Vorstendom Palts-Sulzbach (1615-1791): verschil tussen versies

geen bewerkingssamenvatting
| Kreitsdag =
}}
Het '''vorstendom Palts-Sulzbach''' ([[Duits]]: ''Fürstentum Pfalz-Sulzbach'') was een relatief klein land in het [[Heilige Roomse Rijk]]. Het vorstendom werd geregeerd door het [[Huis Palts-Sulzbach]], een zijlinie van het [[Huis Wittelsbach]]. Omdat de vorsten van Sulzbach ook de titel 'hertog' voerden wordt het gebied ook vaak ''Hertogdom (Palts-)Sulzbach'' genoemd., hoewel land het strikt genomen geen hertogdom was.
 
Palts-Sulzbach ontstond in [[1615]], na de verdeling van het [[vorstendom Palts-Neuburg]] onder de drie zonen van paltsgraaf [[Filips Lodewijk van Palts-Neuburg|Filips Lodewijk]]. Officieel bleef Palts-Sulzbach onderdeel van het vorstendom Palts-Neuburg. In [[1656]] werd Palts-Sulzbach volledig zelfstandig. De laatste vorst van Sulzbach, [[Karel Theodoor van Beieren|Karel Theodoor]], erfde in [[1742]] [[Paltsgraafschap aan de Rijn|de Palts]] en in [[1777]] ook het [[Keurvorstendom Beieren]]. In [[1791]] werd de zelfstandige regering in Sulzbach opgeheven.
 
Het vorstendom Palts-Sulzbach bestond uit een aantal verspreide gebieden in de [[Opper-Palts]]. De belangrijkste steden in het gebied waren de hoofdstad [[Sulzbach-Rosenberg|Sulzbach]] en [[Weiden in der Oberpfalz|Weiden]]. Het vorstendom kreeg in [[1697]] een zetel in de [[Beierse Kreits]], maar was niet vertegenwoordigd in de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|rijksdag]].<ref>Bij het schrijven van dit artikel is gebruik gemaakt van:<br />{{de}} {{Aut|Jochen Rösel}} (2010): [http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_45833 Pfalz-Sulzbach, Fürstentum], Historisches Lexikon Bayerns, informatie verkregen op 14 maart 2013.</ref>
 
==Geschiedenis==
[[Bestand:Christian August von Pfalz-Sulzbach.jpg|{{largethumb}}|left|Portret van [[Christiaan August van Palts-Sulzbach|Christiaan August]].]]
===Oprichting, oorlog en onafhankelijkheid===
In [[1614]] stierf [[Filips Lodewijk van Palts-Neuburg|Filips Lodewijk]] van Neuburg. Als oudste zoon erfde [[Wolfgang Willem van Palts-Neuburg|Wolfgang Willem]] het vorstendom Palts-Neuburg en de [[Nederrijn (Duitse regio)|Nederrijnse]] hertogdommen [[Hertogdom Gulik|Gulik]] en [[Hertogdom Berg|Berg]]. Na een lange strijd met zijn jongere broers stond Wolfgang Willem in [[1615]] het noordelijke deel van Palts-Neuburg als [[appanage]]s aan hen af. [[August van Palts-Sulzbach|August]] kreeg Sulzbach, [[Johan Frederik van Palts-Hiltpoltstein|Johan Frederik]] kreeg [[Palts-Hiltpoltstein|Hiltpoltstein]]. De twee nieuwe vorstendommen waren niet volledig zelfstandig: de territoriale soevereiniteit of ''[[landeshoheit]]'' of territoriale soevereiniteit bleef bij Palts-Neuburg. De twee vorstendommen waren daarom niet vertegenwoordigd in de [[Beierse Kreits]] of op de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]].
 
Wolfgang Willem had zich in [[1613]] bekeerd tot het rooms-katholicisme. Zijn broers waren echter lutheraansluthers gebleven. De religieuze tegenstelling leidde meteen tot conflicten tussen de broers. Volgens het principe "''[[Cuius regio, eius religio]]''", dat in [[1555]] met de [[Godsdienstvrede van Augsburg|vrede van Augsburg]] was vastgelegd, had de heerser van een gebied het recht om het geloof van zijn onderdanen te bepalen. Wolfgang Willem beweerde dat dit recht afhing met zijn ''landeshoheit'' en probeerde tegen de wil van zijn broer August het rooms-katholicisme in Palts-Sulzbach te ondersteunen. In [[1627]], tijdens de [[Dertigjarige Oorlog]], liet Wolfgang Willem Palts-Sulzbach bezetten en voerde hij de [[contrareformatie]] door. Alleen in de hofkerk bleef de Lutherse dienst toegestaan. Na de Zweedse inval in Duitsland in [[1630]] trad August in dienst van de [[Koninkrijk Zweden (1523-1814)|Zweedse]] koning [[Gustaaf Adolf van Zweden|Gustaaf Adolf]]. Terwijl August in [[1632]] in het gevolg van de Zweedse koning [[München]] binnentrok werd Sulzbach door Beierse troepen ingenomen en geplunderd. Korte tijd later wist een groep Zweedse ruiters de stad te heroveren. Na de Zweedse [[Slag bij Nördlingen|nederlaag bij Nördlingen]] in [[1634]] werd Sulzbach weer door Beieren bezet.
 
Paltsgraaf August stierf in [[1632]]. Hij werd opgevolgd door zijn oudste zoon, [[Christiaan August van Palts-Sulzbach|Christiaan August]], die vanwege de oorlog echter niet terug kon keren naar Sulzbach. Pas nadat in [[1648]] de [[Vrede van Westfalen]] gesloten werd, waarmee een einde kwam aan de Dertigjarige Oorlog, kon Christiaan August daadwerkelijk de regering van zijn vorstendom overnemen. In het vredesverdrag was afgesproken dat de religieuze situaties zoals die was in [[1624]] hersteld zou worden. Vanwege de ''landeshoheit'' van Palts-Neuburg bleef echter onduidelijk of dat ook voor Palts-Sulzbach gold. Op [[12 februari]] [[1652]] sloten Christiaan August en erfprins [[Filips Willem van de Palts|Filips Willem]] van Palts-Neuburg in [[Keulen (stad)|Keulen]] een overeenkomst, waarin ze Palts-Sulzbach tot [[simultaneum]] verklaarden. Katholieken en lutheranen kregen gelijke rechten en alle kerkgebouwen mochten door beide groepen gebruikt worden. Deze regeling was uniek voor die tijd: Palts-Sulzbach was het eerste vorstendom in het [[Heilige Roomse Rijk]] waar deze vorm van tolerantie werd toegepast.
 
==Economie==
Evenals andere Duitse vorstendommen was Palts-Sulzbach een overwegend agrarisch gebied. Paltsgraaf [[Theodoor Eustachius van Palts-Sulzbach|Theodoor Eustachius]] probeerde door middel van [[Mercantilisme|mercantilistische]] maatregelen de economie van zijn land te versterken. Hij bevorderde de ontwikkeling van [[Proto-industrie|proto-industriële]] werkplaatsen en kocht adellijke landgoederen op die als landsheerlijke [[domeinen]] bestuurd werden. In [[1709]] werd bij Sulzbach een [[kruitmolen|molen]] voor het malen van [[buskruit]] geopend en in [[1710]] volgenden twee [[papiermolen]]s in [[Vohenstrauß]] en [[Edelsfeld|Sigras]]. Tussen [[1717]] en [[1719]] werd in [[Weiherhammer]] een [[hamersmidse]] met een [[hoogoven]] gebouwd.
 
==Cultuur==
Christiaan August gaf ook drukprivileges aan de protestantse Abraham Lichtentaler en de joodse Isaak Kohen. In de [[18e eeuw]] werden in hun werkplaatsen werken gedrukt die in het hele zuiden van Duitsland, [[Pools-litouwse gemenebest|Polen]], [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]] en Oostenrijk verspreid werden, waaronder uitgaven van de [[Zohar]] en de [[Talmoed]].<ref>Handbuch der bayerischen Geschichte, blz. 138.</ref>
 
==TerritoriumGrondgebied==
Het vorstendom Palts-Sulzbach bestond uit vierdrie niet aaneengesloten gebieden in de Opper-Palts, in het huidige [[Beieren|Beierse]] ''[[Regierungsbezirk Oberpfalz]]''. In het westen grensde het aan de [[Rijksstad Neurenberg]] en in het oosten aan het [[Koninkrijk Bohemen]]. Het [[Prinsbisdom Bamberg|Bambergse]] Amt [[Vilseck]] lag ingeklemd tussen het Amt Sulzbach en het [[Parkstein-Weiden|Amt Parkstein-Weiden]]. Ook het [[Vorstelijk graafschap Störnstein|graafschap Störnstein]] lag tussen Sulzbachse gebieden in.
 
Bij de oprichting bestond het vorstendom uit drie ''ämter'' ([[Sulzbach-Rosenberg|Sulzbach]], [[Flossenbürg (gemeente)|Flossenbürg]] en [[Vohenstrauß]]) en de helft van het [[Condominium (staatsvorm)|condominium]] [[amt Parkstein-Weiden|Parkstein-Weiden]]. De andere helft van Parkstein-Weiden stond aanvankelijk onder bestuur van de [[Paltsgraafschap aan de Rijn|Palts]], maar in [[1623]] werd dit deel overgedragen aan Palts-Neuburg. In [[1714]] droeg [[Johan Willem van de Palts|Johan Willem]] van Palts-Neuburg zijn rechten in Parkstein-Weiden over aan Palts-Sulzbach, waarmee een einde aan gedeelde bestuur over het gebied kwam. In [[1765]] werd het vorstendom voor het laatst uitgebreid, toen keurvorst [[Karel Theodoor van Beieren|Karel Theodoor]] het bestuur over het ''pflegamt'' [[Pleystein]] onder het bestuur van de Sulzbachseregering regeringin Sulzbach plaatste.
 
==Heersers==
14.033

bewerkingen