Trekschuit: verschil tussen versies

1.258 bytes toegevoegd ,  6 jaar geleden
Effe save, meebezig
k (Wijzigingen door 82.93.67.149 (Overleg) hersteld tot de laatste versie door MathoBot)
(Effe save, meebezig)
{{meebezig}}
[[File:Goyen 1642 Landscape with Huys Roucoop.jpg|thumb|Trekschuit op de [[Vliet (Zuid-Holland)|Vliet]] nabij Leiden in 1642]]
[[Bestand:Teken-college-trekschuit.JPG|thumb|Binnenkant van een trekschuit op de [[Haarlemmertrekvaart (Amsterdam)|Haarlemmertrekvaart]] in 1760]]
[[Bestand:Groninger snik.jpg|thumb|Groninger trekschuit ([[snik]]) in 1877]]
[[Bestand:Trekschuit-nieuweramstel1730.JPG|thumb|Tekening van een trekschuit op de [[Nieuweramstel]] rond 1700-1725]]
[[Bestand:Trekkers van vrachtschip Towing a ship.jpg|thumb|Ook andere binnenschepen werden bij gelegenheid gejaagd, maar ze werden daarmee nog geen trekschuit genoemd]]
Een '''trekschuit''' is een historisch [[schip (transportmiddel)|schip]] met een kajuit, dat vanaf de wal werd voortgetrokken. De trekschuit werd vooral gebruikt voor vervoer van passagiers.
 
==Werking van het systeem==
Een '''trekschuit''' is een historisch [[schip (transportmiddel)|schip]] met een [[roef]]je, dat door een paard of door menselijke kracht vanaf de wal wordt voortgetrokken. De trekschuit werd vooral gebruikt voor vervoer van passagiers. Het ontstaan van de trekschuit wordt in verband gebracht met de opening van het kanaal [[Willebroek]] - [[Brussel (stad)|Brussel]] in 1561. Bekend is dat [[Willem van Oranje]] in 1577 met een trekschuit over dit kanaal reisde. Ook is bekend dat in 1582 bij Leiden ook reizigersvervoer per trekschuit plaats vond. De oudste bekend akte voor reizigersvervoer per trekschuit dateert uit 1618 van de route Brussel - Antwerpen. In het gewest [[Holland]], [[Friesland]] en in [[Stad en Lande]] werden na 1632 veel trekvaarten gegraven.<ref>G. J. Schutten: Verdwenen Schepen, de houten beroepsvaartuigen, vrachtvaarders en vissersschepen van de Lage Landen, Zutphen 2007, ISBN 9789057304866 , blz. 167</ref> In de [[17e eeuw|17e]] en [[18e eeuw]] waren er in deze gewesten veel verbindingen die met trekschuiten werden onderhouden. Tot de komst van de [[spoorweg]]en in de [[19e eeuw]] was de trekschuit de meest comfortabele en regelmatige wijze van transport tussen de steden en dorpen die met [[trekvaart]]en waren verbonden. Hij is één van de voorlopers van modern [[openbaar vervoer]] geweest: de schuit voer volgens dienstregeling en nam iedereen mee die bereid was om het vastgelegde bedrag te betalen.
Het schip wordtwerd getrokkenvoortgetrokken door de [[snikjong]], ook genaamdwel [[jagertje]]. Ditgenoemd, trekkenen wordtde handeling heet [[jagen (schip)|jagen]] genoemd. Het pad waarlangs de jager loopt heet [[jaagpad]]. De lijn werd aan scheepszijde veelal op enige hoogte aan een mast vastgemaakt zodat deze over bosschages en dergelijke heen liep. Op scherpe hoeken en, kruisingen van vaarten en dergelijke stonden [[rolpaal (paal)|rolpalen]] waar buiten langs de lijn buitenom werd geleid, om te voorkomen dat het schip daar de kant in werd getrokken.<ref>Frans Prins e.a.: Punterbouw Schreur, 11 generaties punterbouwers. Giethoorn 2008, blz. 77</ref>
 
===Soorten schepen===
Het schip wordt getrokken door de [[snikjong]] ook genaamd [[jagertje]]. Dit trekken wordt [[jagen (schip)|jagen]] genoemd. Het pad waarlangs de jager loopt heet [[jaagpad]]. De lijn werd aan scheepszijde veelal op enige hoogte aan een mast vastgemaakt zodat deze over bosschages en dergelijke heen liep. Op scherpe hoeken en kruisingen van vaarten en dergelijke stonden [[rolpaal (paal)|rolpalen]] waar buiten langs de lijn werd geleid om te voorkomen dat het schip daar de kant in werd getrokken.<ref>Frans Prins e.a.: Punterbouw Schreur, 11 generaties punterbouwers. Giethoorn 2008, blz. 77</ref>
Er werden voor de trekvaart speciale scheepstypen gebruikt. Deze moesten vrij licht zijn om zo toch enige snelheid te kunnen maken. Ze werden veelal getrokken door een paard in draf en haalden naar schatting een snelheid van zeven kilometer per uur. Uit tekeningen uit de 17e eeuw blijkt dat trekschuiten vaak rechte vallende stevens hadden. In Groningen en Zuid-Holland werd de [[snebbeschuit]] hiervoor veel gebruikt. In Noord-Holland werden trekschuiten veelal als [[Kaag (schip)|kaag]] aangeduid. In 1621 steltstelde het Groninger stadsbestuur ronde voorstevens verplicht, waardoor de [[spitse praam]] ontstond. Een scheepstype dat zeer veel voor trekvaart is gebruikt, is de [[snik]]. In 1645 worden de snikkeschippers voor het eerst genoemd, namelijk in [[Leeuwarden (stad)|Leeuwarden]].<ref>G. J. Schutten: Verdwenen Schepen, de houten beroepsvaartuigen, vrachtvaarders en vissersschepen van de Lage Landen, Zutphen 2007, ISBN 9789057304866 , blz. 168</ref>
 
===Organisatie van het vervoer===
Er werden voor de trekvaart speciale scheepstypen gebruikt. Deze moesten vrij licht zijn om zo toch enige snelheid te kunnen maken. Ze werden veelal getrokken door een paard in draf en haalden naar schatting een snelheid van zeven kilometer per uur. Uit tekeningen uit de 17e eeuw blijkt dat trekschuiten vaak rechte vallende stevens hadden. In Groningen en Zuid-Holland werd de [[snebbeschuit]] hiervoor veel gebruikt. In Noord-Holland werden trekschuiten veelal als [[Kaag (schip)|kaag]] aangeduid. In 1621 stelt het Groninger stadsbestuur ronde voorstevens verplicht, waardoor de [[spitse praam]] ontstond. Een scheepstype dat zeer veel voor trekvaart is gebruikt, is de [[snik]]. In 1645 worden de snikkeschippers voor het eerst genoemd, namelijk in [[Leeuwarden (stad)|Leeuwarden]].<ref>G. J. Schutten: Verdwenen Schepen, de houten beroepsvaartuigen, vrachtvaarders en vissersschepen van de Lage Landen, Zutphen 2007, ISBN 9789057304866 , blz. 168</ref>
 
 
==Geschiedenis==
Een '''trekschuit''' is een historisch [[schip (transportmiddel)|schip]] met een [[roef]]je, dat door een paard of door menselijke kracht vanaf de wal wordt voortgetrokken. De trekschuit werd vooral gebruikt voor vervoer van passagiers. Het ontstaan van de trekschuit wordt in verband gebracht met de opening van het kanaal [[Willebroek]] - [[Brussel (stad)|Brussel]] in 1561. Bekend is dat [[Willem van Oranje]] in 1577 met een trekschuit over dit kanaal reisde. Ook is bekend dat in 1582 bij Leiden ook reizigersvervoer per trekschuit plaats vond. De oudsteoudst bekendbekende akte voor reizigersvervoer per trekschuit dateert uit 1618 van de route Brussel - Antwerpen. In het gewest [[Holland]], [[Friesland]] en in [[Stad en Lande]] werden na 1632 veel trekvaarten gegraven.<ref>G. J. Schutten: Verdwenen Schepen, de houten beroepsvaartuigen, vrachtvaarders en vissersschepen van de Lage Landen, Zutphen 2007, ISBN 9789057304866 , blz. 167</ref> In de [[17e eeuw|17e]] en [[18e eeuw]] waren er in deze gewesten veel verbindingen die met trekschuiten werden onderhouden. Tot de komst van de [[spoorweg]]en in de [[19e eeuw]] was de trekschuit de meest comfortabele en regelmatige wijze van transport tussen de steden en dorpen die met [[trekvaart]]en waren verbonden. Hij is één van de voorlopers van modern [[openbaar vervoer]] geweest: de schuit voer volgens dienstregeling en nam iedereen mee die bereid was om het vastgelegde bedrag te betalen.
 
===Bloeiperiode===
In de [[17e eeuw|17e]] en [[18e eeuw]] waren er in deze gewesten veel verbindingen die met trekschuiten werden onderhouden. Tot de komst van de [[spoorweg]]en in de [[19e eeuw]] was de trekschuit de meest comfortabele en regelmatige wijze van transport tussen de steden en dorpen die met [[trekvaart]]en waren verbonden. Het is één van de voorlopers van modern [[openbaar vervoer]] geweest: de schuit voer volgens dienstregeling en nam iedereen mee die bereid was om het vastgelegde bedrag te betalen.
 
===Concurrentie===
Vervoer over land was in het drassige westen en noorden van de Nederlanden lange tijd geen concurrent van betekenis. Dat veranderde met de aanleg van de [[Rijksstraatweg]]en begin negentiende eeuw, waardoor [[diligence]]s aan belang konden winnen. Daarnaast leed de trekschuit in deze periode reputatieverlies, zodat in 1835 "een fatsoenlijk man" alleen nog met de trekschuit ging als het niet anders kon. Vier jaar daarna werd in Nederland de eerste spoorverbinding geopend, langs het drukst bevaren traject van de trekschuit: Amsterdam - Haarlem. De spoorwegen namen het passagiersvervoer in de daaropvolgende decennia bijna geheel van de trekschuit en de diligence over. Alleen op plaatsen waar geen spoor lag, kon de trekschuit zich nog enige tijd handhaven. Op het water werd de trekschuit bedreigd door de komst van de [[Stoomboot|stoomvaart]], waarbij met name de [[Beurtvaart#Eind_negentiende_eeuw:_de_beurtvaartrederijen|beurtvaartrederijen]] zich op het personenvervoer richtten.
 
==Zie ook==
32.902

bewerkingen