [[West-Berlijn]] vrijwillig alle wetten over van de Bondsrepubliek, en werd beschouwd als een [[Deelstaten van Duitsland|deelstaat]] daarvan. West-Berlijn was in deze tijd niet de hoofdstad van de Bondsrepubliek. Ook was er geen dienstplicht in de [[Bundeswehr]] en West-Berlijnse afgevaardigden in de Bondsdag hadden er geen stemrecht. Dat eerste maakte het aantrekkelijk voor jonge mensen om in West-Berlijn te wonen, omdat hier geen dienstplicht was. Tot 1962 had ook Oost-Berlijn een aparte status binnen de DDR. Vanaf dat jaar gold de dienstplicht van de DDR ook voor inwoners van Oost-Berlijn.
 
[[Bestand:Berlinermauer.jpg|left|thumb|[[Berlijnse Muur]]]]
Steeds meer DDR-burgers vluchtten naar West-Berlijn. Om deze vluchtelingenstroom tegen te houden besloot de DDR in 1961 [[West-Berlijn]] te isoleren. In de nacht van 13 augustus 1961 werd een grens opgetrokken rondom West-Berlijn. Al snel werden deze prikkeldraadversperringen vervangen door een [[Berlijnse Muur|muur]]. Iedereen die probeerde vanuit Oost-Berlijn naar West-Berlijn te vluchten, werd neergeschoten. Er waren slechts een paar doorgangen, die het onder andere voor westerse toeristen mogelijk maakten Oost-Berlijn voor een dag te bezoeken. Hiervan is [[Checkpoint Charlie]] een bekend voorbeeld. Op 26 juni 1963 bracht de Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] een bezoek aan West-Berlijn, mede om de bewoners daar een hart onder de riem te steken, en hij hield er zijn wereldberoemd geworden toespraak '' “[[Ich bin ein Berliner]]!” ''
 
=== Hereniging ===
Aan de deling kwam een einde toen in 1989 de ontevredenheid in de DDR zo groot werd, dat het regime er geen grip meer op had. Op 9 november 1989 werd de muur door demonstranten langzaam afgebroken. Hiermee werd de grens tussen Oost- en West-Berlijn na jaren van scheiding geopend. Op 3 oktober 1990 werd Duitsland officieel herenigd. Hierbij traden de Oost-Duitse [[deelstaten van Duitsland|deelstaten]], die in 1952 waren afgeschaft en in 1990 heropgericht werden, tot de Bondsrepubliek toe als '[[Nieuwe Duitse deelstaten|nieuwe deelstaten]]', werden West-Berlijn en Oost-Berlijn samengevoegd tot één deelstaat en werd Berlijn ook weer de hoofdstad van Duitsland. In 1991 werd de beslissing genomen de regering naar Berlijn te verhuizen, hetgeen in 1999 daadwerkelijk gebeurde. Berlijn heeft tegenwoordig dus de titel [[Bondshoofdstad|Bondshoofdstad van Duitsland]].
[[Bestand:Skyscrapers in Berlin.JPG|thumb|Wolkenkrabbers in het moderne Berlijn]]
Oost-Berlijn had zich na de oorlog heel anders ontwikkeld dan West-Berlijn. Pas na de [[val van het communisme in Oost-Europa|val van de Muur]] werden de door de oorlog beschadigde woonwijken in Oost-Berlijn opgeknapt. Veel gebouwen zaten nog vol met kogelgaten uit de Slag om Berlijn. De stad zocht naar de sfeer van de jaren twintig, voor de Tweede Wereldoorlog. Vandaag de dag is Berlijn een stad met 3,4 miljoen inwoners van allerlei komaf.
 
== Geografie ==
=== Topografie ===
[[Bestand:Berlin relief location map-names.png|thumb|Reliëfkaart van Berlijn]]
Berlijn ligt in het oosten van Duitsland, ongeveer 70 kilometer van de grens met [[Polen]] en wordt omringd door de deelstaat [[Brandenburg (deelstaat)|Brandenburg]]. De stad ligt aan de oevers van de rivier de [[Spree]], die ter hoogte van het meest westelijk gelegen district [[Spandau (district)|Spandau]] uitmondt in de [[Havel (rivier)|Havel]]. De Havel stroomt van noord naar zuid door West-Berlijn en bestaat voor een groot deel uit een keten van aaneengesloten meren, waaronder de [[Tegeler See]] en de [[Großer Wannsee]]. Het grootste meer van Berlijn ligt echter aan de oostkant van de stad: de ''[[Müggelsee|Großer Müggelsee]]'' met een oppervlakte van 7,4&nbsp;km².
 
Met een oppervlakte van 891,82&nbsp;km², waarvan 19 procent bos en 6,7 procent water, is Berlijn een van de groenste en uitgestrektste steden ter wereld. De stad wordt omringd door tientallen voorsteden die een landelijk karakter hebben.
 
=== Klimaat ===
Berlijn heeft een continentaal klimaat, met warme zomers en droge koude winters. De gemiddelde jaarlijkse temperatuur is 9.1&nbsp;°C.
 
[[Bestand:Klimaatberlijn.png]]
 
{| class="wikitable"
!
! jan
! feb
! mrt
! apr
! mei
! jun
! jul
! aug
! sep
! okt
! nov
! dec
|-
! Gemiddelde maximale dagtemperatuur (°C)
| align=right | 2,9
| align=right | 4,2
| align=right | 8,5
| align=right |13,2
| align=right |18,9
| align=right |21,6
| align=right |23,7
| align=right |23,6
| align=right |18,8
| align=right |13,4
| align=right | 7,1
| align=right | 4,4
|-
! Gemiddelde minimale dagtemperatuur (°C)
| align=right | −1,9
| align=right | −1,5
| align=right | −1,3
| align=right |4,2
| align=right |9,0
| align=right |12,3
| align=right |14,3
| align=right |14,1
| align=right |10,6
| align=right |6,4
| align=right |2,2
| align=right | −0,4
|-
! Gemiddelde neerslag in (mm)
| align=right |42,3
| align=right |33,3
| align=right |40,5
| align=right |37,1
| align=right |53,8
| align=right |68,7
| align=right |55,5
| align=right |58,2
| align=right |45,1
| align=right |37,3
| align=right |43,6
| align=right |55,3
|-
! Gemiddelde regendagen
| align=right |10,0
| align=right |8,0
| align=right |9,1
| align=right |7,8
| align=right |8,9
| align=right |9,8
| align=right |8,4
| align=right |7,9
| align=right |7,8
| align=right |7,6
| align=right |9,6
| align=right |11,4
|}
 
=== Stadsindeling ===
{{Zie ook|Zie ook de [[lijst van wijken in Berlijn]].}}
Berlijn is ingedeeld in twaalf [[Lijst van wijken in Berlijn|bezirken]], die zelf weer ingedeeld zijn in in totaal 96 [[ortsteil]]en. De ortsteilen stellen weliswaar geen bestuurlijke eenheid voor, ze vormen echter de basis voor ambtelijke afbakening en hebben daarom administratieve grenzen. Een derde laag vormen ''[[ortslage]]n'' genoemde, niet precies afgebakende en slechts in omgangstaal bekende geografische gebieden. Ortsteilen en ortslagen spelen in het dagelijkse spraakgebruik een grotere rol, daar ze in tegenstelling tot de bezirken, die slechts technische bestuurlijke eenheden voorstellen, historisch gegroeide indelingen zijn.
 
Met de [[Groot-Berlijn#Groß-Berlin-Gesetz|Groß-Berlin-Gesetz]]<ref>[http://www.luise-berlin.de/stadtentwicklung/texte/4_12_grberges.htm ''Groß-Berlin-Gesetz.'']</ref> werden in 1920 meerdere steden, plattelandsgemeenten en [[gutsbezirk]]en samengevoegd. Het nieuwe ''Groß-Berlin'' omvatte oorspronkelijk 20 bezirken met toen 94 ortsteilen, die met onveranderde grensverlopen van de voormalige gemeenten correspondeerden. Van deze 20 bezirken lagen na de deling van de stad 12 in [[West-Berlijn|West-]] en 8 in [[Oost-Berlijn]]. Als gevolg van stadsuitbreidingen door nieuwbouw aan de oostelijke stadsrand werd – zonder annexatie – door [[Oost-Berlijn#Stadsdelen|oprichting van nieuwe bezirken]] uit enkele bestaande, het aantal in het oostdeel tussen 1979 en 1986 tot 11 verhoogd, terwijl in het westdeel met uitzondering van de gebiedsruil van [[Groot-Berlijn#Latere veranderingen|West-Staaken tegen het DDR gedeelte van Groß Glienicke]] het aantal onveranderd bleef. Het herenigde Berlijn telde in 1990 daarmee 23 bezirken. In de ''Gebietsreformgesetz'' van 10 juni 1998 werd besloten het aantal met ingang van 1 januari 2001 door Bezirkfusies tot 12 te reduceren. Het aantal en afgrenzing van de ortsteilen werd gedurende het laatste decennium meermaals gewijzigd.
 
Als gebiedsdelen van de deelstaat Berlijn dragen de [[Regierungsbezirk|bezirk]]en hun namen zonder het voorvoegsel „Berlin“. Dit spraakgebruik is ook op de naar de bezirken genoemde [[Overheidsorganisatie|overheidsinstellingen]], zoals rechtbanken en belastingkantoren van toepassing, zodat benamingen als ''Amtsgericht Tiergarten'' of ''Finanzamt Kreuzberg'' bondsbreed gebruikt worden, zonder dat er in de naam duidelijk wordt gemaakt dat de instelling behoort tot de stad Berlijn.<ref>[http://bffweb1.bff-online.de/ ''Suche nach zuständigem Finanzamt.'']</ref><ref>[http://handelsregister-online.net/amtsgerichte ''Übersicht der deutschen Amtsgerichte.'']</ref>
 
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right;"
|- style="text-align:center;"
!bgcolor="#cccccc" | '''Bezirk''' || bgcolor="#cccccc" | Inwoners<br /><small>31&nbsp;juli&nbsp;2011<ref>{{de}}[http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2011/OT_A01-01-00_124_201107_BE.pdf Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]</ref></small> || bgcolor="#cccccc" | Oppervlakte<br /><small>in km²</small>
| class="unsortable" rowspan="13" | [[Bestand:Berlin Subdivisions.svg|470px|Stadsindeling van Berlijn]]
|-
| align="left" | [[Charlottenburg-Wilmersdorf]] || 321.176 || 64,72
|-
| align="left" | [[Friedrichshain-Kreuzberg]] || 271.823 || 20,16
|-
| align="left" | [[Lichtenberg (district)|Lichtenberg]] || 263.039 || 52,29
|-
| align="left" | [[Marzahn-Hellersdorf]] || 251.813 || 61,74
|-
| align="left" | [[Mitte (district)|Mitte]] || 335.753 || 39,47
|-
| align="left" | [[Neukölln (district)|Neukölln]] || 314.945 || 44,93
|-
| align="left" | [[Pankow (district)|Pankow]] || 373.796 || 103,01
|-
| align="left" | [[Reinickendorf (district)|Reinickendorf]] || 242.552 || 89,46
|-
| align="left" | [[Spandau (district)|Spandau]] || 227.731 || 91,91
|-
| align="left" | [[Steglitz-Zehlendorf]] || 296.509 ||102,50
|-
| align="left" | [[Tempelhof-Schöneberg]] || 336.778 || 53,09
|- valign="top"
| align="left" | [[Treptow-Köpenick]] || 243.825 || 168,42
|}
 
== Bevolking ==
[[Bestand:Population pyramid of Berlin (DE-2010-12-31).svg|thumb|Bevölkerungspyramide von Berlin am 31. Dezember 2010]]
Er woonden op 31 december 2012 3,53 miljoen<ref name="Berlijn Stat"/> mensen in Berlijn. De gehele [[metropoolregio Berlijn-Brandenburg]] heeft 6 miljoen inwoners.<ref>[http://www.deutsche-metropolregionen.org/mitglieder/berlin-brandenburg/ Hauptstadtregion Berlin-Brandenburg], IKM, geraadpleegd op 23 juli 2012</ref> De stad telt 3.960 inwoners per km².
{| class="wikitable" style="text-align:right;"
|+31 december 2009
!
! Inwoner
! Aandeel in %
|-
| align="left" | Totaal|| 3.442.675 || 100,0
|-
| align="left" | waarvan mannen || 1.686.256 || 49,0
|-
| align="left" | waarvan vrouwen || 1.756.419 || 51,0
|-
| align="left" | Duitser || 2.982.488 || 86,6
|-
| align="left" | waarvan mannen || 1.449.412 || 48,6
|-
| align="left" | waarvan vrouwen || 1.533.076 || 51,4
|-
| align="left" | buitenlander || 460.187 || 13,4
|-
| align="left" | waarvan mannen || 236.844 || 51,5
|-
| align="left" | waarvan vrouwen || 223.343 || 48,5
|}
:<small>Bron: Amt für Statistik Berlin-Brandenburg</small>
 
=== Bevolkingsevolutie ===
[[Bestand:Berlin population.svg|thumb|links|Bevolkingsontwikkeling in Berlijn in de periode 1200-heden]]
[[Bestand:Berlin population4.svg|thumb|rechtop=1.25|Bevolkingsontwikkeling in Berlijn in de periode 1200-1750]]De bevolking van Berlijn was lange tijd van bescheiden in omvang. In 1220 leefden er zo'n 1.200 mensen in Berlijn, in Cölln, aan de overzijde van de Spree, ongeveer evenveel. De bevolking steeg gestaag tot 12.000 in 1600. Na een kleine neergang door de Dertigjarige Oorlog, kende Berlijn in de tweede helft van de zeventiende eeuw onder de ''Grote Keurvorst'' [[Frederik Willem I van Brandenburg|Frederik Willem]], een snelle groei: had de stad in 1648 nog circa 6.000 inwoners, in 1709 waren het er ongeveer 57.000. De actieve immigratiepolitiek van de keurvorsten wierp vruchten af. De immigratiepolitiek had als doel om de bevolking van de stad op te krikken en de economie van het achtergestelde land aan te zwengelen. Initieel waren het vooral Hollanders en Friesen die naar Berlijn migreerden. De vervolgingen in Frankrijk enerzijds en de godsdienstvrijheid in Berlijn anderzijds trok tal van migranten aan, in het bijzonder de protestante Hugenoten uit Frankrijk. Deze groep bracht hun industriële kennis en vaardigheden met zich mee. In 1698 bestond de Berlijnse bevolking voor een kwart uit Franse immigranten.
 
[[Bestand:Berlin population5.svg|thumb|rechtop=1.25|Bevolkingsontwikkeling in Berlijn in de periode 1747-1880]]Ook daarna bleef Berlijn snel groeien. Het bevolkingscijfer overschreed in 1740 de honderdduizend en in 1875 de miljoen. De snelle groei in de negentiende eeuw kent verschillende oorzaken. Enerzijds is dit het gevolg van de industrialisering en daarmee hand in hand de plattelandsvlucht. Deze plattelandsvlucht kwam vooral vanuit het oosten, het platteland van Pruisen. Hierdoor werden in het oosten en noorden van Berlijn enorme woonkazernes gebouwd voor de arbeiders. Dit zorgt voor een verdere uitbreiding van de stad richting Moabit, Wedding en Gesundbrunnen. Nabij de nieuwe woonwijken kwamen hele industriële sites. Anderzijds werd in 1871 was Berlijn de hoofdstad van het nieuwe Duitse Rijk, wat een enorm aanzuigeffect met zich mee bracht.
 
Het ontstaan van [[Groot-Berlijn]] in 1920 deed het inwonertal nog veel verder toenemen.
 
[[Bestand:Berlin population2.svg|thumb|rechtop=1.25|Bevolkingsontwikkeling in Berlijn in de periode 1880-heden]]In 1942 telde de stad een recordaantal van 4,48 miljoen inwoners, maar daarna deed de Tweede Wereldoorlog en het opdelen van de stad het bevolkingscijfer sterk teruglopen. Tijdens de opdeling valt op dat Oost-Berlijn een sterke achteruitgang kent (-11,6% in 1961) en West-Berlijn een bevolkingstoename (+2,3% in 1961). De bevolking bleef bereikte in 1978 een dieptepunt en stijgt sinds dan nagenoeg constant.
 
=== Religie ===
Berlijn is voor zowel katholieken als protestanten een belangrijke stad in Duitsland. Berlijn maakt integraal deel uit van het katholieke [[aartsbisdom Berlijn]] – de kathedraal is de [[Sint-Hedwigskathedraal]] in het centrum van Berlijn ([[Berlin-Mitte]]). De protestantse [[dom van Berlijn]] is dan weer een van de grootste kerken van Duitsland.
 
Bij de volkstelling van 2011 behoorde 9,6% van de bevolking tot de [[Rooms-katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en 21,6% tot de [[Evangelische Kerk in Duitsland]]. 0,7% van de Berlijners was dan weer lid van een van de andere geregistreerde protestantse kerkgenootschap. 1,5% van de bevolking behoorde tot een van de geregistreerde orthodoxe kerken; 0,4% stond als jood geregistreerd, en 3,6% bij andere geregistreerde religieuze verenigingen. 62,6% behoorde tot een niet-geregistreerde religieuze vereniging of was niet-confessioneel: hiertoe behoort met name het grote aantal moslims in Berlijn.
 
=== Vreemdelingen ===
Van de bevolking zijn er ongeveer 480.000 buitenlanders. Veruit de grootste etnische groep is afkomstig uit [[Turkije]]. In Berlijn woonden op 31 december 2014 ca. 98.700 [[Turken]]. De meesten van hen wonen in [[Berlin-Kreuzberg|Kreuzberg]]. Daarnaast leven er circa 53.000 [[Polen (volk)|Polen]]. Andere grote groepen komen onder meer uit voormalig [[Joegoslavië]]. Zo komen er circa 20.000 mensen uit [[Servië en Montenegro]] en 11.200 uit [[Kroatië]]. Ook wonen er relatief veel mensen uit de voormalige [[Sovjet-Unie]]. Zij zijn in de statistieken vaak onderbelicht doordat deze ''Aussiedler'' vaak eenvoudig een Duits staatsburgerschap (Duitse voorouders of Joods in verband met de Deutsche Wiedergutmachungspolitik) aan hebben kunnen vragen. Het gaat hierbij om ongeveer 45.000 mensen. Daarnaast wonen er circa 25.000 [[Italianen]].<ref name="Stat">[http://www.statistik-berlin.de/framesets/berl.htm Statistisches Landesamt Berlin]</ref>
 
<ref name="stat2">[http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2012/OT_A08_07_00_192_201201_BE.pdf ''Ausländerinnen und Ausländer am Ort der Hauptwohnung in Berlin am 30. Juni 2012 nach Bezirken und Staatsanhörigkeiten.''] Datentabelle des Amts für Statistik Berlin-Brandenburg.</ref>
 
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right;"
! Rang || Staat || Bevolking<br />(30. Juni 2012)
|-
| 1. || align="left" | {{TR}} || 98.659
|-
| 2. || align="left" | {{PL}} || 53.304
|-
| 3. || align="left" | {{IT}} || 25.250
|-
| 4. || align="left" | {{BG}} || 21.393
|-
| 5. || align="left" | {{RS}} (inclusief {{Vlag Kosovo}}) || 20.052
|-
| 6. || align="left" | {{RU}} || 19.872
|-
| 7. || align="left" | {{FR}} || 17.644
|-
| 8. || align="left" | {{US}} || 15.710
|-
| 9. || align="left" | {{VN}} || 14.825
|-
| 10. || align="left" | {{ES}} || 13.767
|-
| 11. || align="left" | {{RO}} || 13.695
|-
| 12. || align="left" | {{GB}} || 13.456
|-
| 13. || align="left" | {{GR}} || 12.491
|-
| 14. || align="left" | {{BA}} || 11.998
|-
| 15. || align="left" | {{HR}} || 11.262
|-
| 16. || align="left" | {{AT}} || 10.835
|-
| 17. || align="left" | {{UA}} || 9.846
|-
| 18. || align="left" | {{CN}} || 7.989
|-
| 19. || align="left" | {{LB}} || 7.383
|-
| 20. || align="left" | {{SY}} || 6.471
|}
:<small>Bron: Amt für Statistik Berlin-Brandenburg</small>
 
=== Dialect ===
[[Bestand:Heinrich Zille Konsum-Genossenschaft.jpg|thumb|upright=1.5|[[Heinrich Zille]]: ''Konsum-Genossenschaft'', 1924<br />Afbeeldingstekst: „Frida – wenn Deine Mutter ooch in’s ‚Konsum‘ koofte wärste schon lange een kräftiges Kind – sag’s ihr!“]]
Berlijns (Duits: ''Berlinisch'' of ''Berlinerisch'') wordt in het algemeen als een variant van het [[middelduits]]e Berlijn-Brandenburgs gezien, dat in Berlijn en omgeving wordt gesproken en ook slechts in Berlijn gebruikelijke [[spreekwoord]]en en [[idioom|idiomen]] bevat. Spraakwetenschappelijk gaat het bij het dialect eigenlijk om een metrolect, een stedelijke spraakvermenging, die niet van regionale oorsprong is, maar door vermenging van [[dialect]]en van verschillende herkomst ontstaan is.<ref name="Siehr, Berner">Berner, Elisabeth, "Niederdeutsch – Brandenburgisch – Berlinisch – Standardsprache: Entwicklungstendenzen im regionalen Varietätengefüge", in Siehr, K.H.; Berner, E. (2009) ''[http://opus.kobv.de/ubp/volltexte/2009/3300/ Sprachwandel und Entwicklungstendenzen als Themen im Deutschunterricht]'', p. 121-104, Universitätsverlag Potsdam, 2009</ref> Het tegenwoordige Brandenburgs is een variant van het Berlijnse metrolect.
 
Het Berlijns nam door de toestroom van vele bevolkingsgroepen talloze woorden en idiomen uit andere talen en dialecten over, waaronder het [[Vlaams]], [[Frans]] en [[Jiddisch]]. Het Berlijns was in de geschiedenis overwegend de taal van de eenvoudige mensen, de welgestelden spraken onberispelijk [[Hoogduits]]. Vele Nieuwberlijners namen weliswaar delen van het Berlijns over, in het dagelijks gebruik werd het echter als ''ordinair'', ''proletarisch'' of ''dom'' gehouden. In de DDR veranderde deze houding gedeeltelijk, zodat Berlijns ook in hogere kringen gedeeltelijk gesproken werd. Daardoor bevinden zich de gebieden waar het dialect nadrukkelijker aanwezig is tegenwoordig vooral in de ''Ostbezirken'', de oude westelijke [[arbeiderswijk]]en en het platteland rondom de stad. De taal van Berlijn wordt steeds door immigratiegolven bepaald, waardoor de gebruikte taal veranderlijk blijft.
 
In een groot deel van de huidige voorsteden van Berlijn werden net als in het omliggende Brandenburg tot in de 20<sup>e</sup> eeuw dialecten van het [[Nederduits]], preciezer het Märkisch-Brandenburgs, gesproken, die nochtans als gevolg van de verstedelijking van de voorsteden en door de linguistische uitstraling van de metropool Berlijn tegenwoordig vergaand verdwenen, en door middelduitse dialecten of een door Berlijns beïnvloed [[regiolect]] van het standaardduits vervangen is.
 
== Politiek ==
===Bondshoofdstad===
Voor de [[Duitse eenwording]] in 1871 had Duitsland geen hoofdstad. Men zou [[Frankfurt am Main]] tot dat moment als hoofdstad kunnen bestempelen, maar het besluit als zodanig is nooit genomen. In 1871 werd Berlijn de hoofdstad van het [[Duitse Keizerrijk]], omdat het de hoofdstad van Pruisen was, het belangrijkste land binnen het keizerrijk. Ten tijde van de [[Duitse deling]] was Bonn de West-Duitse hoofdstad en Oost-Berlijn de hoofdstad van de DDR.
 
[[Bestand:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|thumb|upright=1.5|De [[Bondsdag|Duitse Bondsdag]] in het [[Rijksdaggebouw]]]]
 
De eerste [[Bondsdag|Duitse Bondsdag]] na de [[Duitse hereniging|hereniging]] besloot in 1991 met het zogenaamde „[[Hauptstadtbeschluss]]“ (hoofdstadbesluit), dat Berlijn als [[Bondshoofdstad]] ook zetel van de Bondsdag en de [[Bondsregering (Duitsland)|Bondsregering]] zou worden.
 
Sinds 1994 bevindt zich de hoofdzetel van de [[Bondspresident van Duitsland|Bondspresident]] in het [[Slot Bellevue]] in Berlijn. In 1999 vond de verhuizing van het grootste deel van de Bondsregering van Bonn naar Berlijn plaats. De Bondsregering, de Bondsdag in het [[Rijksdaggebouw]] en de [[Bondsraad (Duitsland)|Bondsraad]] in het voormalige [[Pruisisch Herenhuis]] hebben sindsdien het werk in de hoofdstad opgepakt. In het jaar 2001 werd het [[Bundeskanzleramt (Berlijn)|Bundeskanzleramt]] ingewijd en voor het eerst door de toenmalige [[Bondskanselier (Duitsland)|Bondskanselier]] Gerhard Schröder betrokken.
 
[[Bestand:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|upright=1.5|links|Het [[Bundeskanzleramt (Berlijn)|Bundeskanzleramt]] in het regeringskwartier]]
 
Van de momenteel veertien Bondsministeries (van de regering [[Kabinet-Merkel II|Merkel II]]) hebben acht hun hoofdzetel in Berlijn, daaronder het ''Auswärtige Amt'' (Buitenlandse Zaken) in de in 1934 gebouwde aanbouw van de voormalige Rijksbank of het ''Bundesministerium der Finanzen'' in het in 1935 gebouwde voormalige Reichsluftfahrtministerium. De overige zes hebben hun hoofdzetel in [[Bonn]]. Alle ministeries hebben echter in de stad die niet de hoofdzetel is een tweede zetel. Alle bondsministers hebben daarom ook een werkplek in de bondshoofdstad. Delen van de bondsministeries bevinden zich net als voorheen in de vroegere bondshoofdstad (nu ''[[Bondsstad]]'') [[Bonn]]. De meerderheid van de ambtenaren, ongeveer 9.000 personen, werken in Bonn. Meer dan 140 ambassades met hun diplomatieke vertegenwoordigers hebben hun zetel in Berlijn.<ref>{{en}} [http://www.magazine-deutschland.de/en/artikel-en/article/article/das-diplomatische-berlin.html Diplomatic Berlin]. Deutschland Online, geraadpleegd op 19 mei 2010.</ref> De [[België|Belgische]] ambassade is gevestigd aan de [[Jägerstraße (Berlijn)|Jägerstraße]] nabij de [[Gendarmenmarkt]]; de [[Nederlandse ambassade in Berlijn|Nederlandse ambassade]] aan de [[Klosterstraße]].
 
=== Stadsbestuur ===
[[Bestand:Berlin-RotesRathaus-2007.jpg|thumb|Het [[Rotes Rathaus]], het stadhuis van Berlijn]]
Berlijn is, evenals [[Hamburg]] en [[Bremen (land)|Bremen]], een [[deelstaten van Duitsland|deelstaat]] (''Bundesland'') op zichzelf. De regering wordt gevormd door de [[senaat (Berlijn)|senaat]], die uit de ''[[Regierender Bürgermeister]]'' en maximaal acht senatoren bestaat. De leden van de regering worden gekozen door het Berlijnse parlement, het ''[[Abgeordnetenhaus von Berlin|Abgeordnetenhaus]]'', dat 141 zetels telt. De zetel van de burgemeester en de senaat is het [[Rotes Rathaus]] vlak bij de [[Alexanderplatz]].
 
Sinds de deelstaatverkiezingen van 2001 wordt de stads- en deelstaatregering gevormd door een [[coalitie]] van de [[sociaaldemocratie|sociaaldemocratische]] [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] en de [[socialisme|socialistische]] partij [[Die Linke]]. De huidige Regierender Bürgermeister is, sinds 2014, [[Michael Müller]].
 
Berlijn is bestuurlijk verdeeld in [[lijst van wijken in Berlijn|twaalf districten]] (''zie het hoofdstuk [[#Stadsindeling|Stadsindeling]]'') of ''Verwaltungsbezirke''; voor 1 januari 2001 waren het er 23. Ieder district heeft een eigen bestuur (''Bezirksamt''), dat gevormd wordt door een burgemeester (''Bezirksbürgermeister'') en vijf raadsleden. Dit bestuur wordt gekozen door de 55 leden van de ''Bezirksverordnetenversammlung'', die op haar beurt rechtstreeks door de bevolking wordt gekozen. De burgemeesters van de districten vormen de ''Rat der Bürgermeister'', waarvan de Regierender Bürgermeister voorzitter is. Deze raad adviseert de senaat.
 
De uitgaven van de deelstaat Berlijn bedragen jaarlijks circa 20 miljard. Berlijn kampt met enorme schulden, op 31 december 2009 bedroeg de totale schuld 59,8 miljard euro.
 
=== Partnersteden ===
Berlijn onderhoudt met 17 steden verspreid over de wereld.<ref name="stedenband">[http://www.berlin.de/rbmskzl/internationales/staedtepartnerschaften/ Städtepartnerschaften], Berlin.de</ref> Deze partnerschappen werden voornamelijk kort voor en na de hereniging in 1990 gesloten. Doel van deze stedenverbindingen is het versterken van de Berlijnse economie en wetenschap met andere ''[[wereldstad|global cities]]''.<ref name="stedenband"/> Daarnaast bevordert men het cultuuraanbod en -uitwisseling.
{|
|-
| width="34%" valign="top" |
* {{HU-VLAG}} [[Boedapest]] (Hongarije), sinds 1991
* {{AR-VLAG}} [[Buenos Aires (stad)|Buenos Aires]] (Argentinië), sinds 1994
* {{BE-VLAG}} [[Brussel (stad)|Brussel]] (België), sinds 1992
* {{TR-VLAG}} [[Istanboel]] (Turkije), sinds 1989
* {{ID-VLAG}} [[Jakarta]] (Indonesië), sinds 1993
* {{US-VLAG}} [[Los Angeles]] (Verenigde Staten), sinds 1967
* {{VK-VLAG}} [[Londen]] (Verenigd Koninkrijk), sinds 2000
* {{ES-VLAG}} [[Madrid (stad)|Madrid]] (Spanje), sinds 1988
* {{MX-VLAG}} [[Mexico-Stad]] (Mexico), sinds 1993
| width="33%" valign="top" |
<ol start=>
* {{RU-VLAG}} [[Moskou]] (Rusland), sinds 1990
* {{FR-VLAG}} [[Parijs]] (Frankrijk), sinds 1987
* {{CN-VLAG}} [[Peking]] (China), sinds 1994
* {{CZ-VLAG}} [[Praag]] (Tsjechië), sinds 1995
* {{UZ-VLAG}} [[Tasjkent]] (Oezbekistan), sinds 1993
* {{JP-VLAG}} [[Tokio]] (Japan), sinds 1994
* {{PL-VLAG}} [[Warschau]] (Polen), sinds 1991
* {{NA-VLAG}} [[Windhoek]] (Namibië), sinds 2000
</ol>
|}
Daarnaast worden er ook vanuit Berlijnse deelgemeenten stedenbanden onderhouden.
 
== Cultuur ==
[[Bestand:View from Humboldtbox - Berlin Cathedral.jpg|thumb|[[Berliner Dom]]]]
[[Bestand:Brandenburger Tor nachts.jpg|thumb|[[Brandenburger Tor (Berlijn)|Brandenburger Tor]]]]
[[Bestand:Schloss Charlottenburg 2005 282.JPG|thumb|[[Slot Charlottenburg]]]]
[[Bestand:Sculpture Kurfürstendamm 24 (Charl) Buddy Bär 10 Jahre Neues Kranzler Eck.jpg|thumb|[[United Buddy Bears|Buddy Bear Quadriga]] in Berlijn, [[Kurfürstendamm]] 21]]
[[Bestand:Siegessaeule Aussicht 10-13 img3 Potsdamer Platz.jpg|thumb|[[Potsdamer Platz]]]]
[[Bestand:Checkpoint Charlie Berlin.jpg|thumb|[[Checkpoint Charlie]]]]
[[Bestand:Berliner Fernsehturm, Sicht vom Neptunbrunnen - Berlin Mitte.jpg|thumb|[[Fernsehturm]] bij de [[Alexanderplatz]]]]
[[Bestand:Berlin Museumsinsel Fernsehturm.jpg|thumb|[[Bode-Museum]]]]
[[Bestand:HambgBhf 1a.jpg|thumb|[[Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart]]]]
 
=== Bouwwerken en bezienswaardigheden ===
Berlijn telt vele belangrijke bezienswaardigheden, waaronder:
* [[Altes Stadthaus]]
* [[Berlijnse Muur#Restanten|Berlijnse Muur]]
* [[Bondskanselarij (Berlijn)|Bondskanselarij]]
* [[Botanischer Garten Berlin|Botanische tuin]]
* [[Brandenburger Tor (Berlijn)|Brandenburger Tor]] aan de [[Pariser Platz]], gebouwd in 1788
* [[Checkpoint Charlie]] in de [[Friedrichstraße]], sinds 1961
* [[Charité (Berlijn)|Charité]]
* [[Deutsches Theater Berlin]] in de Schumannstraße, gebouwd 1850
* Dierentuinen: [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten]] en [[Tierpark Berlin Friedrichsfelde|Tierpark Friedrichsfelde]]
* [[East Side Gallery]]
* [[Fernsehturm]], de 368 meter hoge televisietoren nabij de [[Alexanderplatz]]
* [[Funkturm]]
* [[Grunewald (bos)|Grunewald]]
* [[Haus der Kulturen der Welt]]
* [[Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche]]
* [[Großer Tiergarten]], het grootste park van de stad
* [[Berlin Hauptbahnhof|Hauptbahnhof]], het grootste station van Europa
* [[Holocaustmonument]]
* [[Kaufhaus des Westens|KaDeWe]]
* [[Berlin-Kreuzberg|Kreuzberg]]
* [[Legoland Discovery Center Berlijn]]
* [[Monument voor de onder het nationaalsocialisme vervolgde homoseksuelen]] in de Großer Tiergarten
* [[Monument voor de Sinti en Roma van Europa]] in de Großer Tiergarten
* [[Nieuwe Synagoge (Berlijn)|Nieuwe Synagoge]] in de Oranienburger Straße
* [[Nikolaiviertel]]
* [[Olympiastadion (Berlijn)|Olympisch stadion]]
* [[Potsdamer Platz]] met het [[Sony-Center]] en het [[DaimlerChrysler]] Quartier, beide sprekende voorbeelden van moderne architectuur
* [[Rathaus Schöneberg]]
* [[Rijksdaggebouw|Rijksdag]]
* [[Rotes Rathaus]]
* [[Siegessäule]]
* [[Slot Bellevue]]
* [[Slot Charlottenburg]]
* [[Sony-Center]]
* [[Sowjetisches Ehrenmal (Tiergarten)|Sowjetische Ehrenmal im Tiergarten]] in de Großer Tiergarten
* [[Sowjetisches Ehrenmal (Treptower Park)|Sowjetisches Ehrenmal im Treptower Park]] in [[Treptower Park]]
* [[Station Berlin Zoologischer Garten|Station Zoologischer Garten]]
* [[Luchthaven Berlin-Tempelhof|Tempelhof]], voormalige luchthaven
 
In Berlijn bevinden zich onder andere de kerken:
* [[Berliner Dom]]
* [[Sint-Joriskerk (Berlijn)|Sint-Joriskerk]]
* [[Heilig Kruiskerk (Berlijn)|Heilig Kruiskerk]]
* [[Sint-Bonifatiuskerk (Berlijn)|Sint-Bonifatiuskerk]]
* [[Nikolaikirche (Berlijn)|Nikolaikirche]]
 
=== Straten en pleinen ===
Bekende straten en pleinen in Berlijn zijn:
* [[Alexanderplatz]]
 
* [[Friedrichstraße]]
* [[Gendarmenmarkt]]
* [[Karl-Marx-Allee]], voorheen ''Stalinallee''
* [[Kurfürstendamm]]
* [[Platz der Republik]]
* [[Potsdamer Platz]]
* [[Straße des 17. Juni]], voorheen ''Charlottenburger Allee''
* [[Schönhauser Allee]]
* [[Unter den Linden]]
 
=== Musea ===
Berlijn telt in totaal meer dan 170 musea. Op het [[Museumsinsel]], het noordelijke punt van het eiland in de [[Spree]], bevindt zich een vijftal musea:
* [[Alte Nationalgalerie]], gebouwd tussen 1867 en 1876.
* [[Altes Museum]], gebouwd tussen 1825 en 1828, tot 1845 Königliches Museum genoemd.
* [[Bode-Museum]], gebouwd tussen 1897 en 1904, voor de beeldencollectie van [[Wilhelm von Bode]].
* [[Neues Museum]], gebouwd tussen 1843 en 1855.
* [[Pergamonmuseum]], gebouwd tussen 1910 en 1930, voor de tentoonstelling van archeologische schatten zoals de [[Ishtarpoort]] uit het antieke [[Babylon (Babel)|Babylon]].
 
Andere musea in Berlijn:
* [[Kulturforum Berlin]]:
** [[Gemäldegalerie (Berlijn)|Gemäldegalerie]]
** [[Neue Nationalgalerie]]
** [[Kunstgewerbemuseum]]
** [[Kupferstichkabinett Berlin]]
** [[Musikinstrumentenmuseum]]
* [[Musea Berlin-Dahlem]]:
** [[Ethnologisches Museum]]
** [[Museum für Asiatische Kunst]]
** [[Museum Europäischer Kulturen]]
* [[Ägyptisches Museum Berlin]]
* [[Bauhaus-Archiv]] over het [[Bauhaus]]
* [[DDR Museum Berlin|DDR Museum]] over het [[dagelijks leven]] in de DDR
* [[Deutsche Guggenheim]]
* [[Deutsches Technikmuseum Berlin]]
* [[Filmmuseum Berlin]]
* [[KW Institute for Contemporary Art]]
* [[Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart]]
* [[Jüdisches Museum Berlin]], ontworpen door [[Daniel Libeskind]]
* [[Madame Tussauds (Berlijn)|Madame Tussauds (wassenbeeldenmuseum)]]
* [[Martin-Gropius-Bau]]
* [[Museum Berggruen]]
* [[Museum Haus am Checkpoint Charlie]]
* [[Zeughaus (Deutsches Historisches Museum)]] over de geschiedenis van Duitsland
* [[Märkisches Museum (Berlijn)|Märkisches Museum]] over de geschiedenis van Berlijn en de [[Mark Brandenburg]]
* [[Naturkundemuseum]]
* [[Zuckermuseum]]
 
=== Winkelen ===
[[Bestand:KaDeWe Berlin - June 2007.jpg|thumb|[[Kaufhaus des Westens]]]]
Er zijn verscheidene grote winkelconcentraties in Berlijn. Een voorbeeld hier van is de bekende Kurfürstendamm. Exclusieve winkels van internationale modeontwerpers zijn te vinden in de zijstraten als de [[Fasanenstraße]]. Iets ten oosten van de Kurfürstendamm bevindt zich het [[Kaufhaus des Westens]] (KaDeWe). Internationale designmode is te vinden in de Friedrichstraße, in het [[Quartier 206]] en de [[Galeries Lafayette]]. Ook is er de Arkaden aan de nieuwe Potsdamer Platz met een breed winkelaanbod. Aparte mode, extravagant en creatief design is er in de vele kleine boetiekjes rondom de Hackesche Höfe in Mitte en de Kastanienallee in Prenzlauer Berg. Aan de Straße des 17. Juni is een vlooienmarkt.
 
Rond kersttijd zijn er de Berlijnse [[kerstmarkt]]en.
 
=== Uitgaansleven ===
Berlijn staat bekend als de uitgaansstad van Europa. Er is geen door de overheid vastgestelde sluitingstijd voor de horeca. Enkele zaken zijn zelfs 24 uur per dag geopend. Er zijn talloze cafés, restaurants, clubs, discotheken, cocktailbars etc. Er is niet echt een uitgaanscentrum in de stad, wel zijn er concentraties van uitgaansgelegenheden. Enkele bekende uitgaansgebieden zijn [[Oranienburger Straße]] / [[Hackescher Markt]], [[Kurfürstendamm]] en omgeving, [[Kollwitzplatz]] en overig [[Berlin-Prenzlauer Berg|Prenzlauer Berg]], de wijk [[Berlin-Friedrichshain|Friedrichshain]], [[Nollendorfplatz]] en omgeving (homoscene) en [[Oranienstraße]] en omgeving.
 
Veel locaties zijn aan de buitenkant niet of nauwelijks te herkennen als uitgaansgelegenheid. Een voordeel volgens velen is dat je juist in deze gelegenheden de autochtone Berlijner treft en minder toeristen. Ook zijn sommige clubs "mobiel", in die zin dat ze regelmatig van locaties wisselen. Zoals altijd geldt hier nog meer dat wat vandaag "in" is, morgen "uit" kan zijn. Maar ook geldt zoals altijd, dat met name de taxichauffeurs en vaak ook hotelreceptionisten, op de hoogte zijn van de laatste trends.
 
In het uitgaansleven van Berlijn is werkelijk alles aanwezig. De [[Lonely Planet]] beweert zelfs dat het [[hedonisme]] van de jaren 20 van de 20e eeuw terug is in de geest van het Berlijnse uitgaansleven.
 
=== Sport ===
[[Bestand:Berlin Olympiastadion aussen.jpg|thumb|Het [[Olympiastadion (Berlijn)|Olympiastadion]]]]
Berlijn telt ongeveer 2000 sportverenigingen, met in totaal rond de 550.000 actieve leden in de [[breedtesport]].<ref>{{Citeer web |url=http://www.lsb-berlin.net/13.0.html |titel=Sport in Berlin - Über Uns |auteur= |uitgever=Landessportbund Berlin |datum=2012 |bezochtdatum=28 januari 2012}}</ref> In 2010 komen er daarvan zo'n 145 verenigingen op het hoogste of een na hoogste niveau in Duitsland uit.<ref>{{Citeer web |url=http://www.berlin-sportmetropole.de/die+sportmetropole/daten+und+fakten/index.html |titel={{de}} Daten und Fakten zur Sportmetropole Berlin |auteur= |uitgever=TOP Sportmarketing Berlin GmbH |datum=2010 |bezochtdatum=28 januari 2012}}</ref>
 
Sinds 1891 worden er voetbalcompetities in Berlijn georganiseerd. De eerste grote competitie was de competitie die door de [[Berlijnse voetbalbond]] georganiseerd werd. Tot 1963 speelden de clubs uit Berlijn in een eigen competitie als hoogste klasse, waardoor er zeer veel clubs zijn die een rijke geschiedenis hebben, maar door de vele competitiehervormingen inmiddels zijn weggezakt naar lagere reeksen.
 
In de begindagen zwaaiden [[Berliner TuFC Britannia 1892|BTuFC Britannia 1892]], [[Berliner FC Viktoria 1889|BTuFC Viktoria 1889]], [[BFC Preussen|BFC Preußen 1894]] en [[Berliner TuFC Union 1892|BTuFC Union 1892]] de scepter in de stad. Viktoria en Union konden toen ook landskampioen worden. Later traden ook [[Hertha BSC|BFC Hertha]], [[SC Union 06 Oberschöneweide]], [[Tennis Borussia Berlin|Tennis Borussia]] en [[Berliner FC Vorwärts 1890|BFC Vorwärts 1890]] meer op de voorgrond. Hertha is met twee titels begin jaren dertig de laatste Berlijnse kampioen. Na de invoering van de [[Bundesliga (mannenvoetbal Duitsland)|Bundesliga]] verdwenen vele clubs uit de hogere reeksen. Hertha werd de enige vaste waarde in de Bundesliga. Daarbuiten konden enkel Tennis Borussia, [[SpVgg Blau-Weiß 1890 Berlin|SpVgg Blau-Weiß]] en [[SC Tasmania 1900 Berlin|SC Tasmania 1900]] een handvol seizoenen in de Bundesliga spelen. In Oost-Berlijn waren [[BFC Dynamo]] en [[1. FC Union Berlin]] de succesvolste clubs, van deze speelt enkel Union nog op een hoog niveau ([[2. Bundesliga]]).
 
De [[Eisbären Berlin]] en [[ALBA Berlin]] komen uit in de hoogste competitie in het [[ijshockey]] respectievelijk [[basketbal]]. Verder is de hoofdstad met drie clubs vertegenwoordigd in de volleybal-Bundesliga en [[waterpolo]]team ''Wasserfreunde Spandau 04'' is sinds 1979 bijna opeenvolgend landskampioen geworden. De handballers van ''Füchse Berlin'' wisten in 2007 te promoveren naar de Bundesliga.
 
Het [[Olympiastadion (Berlijn)|Olympiastadion]] heeft een capaciteit van bijna 75.000 plaatsen en was in 2006 de plaats waar de finale van het [[Wereldkampioenschap voetbal 2006|WK Voetbal]] werd georganiseerd. Ook vindt er jaarlijks de finale van de [[DFB-Pokal]] plaats. Het [[IJsbaan van Berlijn|Sportforum Hohenschönhausen]] is een overdekt 400 meter-ijsbaan in Berlijn en is anno 2007 de 7e snelste overdekte ijsbaan ter wereld.
 
In Berlijn wordt de [[Marathon van Berlijn]] gehouden. Eveneens ieder vindt in de stad de [[ISTAF]] plaats. Deze belangrijke atletiekwedstrijd is onderdeel van de [[IAAF Diamond League]]. In [[2009]] vonden bovendien de [[Wereldkampioenschappen atletiek 2009|wereldkampioenschappen atletiek]] plaats in Berlijn. In 1931 werden de [[Olympische Zomerspelen 1936|Olympische Zomerspelen van 1936]] aan de stad toebedeeld. Voor deze gelegenheid ontwierp architect [[Werner March]] het Olympiastadion. Van de sportieve manifestatie maakte [[Leni Riefenstahl]] de film ''[[Olympia (film)|Olympia]]'', die veel werd bekroond maar ook als [[nazipropaganda]] is verguisd.
 
Dwars door Berlijn loopt de Europese [[wandelroute E11]], die loopt van [[Den Haag]] naar het oosten, op dit moment tot de grens [[Polen]]/[[Litouwen]].
 
== Verkeer en vervoer ==
[[Bestand:BlnHauptbahnhof28.jpg|thumb|Het nieuwe [[Berlin Hauptbahnhof|centraal station van Berlijn]]]]
Berlijn wordt ontsloten door de [[ringweg]] [[Bundesautobahn 10|A10]], die een lengte van 196&nbsp;km heeft en grotendeels door de staat Brandenburg loopt. Ook binnen de A10 liggen nog enkele snelwegen, waaronder de 22&nbsp;km lange [[Bundesautobahn 100|Berliner Stadtring (A100)]], die als een halve, onvoltooide ring om de stadskern ligt. Sinds 2008 is in delen van de Berlijnse binnenstad een [[milieusticker]] verplicht.
 
Het in 2006 geopende [[Berlin Hauptbahnhof]] is het belangrijkste station van de stad en het grootste [[kruisingsstation]] van Europa. Berlijn beschikt over snelle treinverbindingen met de belangrijkste steden van Duitsland en verscheidene andere grote Europese steden.
 
Berlijn kent voorts een uitgebreid netwerk van [[stads- en streekvervoer]]. Naast regionale spoorverbindingen heeft de stad een [[S-Bahn van Berlijn|S-Bahn]], een [[metro van Berlijn|metro]], [[tram van Berlijn|tram]], een groot aantal buslijnen en ook enkele [[veerboot|veerlijnen]]. Veel van deze diensten worden geëxploiteerd door de [[Berliner Verkehrsbetriebe]], maar de exploitatie van de S-Bahn in handen van de [[Deutsche Bahn]].
 
Berlijn heeft twee luchthavens. Gemeten naar aantallen vliegbewegingen is [[Luchthaven Berlin-Tegel|Tegel]] in het noordwesten de grootste luchthaven, maar momenteel wordt [[Luchthaven Berlin-Schönefeld|Schönefeld]] in de [[Schönefeld|gelijknamige gemeente]] omgebouwd om de functie van Tegel over te nemen. De nieuwe luchthaven voert de naam Berlin Brandenburg International (BBI), waarmee het belang voor de regio Brandenburg wordt onderstreept. De oorspronkelijk derde luchthaven van de stad, [[Luchthaven Berlin-Tempelhof|Tempelhof]], werd op 31 oktober 2008 gesloten.
 
== Onderwijs en wetenschap ==
[[Bestand:Frontansicht des Hauptgebäudes der Humboldt-Universität in Berlin.jpg|thumb|[[Humboldt Universiteit Berlijn]]]]
[[Bestand:Freie Universitaet Berlin - Gebaeudekomplex Rost- und Silberlaube.jpg|thumb|''Rost- und Silberlaube'' van de [[Vrije Universiteit Berlijn]]]]
Berlijn bezit een hoge concentratie van [[wetenschap]]s- en [[Wetenschappelijk onderzoek|onderzoeksinstellingen]]. In de stad studeren aan in totaal 31 universiteiten en hogescholen, waaronder vier [[Kunstacademie]]s, rond 160.000 studenten, waarvan zo'n 16% uit het buitenland afkomstig is.<ref>[http://www.tagesspiegel.de/berlin/abgeschlagen-auf-den-hinteren-raengen/1820474.html Wirtschaftsstandort Berlin], [[Der Tagesspiegel]], geraadpleegd op 20 december 2011</ref> Aan de vier Berlijnse universiteiten staan samen ongeveer 100.000 studenten ingeschreven (stand wintersemester 2012/2013).
 
In Berlijn bevindt zich de [[Humboldtuniversiteit|Humboldtuniversiteit te Berlijn]], vernoemd naar de broers [[Wilhelm von Humboldt|Wilhelm]]- en [[Alexander von Humboldt]] met rond 33.600 studenten (zonder [[Charité (Berlijn)|Charité]]), de [[Vrije Universiteit Berlijn]] met rond de 34.500 studenten (zonder [[Charité (Berlijn)|Charité]]) en heeft een van de grootste opleidingen Nederlandse Taal en Cultuur buiten Nederland en Vlaanderen, de [[Technische Universiteit Berlijn]] met rond de 29.600 studenten als ook de [[Universiteit voor de Kunsten]] met ongeveer 4.500 studenten. Aan de [[Charité (Berlijn)|Charité]] studeren rond de 7.200 studenten.
 
De medische faculteit van de Vrije Universiteit en de Humboldtuniversiteit werden in 2003 samengevoegd tot [[Charité (Berlijn)|Charité]]. Sindsdien is deze met vier standplaatsen Europa's grootste medische faculteit.
 
Jaarlijks wordt rond 1,8 miljard Euro publieke stimuleringsmiddelen in wetenschap en onderzoek geïnvesteerd, meer dan 13 procent van de [[Octrooi|patent]]aanvragen van de wetenschap in Duitsland komen uit Berlijn. Meer dan 50.000 mensen studeren, onderzoeken en werken aan een van de 70 publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen. Ook de grote nationale onderzoeksorganisaties [[Fraunhofer-Gesellschaft]], [[Helmholtz-Gemeinschaft]], [[Leibniz-Gemeinschaft]] en [[Max-Planck-Gesellschaft]] zijn met meerdere instituten aanwezig. Daarnaast hebben verschillende bondsministeries in totaal acht onderzoeksinstellingen. De meeste wetenschappelijke instellingen concentreren zich in de standplaatsen [[Berlin-Buch|Buch]], [[Berlin-Charlottenburg|Charlottenburg]], [[Berlin-Dahlem|Dahlem]], [[Berlin-Mitte|Mitte]] en ''[[Wissenschafts- und Wirtschaftsstandort Adlershof]]'' (WISTA) in [[Berlin-Adlershof|Adlershof]].
 
== Media ==
[[Bestand:Berlin, Kreuzberg, Rudi-Dutschke-Strasse, Axel-Springer-Hochhaus.jpg|miniatuur|links|Hoofdkantoor [[Axel Springer AG]]]]
Berlijn is de vestigingslocatie van meerdere regionale en landelijke omroeporganisaties. Naast televisiezenders, als [[MTV (televisiezender)|MTV]], [[Nickelodeon Duitsland|Nick]], [[VIVA (televisiezender)|VIVA]], [[Comedy Central]], [[N24 (televisiezender)|N24]] en [[TV Berlin]], bevindt er zich in Berlijn een groot aantal commerciële radiozenders. Ook de publieke omroep [[Rundfunk Berlin-Brandenburg|RBB]] (de samenvoeging van het in het vroegere [[West-Berlijn]] zetelende [[Sender Freies Berlin|SFB]] en in [[Brandenburg (deelstaat)|Brandenburg]] [[Ostdeutscher Rundfunk Brandenburg|ORB]]) heeft een vestiging in Berlijn; [[Deutsche Welle]] en [[Deutschlandradio]] hebben in de stad een nevenstudio. De politieke betekenis als hoofdstad betekent ook dat de meeste bovenregionale zenders als [[Das Erste]], [[ZDF]] en [[RTL Television|RTL]] er hun ''Hoofdstadstudio'' hebben.
 
In Berlijn hebben het landelijk belangrijke [[Axel Springer AG|Springer-Verlag]] en het regionale [[Berliner Verlag]] hun kantoor. In geen enkele andere Duitse stad verschijnen meer dagbladen. Bovenregionale dagbladen zijn de boulevardkrant [[Bild]] en de abonnementskranten het linksliberale [[die tageszeitung|taz]], het conservatieve [[Die Welt]], het [[Neues Deutschland]] van de politieke partij [[Die Linke]] en het socialistische [[Junge Welt (Freie Deutsche Jugend)|Junge Welt]]. Met de rechts-conservatieve [[Junge Freiheit]], de linksburgerlijke [[der Freitag]] en het linkse [[Jungle World]] verschijnen drie kleine bovenregionale weekbladen. Dagelijks verschijnende lokale abonnementsdagbladen zijn de [[Berliner Zeitung]], de [[Berliner Morgenpost]] als ook [[Der Tagesspiegel]]. Buiten dat zijn er in Berlijn de lokale boulevardkranten [[B.Z.]] en [[Berliner Kurier]]. Verder verschijnen verschillende advertentiebladen als [[Berliner Woche]], het [[Berliner Abendblatt]], de [[Zweite Hand]] en stadsmagazines als [[Tip (tijdschrift)|Tip]], het [[030 Magazin|&#91;030&#93; Magazin]] en [[Zitty]].
 
=== Radio & tv ===
* [[Rundfunk Berlin-Brandenburg]]
** [[RBB Fernsehen]]
** [[RadioBerlin 88,8]]
** [[Fritz (radio)|Fritz]]
** [[RBB Kulturradio]]
** [[RBB RadioEins]]
** [[RBB Radio Multikulti]]
* [[Deutsche Welle]]
* [[Flux FM]]
* [[Jazz Radio Berlin]]
* [[JamFM]]
* [[Klassik Radio]]
* [[104.6 RTL]]
* [[94,3 rs2]]
* [[Berliner Rundfunk 91!4]]
* [[105.5 Spreeradio]]
* [[BB Radio]]
* [[87,9 Star FM]]
* [[98 8 Kiss FM]]
* [[Energy 103,4]]
* [[Metropol FM]] (turks)
* [[Radio Russkij Berlin]]
* [[Radio Teddy]] (voor kinderen)
* [[Twen FM]]
* [[n-tv]]
* [[Filmfestival van Berlijn|Berlinale]]
 
== Bekende Berlijners==
{{Zie hoofdartikel|Lijst van Berlijners}}
 
== Externe links ==
* [http://www.berlin.de Gemeente Berlijn]
* [http://www.visitberlin.de Officiële website Toerisme Berlijn (DE)]
* [http://www.nederlands.visitberlin.de Officiële website Toerisme Berlijn (NL)]
* [http://www.duitslandweb.nl/dossiers/overzicht/Berlijn_x003a_+geschiedenis+op+straat/Inleiding Duitslandweb-dossier Berlijn: Geschiedenis op straat (Berlijnse plekken en hun geschiedenis)]
 
== Literatuur ==
* [[Alfred Döblin]]: [[Berlin Alexanderplatz (boek)|Berlijn Alexanderplatz]]. Amsterdam: Wereldbibliotheek 2015.
* Otto Friedrich: ''Voor de zondvloed. Berlijn in den jaren twintig''. Baarn: Het wereldvenster 1978.
* [[Philip Kerr]]: Berlijnse trilogie. Amsterdam: De Boekerij 2014.
* Philippe Remarque: ''Boze geesten van Berlijn''. Amsterdam: Rainbow 2015.
* Frederick Taylor: De Berlijnse Muur. Houten: Utrecht: Spectrum 2007.
* [[Marianne Vogel]]: ''Gedeelde stad, geheelde stad.'' Berlijnse thriller. Soesterberg: Aspekt 2012. Tweede druk 2014.
* Marianne Vogel: ''In de schaduw van Marlene Dietrich.'' Berlijnse thriller. Soesterberg: Aspekt 2014.
 
 
{{Appendix|bron|2=
* [http://www.berlin.de Officiële website Berlijn {{de}}]
* [http://maps.google.de/maps?oi=eu_map&q=Berlijn&hl=nl Plattegrond van Berlijn op Google Maps]
'''Noten'''
{{References}}
}}
{{Commons|Berlin|Berlijn}}
{{Wikivoyage}}
{{Wikt|Berlijn}}
{{Navigatie deelstaten Duitsland}}
{{Navigatie hoofdsteden Europa}}
{{Navigatie Hanze}}
{{Coor title dms|52|31|0|N|13|25|0|E|type:city_scale:100000_region:DE}}
 
[[Categorie:Deelstaat van Duitsland]]
[[Categorie:Berlijn| ]]
[[Categorie:Hoofdstad van een Duitse deelstaat]]
[[Categorie:Hoofdstad in Europa]]
[[Categorie:Stadsdistrict in Duitsland]]
Anonieme gebruiker