Hoofdmenu openen

Wijzigingen

11.255 bytes verwijderd, 3 jaar geleden
geen bewerkingssamenvatting
{Het hindoeïsme is de overheersende inheemse religieuze traditie van het Indisch subcontinent. Het hindoeïsme wordt door zijn aanhangers vaak aangeduid als Sanātana Dharma, een Sanskriete term met de betekenis: "de eeuwige wet die ons ondersteunt en overeind houdt". Een algemene typologie van het hindoeïsme die tracht een verscheidenheid van complexe standpunten te huisvesten, overspant het spectrum van volks- en vedisch hindoeïsme enerzijds tot de bhakti-traditie anderzijds. De vier hoofdstromingen zijn het vaishnavisme, het shaivisme, het shaktisme en het smartisme. Qua praktijken en filosofieën omvat het hindoeïsme een breed scala van wetten en voorschriften van "dagelijkse moraal", gebaseerd op de concepten van karma en dharma, en op maatschappelijke normen zoals hindoeïstische huwelijksgebruiken.
{{Infobox taal
| Naam in Nederlands = Perzisch
| Naam in taal = پارسی
| gesproken = [[Iran]] (Perzië), [[Afghanistan]], [[Tadzjikistan]], [[Oezbekistan]] en [[Bahrein]]. Ook groepen in de [[Verenigde Staten]], [[Verenigde Arabische Emiraten]], [[Canada]] en [[Duitsland]]. Daarnaast in kleinere groepen door emigranten wereldwijd.
| sprekers = ~75 miljoen moedertaalsprekers, ~120 miljoen totaal
| rang = 12
| taalfamilie =
[[Indo-Europees]]
* [[Indo-Iraanse talen|Indo-Iraans]]
** [[Iraanse talen|Iraans]]
*** [[West-Iraans]]
**** [[Zuidwest-Iraans]]
***** '''Perzisch'''
| dialecten =
* [[Aimaq]]
* [[Bukhori]]
* [[Dari]]
* [[Darwazi]]
* [[Dehwari]]
* [[Dzhidi]]
* [[Hazaragi]]
* [[Herati]]
* [[Judeo-Shirazi]]
* [[Kabuli]]
* [[Khuzestani]]
* [[Lari (taal)|Lari]]
* [[Mazari]]
* [[Pahlavani]]
* [[Tadzjieks]]
* [[Tehruni]]
| alfabet = aangepast [[Arabisch alfabet]]
| officieelin = [[Iran]], [[Afghanistan]] en [[Tadzjikistan]].
| organisatie = فرهنگستان زبان و ادب فارسی (Farhangestān-e zabān-o adab-e Fārsī)
| 639-1 = fa
| 639-2 = per/fas
| 639-3 = fas
}}
Het '''Perzisch''' (lokale namen: ''Pârsi'', ''Fârsi'', ''Dari'' en ''Tōjiki'') is de officiële taal van [[Iran]] (Perzië), [[Afghanistan]] en [[Tadzjikistan]] en wordt door miljoenen mensen in [[Oezbekistan]] gesproken. Het behoort tot de [[Indo-Europese]] taalfamilie en daarbinnen is het een onderdeel van de tak van de [[Iraanse talen|Iraanse]] of Arische talen.
 
Het hindoeïsme is gevormd uit diverse tradities en heeft niet één bepaalde stichter. Een van de wortels is de historisch-Vedische religie van India in de IJzertijd – daarom wordt het hindoeïsme vaak "de oudst levende wereldreligie" genoemd.
Het Perzisch is een van de oudst gedocumenteerde talen ter wereld. De oudst bekende voorbeelden van deze taal stammen van de 6e eeuw voor Christus.<ref name="persiandutch">{{nl}} [http://persiandutch.com/2013/06/10/de-perzische-taal-een-inleiding/ De Perzische taal: een Inleiding]</ref>
 
De grote verzameling hindoeïstische teksten wordt ingedeeld in Shruti ("geopenbaarde") en Smriti ("herinnerde") teksten. Deze teksten bespreken theologie, filosofie en mythologie en verschaffen informatie over de praktijk van dharma (religieus leven). Van deze teksten worden de Veda's beschouwd als de meest gezaghebbende. Andere belangrijke geschriften zijn de Upanishad, Purana en de heldendichten Mahabharata en Ramayana. De Bhagavad gita, een verhandeling uit de Mahabharata, is van bijzonder belang.
[[Westerse wereld|Westerlingen]] gebruiken ook wel "Farsi" of "Parsi" als aanduiding voor de taal. ''Farsi'' is de inheemse naam van het Perzisch in al zijn vormen en dialecten. Soms wordt echter de term ''Farsi'' gehanteerd om de ''"officiële"'' versie van de taal aan te duiden zoals die in Iran gesproken wordt, ter onderscheiding van het [[Dari]] zoals dat in Afghanistan een van de [[voertaal|voertalen]] is en dat daarvan enigszins verschilt (vergelijk: Nederlands/Vlaams). De Academie voor de Perzische Taal en Literatuur (Farhangestān-e zabān va adab-e fārsi) in Teheran heeft ook een uitspraak over deze kwestie gedaan en heeft ieder gebruik van het woord ‘Farsi’ (in plaats van Perzisch of Persian) in westerse talen verworpen.<ref>{{nl}} [http://persiandutch.com/2011/09/27/perzisch-of-farsi-wat-is-de-juiste-nederlandse-benaming-van-deze-taal/ PERZISCH of FARSI? Wat is de juiste Nederlandse benaming van deze taal?]</ref>
*
 
== Geschiedenis ==
=== Oudperzisch ===
Men neemt aan dat het Oudperzisch zich in het westelijk deel van het [[Hoogland van Iran|Iraanse plateau]] heeft ontwikkeld vanuit het [[Proto-Indo-Iraanse taal|Proto-Indo-Iraans]]. Het is alleen bekend van een klein aantal inscripties in spijkerschrift uit de [[6e eeuw v.Chr.|6e]] tot [[4e eeuw v.Chr.|4e eeuw voor Christus]] die door de [[Achaemeniden|Achaemenidische]] koningen (met name door [[Darius I|Darius]] (522-486) en [[Xerxes I|Xerxes]] (486-465)) zijn aangebracht. In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, speelde het Oudperzisch in het Achaemenidische rijk geen grote rol, omdat de bestuurstaal het [[Aramees]] was. In tegenstelling tot het Middel- en Nieuwperzisch wordt de taal gekenmerkt door een uitgebreid stelsel van verbuigingen en vervoegingen.
 
{| class="wikitable"
!
! Oudperzisch
! Middelperzisch
|-
| nominativus
| pārsa
| pārs
|-
| genitivus
| pārsahiyā
| pārs (ē) pars
|-
| accusativus
| pārsam
| pārs
|-
| locativus
| pārsaiy
| pārs
|-
| ablativus
| pārsā
| pārs
|}
 
=== Middelperzisch ===
Het Middelperzisch is een rechtstreekse voortzetting van het Oudperzisch en is van de val van het Achaemenidische Rijk in 338 voor Christus tot de verovering van het [[Sassanidische]] rijk door de [[Arabieren]] in 651 een levende taal geweest. In de eerste eeuwen van haar bestaan was de taal slechts van lokaal belang en ondergeschikt aan het [[Parthisch]]. Maar vanaf de derde eeuw na Christus gaat het meer en meer de functie van bestuurstaal en taal van de dominante cultuur vervullen. Als dode taal blijft het Middelperzisch in [[zoroastrische]] kringen na de val van de Sassanidische dynastie een belangrijke rol spelen. Deze rol is zelfs zo belangrijk dat de 9e en 10e eeuw als een van de vruchtbaarste periodes uit de Middelperzische literatuurgeschiedenis gelden.
 
=== Perzisch ===
Het Perzisch is een voortzetting van de gesproken variant van het Middelperzisch. Want hoewel het geschreven Middelperzisch tot op zekere hoogte het karakter van een dode taal had gekregen vanwege zijn in ontwikkeling gestagneerde vorm, had de spreektaal ('''Fārsi-ye Dari''' of '''Dari''') zich als levende taal verder ontwikkeld. In de oostelijke provincies van het [[Abbasidische]] rijk, gebieden die in feite onafhankelijk van [[Bagdad]] waren, begon men vanaf de 9e eeuw het Dari met behulp van het [[Arabisch schrift]] op te schrijven en het is deze taal die onder de naam Nieuwperzisch bekend is geworden. Voor de weergave van het Perzisch zijn vier tekens aan het Arabisch alfabet toegevoegd:<br />
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
! [[Internationaal Fonetisch Alfabet|IPA]]
! Teken
! Naam
|-
| [p]
|style="font-size: larger"| {{lang|fa|پ}}
| pe
|-
| [tʃ]
|style="font-size: larger"| {{lang|fa|چ}}
| tsje
|-
| [ʒ]
|style="font-size: larger"| {{lang|fa|ژ}}
| zje
|-
| [ɡ]
|style="font-size: larger"| {{lang|fa|گ}}
| gaf
|}
 
Uiteraard heeft ook het Nieuwperzisch een ontwikkeling doorgemaakt en deze is in vijf fasen te onderscheiden:
 
* '''Formatieve periode''' (8e-10e eeuw): in deze periode kwam de standaardisatie van de taal van de poëzie tot stand.
* '''Heroïsche periode''' (10e-12e eeuw): in deze periode kwam de standaardisatie van het proza tot stand.
* '''Klassieke periode''' (13e-15e eeuw)
* '''Postklassieke periode''' (15e-19e eeuw)
* '''De periode van het hedendaagse Perzisch'''
 
Een van de opvallendste kenmerken van deze vorm van Perzisch is het enorme aandeel aan [[Arabische]] woorden. Onderzoek heeft uitgewezen dat het percentage Arabische woorden groeide van 25-30% in de 10e eeuw tot ruim 50% in de 12e eeuw. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in de loop van de geschiedenis veel pogingen zijn ondernomen om de ontwikkeling van de Perzische woordenschat te beïnvloeden. In de 20e eeuw krijgen deze pogingen ook een geïnstitutionaliseerd karakter. De ''Farhangestān-e Irān'' (1935, Academie van Iran) en zijn opvolger de ''Farhangestān-e Zabān-e Irān'' (1970, Taalacademie van Iran) kregen de taak het Perzisch zo veel mogelijk te zuiveren van buitenlandse (lees Arabische) elementen. Ondertussen hebben deze taalacademiën tientallen woorden ontworpen die een vaste plek in het Perzisch hebben gekregen. Een voorbeeld van een succesvol geïntroduceerd woord is ''"Havāpeymā"'' (lett: luchtkliever) oftewel vliegtuig.
 
== Verspreiding ==
[[Bestand:Persian Language Location Map1.png|thumb|351px|Het gebied waar Perzisch wordt gesproken]]
[[Bestand:Moderniranianlanguagesmap.jpg|right|thumb|351px|{{Legenda|#AEFFAE|Het gebied waar Perzisch naast andere Iraanse talen wordt gesproken}}]]
 
=== Iran (Perzië)===
Als de officiële taal van [[Iran]] wordt het Perzisch door het overgrote deel van de Iraniërs beheerst. Dat wil echter niet zeggen dat het ook de moedertaal van grote delen van de bevolking is. Een krappe meerderheid van 58% spreekt het Perzisch van huis uit en een groot deel komt voor het eerst op school met deze taal in aanraking.<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html CIA World Factbook: Iran]</ref> Sommigen spreken een taal die aan het Perzisch verwant is, zoals het [[Koerdisch]] of [[Beloetsji (taal)|Beloetsji]], maar velen spreken een taal die tot een heel andere taalfamilie behoort. De tweede taal van het land is het [[Azerbeidzjaans]], een Turkse taal die door een kwart van de bevolking wordt gesproken.
 
=== Afghanistan (Dari) ===
{{Zie hoofdartikel|Dari}}
Het [[Dari]] (دری, ''Darī'') of ''Dari-Perzisch'' (فارسی دری, ''Fārsīy e Darī''), ook bekend als ''Oostelijk Perzisch'', is de variëteit van het Perzisch die hoofdzakelijk in [[Afghanistan]] wordt gesproken (waar het een van de twee officiële talen is), door ongeveer 50% van de bevolking.<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html CIA World Factbook: Afghanistan]</ref>
 
=== Tadzjikistan en Oezbekistan (Tadzjieks) ===
{{Zie hoofdartikel|Tadzjieks}}
De [[Tadzjieks|Tadzjiekse variëteit]] (тоҷикӣ, تاجیکی, ''tojikī'') van het Perzisch wordt door ongeveer 80% van de bevolking van [[Tadzjikistan]] gesproken en is de officiële taal van het land. Daarnaast wordt deze [[taalvariëteit]] door een grote Tadzjiekse minderheid in [[Oezbekistan]] gesproken.
 
=== Perzische Golfstaten ===
Door de jaren heen zijn veel Iraniërs de Perzische Golf overgestoken om te profiteren van de gunstige economische omstandigheden en in sommige [[Golfstaten]], zoals [[Qatar]] en de [[Verenigde Arabische Emiraten]], wordt het Perzisch door meer dan 10% van de bevolking gesproken.<ref>{{en}} [http://www.languages.umd.edu/persian/persianlanguage1.php Roshan Cultural Heritage Institute Center for Persian Studies (University of Maryland): What is Persian?]</ref>
 
=== Iraanse diaspora ===
Sinds de [[Islamitische Revolutie]] hebben veel Iraniërs hun land verlaten en zich over de wereld verspreid ([[Iraanse Diaspora]]). Hun aantal wordt op enkele miljoenen geschat. Er bevinden zich grote immigrantengemeenschappen in onder andere de [[Verenigde Staten]], [[Canada]], [[Duitsland]], [[Zweden]] en [[Turkije]].
 
==Perzische taal in Nederland==
[[Bestand:Oba-perzischedienst 003.jpg|thumb|351px|Perzische boeken, [[Openbare Bibliotheek Amsterdam]]]]
De [[Universiteit Leiden]] heeft een van de oudste Perzische taalstudies ter wereld. Tot nu (2013) toe zijn twee Perzisch-Nederlandse woordenboeken gepubliceerd: in 1999 en in 2007. Sinds 2006 bestaat er een Perzisch gesproken radiostation in Amsterdam. Meer dan 75.000 mensen spreken Perzisch in Nederland: ongeveer 34.000 komen daarvan uit [[Iran]] en ongeveer 41.000 zijn Afghaans.<ref name="persiandutch" />
 
== Invloed van het Perzisch ==
Het Perzische taalgebied heeft in de loop van de eeuwen veel terrein aan de Turkse talen verloren, met name in [[Centraal-Azië]] en de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]]. Desalniettemin heeft het een blijvende invloed op de talen van deze streken gehad, vooral op het [[Turks]], het [[Oezbeeks]], het [[Azerbeidzjaans]] en het [[Turkmeens]]. Op het [[Indisch subcontinent]] heeft vooral het [[Urdu]] veel woorden en grammaticale constructies van het Perzisch overgenomen. Het [[volkslied van Pakistan]] bijvoorbeeld is voor iedereen met enige kennis van het Perzisch te begrijpen. Daarnaast is het Perzisch in een enorm gebied als literaire taal in gebruik geweest. Dit is niet zo nauwkeurig te omschrijven, maar het omvatte in hoofdzaak de niet-Arabische delen van het [[Osmaanse Rijk]], de landstreken die deel hebben uitgemaakt van het Indische [[Mogolrijk]] en Centraal-Azië. Dat betekent dat de literaire cultuur op haar hoogtepunt inheems was in een gebied dat zich uitstrekte van [[Belgrado]] tot [[Dhaka (stad)|Dhaka]].
 
== Grammatica ==
De Perzische [[grammatica]] is vergelijkbaar met die van veel andere [[Indo-Europese talen]], in het bijzonder met die van de [[Indo-Iraanse talen|Indo-Iraanse familie]]. Het [[Middelperzisch]] werd een [[analytische taal]], die geen grammaticaal [[Geslacht (taalkunde)|geslacht]] en weinig [[naamval]]len kent. Het Perzisch heeft dergelijke kenmerken geërfd. Het belangrijkste element van het Perzisch onder alle Iraanse talen is de [[Agglutinatie (taalkunde)|agglutinerende]]<ref>http://195.178.225.22/CSmsl/msl/Kshanovski.pdf (persian is agglutinative tong)</ref><ref>http://www.academia.edu/695480/Watkins_Law_and_the_Development_of_Agglutinative_Inflections_in_Asia_Minor_Greek</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=7FMONqu1TX4C&pg=PA673&lpg=PA673&dq=persian+agglutinative&source=bl&ots=7G0A0xnux2&sig=IUq-9IQ3d-k3dmubTFsP4B5GTC4&hl=fr&sa=X&ei=hJSiUOC2NMed0QWN14DABw&ved=0CB8Q6AEwADgU#v=onepage&q&f=false</ref><ref>http://acebook.wordpress.com/2009/06/16/language-profile-farsi/</ref><ref>http://www.docstoc.com/docs/5597755/Transcription-of-the-Persian-Language-in-Electronic-Format</ref> structuur.
 
{{InterWiki|code=fa|naam=Perzische}}
{{Appendix|1=bron|2=
{{References}}
}}
{{Navigatie Iraanse talen}}
 
[[Categorie:Natuurlijke taal]]
[[Categorie:Iraanse taal]]
[[Categorie:Taal in Iran]]
[[Categorie:Taal in Pakistan]]
[[Categorie:Taal in Tadzjikistan]]
Anonieme gebruiker