Vorstendom Palts-Sulzbach (1615-1791): verschil tussen versies

geen bewerkingssamenvatting
| Kreitsdag =
}}
Het '''vorstendom Palts-Sulzbach''' ([[Duits]]: ''Fürstentum Pfalz-Sulzbach'') was een relatief klein land in het [[Heilige Roomse Rijk]]. Het vorstendom werd geregeerd door het [[Huis Palts-Sulzbach]], een zijlinie van het [[Huis Wittelsbach]]. Omdat de vorsten van Sulzbach ook de hertogstiteltitel 'hertog' voerden wordt het gebied ook vaak ''Hertogdom Palts-Sulzbach'' genoemd.
 
Palts-Sulzbach ontstond in [[1615]], na de verdeling van het [[vorstendom Palts-Neuburg]] onder de drie zonen van paltsgraaf [[Filips Lodewijk van Palts-Neuburg|Filips Lodewijk]]. Officieel bleef Palts-Sulzbach onderdeel van het vorstendom Palts-Neuburg. In [[1656]] werd Palts-Sulzbach volledig zelfstandig. De laatste vorst van Sulzbach, [[Karel Theodoor van Beieren|Karel Theodoor]], erfde in [[1742]] [[Paltsgraafschap aan de Rijn|de Palts]] en in [[1777]] ook het [[Keurvorstendom Beieren]]. In [[1791]] werd de zelfstandige regering in Sulzbach opgeheven.
 
Het vorstendom Palts-Sulzbach bestond uit een aantal verspreide gebieden in de [[Opper-Palts]]. De belangrijkste steden in het gebied waren de hoofdstad [[Sulzbach-Rosenberg|Sulzbach]] en [[Weiden in der Oberpfalz|Weiden]]. Het vorstendom kreeg in [[1697]] een zetel in de [[Beierse Kreits]].
 
==De eerste tak Palts-Sulzbach (1569-1604)==
In het testament van paltsgraaf [[Wolfgang van Palts-Zweibrücken-Neuburg|Wolfgang]] van [[Palts-Zweibrücken]] uit 1568 werd het vorstendom Neuburg toegewezen aan zijn oudste zoon [[Filips Lodewijk van Palts-Neuburg|Filips Lodewijk]]. Deze kreeg echter de verplichting twee van zijn broers te voorzien van gebied in zijn vorstendom. Deze gebieden werden niet zelfstandig, maar bleven deel uit maken van het vorstendom Neuburg. Philips Lodewijk moest aan zijn broer [[Otto Hendrik van Palts-Sulzbach|Otto Hendrik]] overdragen het slot, het landgerecht en de stad Sulzbach en verder het verpande ambt en landgerecht Hilpoltstein en Allersperg. Toen zijn vader Wolfgang van Palts-Zweibrücken in 1569 overleed, was Otto Hendrik van Palts-Sulzbach twaalf jaar oud.
Hij overleed in 1604 zonder nakomelingen zodat zijn bezittingen weer herenigd werden met het vorstendom Neuburg.
 
==Geschiedenis==
[[Bestand:Christian August von Pfalz-Sulzbach.jpg|{{largethumb}}|left|Portret van [[Christiaan August van Palts-Sulzbach|Christiaan August]].]]
===Oprichting, oorlog en onafhankelijkheid===
In [[1614]] stierf [[Filips Lodewijk van Palts-Neuburg|Filips Lodewijk]] van Neuburg. Als oudste zoon erfde [[Wolfgang Willem van Palts-Neuburg|Wolfgang Willem]] het vorstendom Palts-Neuburg en de [[Nederrijn (Duitse regio)|Nederrijnse]] hertogdommen [[Hertogdom Gulik|Gulik]] en [[Hertogdom Berg|Berg]]. Na een lange strijd met zijn jongere broers stond Wolfgang Willem in [[1615]] eenhet noordelijke deel van Palts-Neuburg als [[appanage]]s aan hen af. [[August van Palts-Sulzbach|August]] kreeg Sulzbach, [[Johan Frederik van Palts-Hiltpoltstein|Johan Frederik]] kreeg [[Palts-Hiltpoltstein|Hiltpoltstein]]. De twee nieuwe vorstendommen waren niet volledig zelfstandig: de ''[[landeshoheit]]'' of territoriale soevereiniteit bleef bij Palts-Neuburg. De twee vorstendommen waren dan ookdaarom niet vertegenwoordigd bij in de [[Beierse Kreits]] of op de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]].
 
Wolfgang Willem had zich in [[1613]] bekeerd tot het Rooms-katholicisme. Zijn broers waren echter Lutheraans gebleven. De religieuze tegenstelling leidde meteen tot conflicten tussen de broers. Volgens het met de [[Godsdienstvrede van Augsburg|vrede van Augsburg]] vastgelegde principe ''[[Cuius regio, eius religio]]'', had de heerser van een gebied het recht om het geloof van zijn onderdanen te bepalen. Wolfgang Willem beweerde dat dit recht afhing met zijn ''landeshoheit'' en probeerde tegen de wil van zijn broer August het Roms-katholicisme in Palts-Sulzbach te ondersteunen. In [[1627]], tijdens de [[Dertigjarige Oorlog]], liet Wolfgang Willem Palts-Sulzbach bezetten en voerde hij de [[contrareformatie]] door. Alleen in de hofkerk bleef de Lutherse dienst toegestaan. Na de Zweedse inval in Duitsland in [[1630]] trad August in dienst van de [[Koninkrijk Zweden (Koninkrijk Zweden (1523-1814)|Zweedse]] koning [[Gustaaf Adolf van Zweden]]. Terwijl August in [[1632]] in het gevolg van de Zweedse koning [[München]] binnentrok werd Sulzbach door Beierse troepen ingenomen en geplunderd. Korte tijd later wist een groep Zweedse ruiters de stad te heroveren. Na de Zweedse [[Slag bij Nördlingen|nederlaag bij Nördlingen]] in [[1634]] werd Sulzbach weer door Beieren bezet.
 
Paltsgraaf August stierf in [[1632]]. Hij werd opgevolgd door zijn oudste zoon, [[Christiaan August van Palts-Sulzbach|Christiaan August]], die vanwege de oorlog echter niet terug kon keren naar Sulzbach. Pas nadat in [[1648]] de [[Vrede van Westfalen]] gesloten werd, waarmee een einde kwam aan de Dertigjarige Oorlog, kon Christiaan August daadwerkelijk de regering van zijn vorstendom overnemen. In het vredesverdrag was afgesproken dat de religieuze situaties zoals die was in [[1624]] hersteld zou worden. Vanwege de ''landeshoheit'' van Palts-Neuburg bleef echter onduidelijk of dat ook voor Palts-Sulzbach gold. Op [[12 februari]] [[1652]] sloten Christiaan August en erfprins [[Filips Willem van de Palts|Filips Willem]] van Palts-Neuburg in [[Keulen (stad)|Keulen]] een overeenkomst, waarin ze Palts-Sulzbach tot [[simultaneum]] verklaarden. Katholieken en lutheranen kregen gelijke rechten en dealle kerkgebouwen mochten door beide groepen gebruikt worden. Deze regeling was uniek voor die tijd: Palts-Sulzbach was het eerste vorstendom in het [[Heilige Roomse Rijk]] waar deze vorm van tolerantie werd toegepast.
 
In [[1655]] bekeerde Christiaan August zich tot het katholicisme, waardoor een nieuwe verhouding met Palts-Neuburg mogelijk werd. Op [[12 januari]] [[1656]] sloten Christiaan August en Filips Willem het vergelijk van Neuburg, waarin Palts-Neuburg al zijn rechten over Palts-Sulzbach opgaf en het vorstendom volledig [[Rijksvrijheid|rijksvrij]] werd. Hoewel de keizer het verdrag bevestigde kreeg Palts-Sulzbach geen recht op een stem in de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]]. Wel kreeg het land in [[1697]] stemrecht in de [[Beierse Kreits]].
Christiaan Augusts opvolger [[Theodoor Eustachius van Palts-Sulzbach|Theodoor Eustachius]] probeerde door middel van [[mercantilisme|mercantilistische maatregelen]] de economie van het land te bevorderen. Hij kocht landerijen die in het bezit waren van edelen aan en richtte verschillende nieuwe [[Manufactuur (bedrijf)|Manufacturen]] oprichtten. Vanwege een affaire waarbij een lading munitie uit Palts-Sulzbach die bestemd was voor het keizerlijke [[Arsenaal (algemeen)|Arsenaal]] in [[Wenen]] in handen van de [[Ottomanse Rijk|Turken]] was gevallen moest Theodoor Eustachius zich terugtrekken naar [[Dinkelsbühl]]. Hoewel de beschuldigingen tegen hem werden ingetrokken stierf Theodoor Eustachius op [[11 juli 1732]] in Dinkelsbühl, voordat hij het bestuur van Sulzbach weer op zich had kunnen nemen. Hij werd opgevolgd door zijn zoon [[Johan Christiaan van Palts-Sulzbach|Johan Christiaan]], die echter maar een jaar regeerde.
 
Ondertussen was duidelijk geworden dat het [[Huis Palts-Neuburg]] op het punt stond om in mannelijke lijn uit te streven. Zowel keurvorst [[Johan Willem van de Palts|Johan Willem]] ([[1658]]-[[1716]]) als zijn jongere broer [[Karel III Filips van de Palts|Karel III Filips]] ([[1661]]-[[1642]]) hadden geen erfgerechtigde kinderen, waardoor [[Karel Theodoor van Beieren|Karel Theodoor van Palts-Sulzbach]] de beoogde erfgenaam van de [[Paltsgraafschap aan de Rijn|Palts]], Palts-Neuburg en de hertogdommen [[Hertogdom Gulik|Gulik]] en [[Hertogdom Berg|Berg]] werd. Via zijn moeder erfde Karel Theodoor daarnaast nog het [[Markiezaat van Bergen op Zoom]]. Karel Theodoor werd in [[Mannheim]] opgevoed en bezocht Sulzbach maar twee keer in zijn leven. Toen Karel Theodoor in [[1742]] zijn erfenis in bezit nam verloor Palts-Sulzbach zijn belang als zelfstandig vorstendom. In de Beierse Kreits werden de stemmen van Palts-Sulzbach en Palts-Neuburg verenigd. Wel hield het vorstendom zijn eigen zelfstandige regering. Het vorstendom werd in [[1765]] zelfs uitgebreid met het ''Pflegemat'' [[Pleystein]]. In [[1767]] werd Sulzbach weer een residentie nadat Karel Theodoors nicht [[Maria Francisca Dorothea van Palts-Sulzbach|Maria Francisca Dorothea]] het kasteel als [[weduwezetel]] uitkoos.
 
In [[1777]] erfde Karel Theodoor nog het [[keurvorstendom Beieren]]. Op het [[Hertogdom Palts-Zweibrücken]] na had hij alle gebieden die door het [[]Huis Wittelsbach]] werden geregeerd in een hand verenigd. Om het bestuur te vergemakkelijken werden de regeringen van Palts-Neuburg en Palts-Sulzbach in [[1791]] opgeheven en samengevoegd met diede regering van de Beierse [[Vorstendom Opper-Palts|Opper-Palts]]. In [[1808]] werden de Staten van Sulzbach formeel ontbonden, waardoor de laatste resten van het vorstendom waren verdwenen en het land volledig opging in het [[Koninkrijk Beieren]].
 
==Bestuur==
[[Bestand:2010.08.22.141203 Innenhof Burg Sulzbach-Rosenberg.jpg|{{largethumb}}|Het kasteel van Sulzbach was het bestuurlijke centrum van het vorstendom.]]
De vorst van Palts-Sulzbach werd ondersteund door een [[hofraad]] (''Hofrat'') en een [[hofkamer]] (''Hofkammer''). Beide centrale organen werden tussen [[1615]] en [[1616]] opgericht. De hofraad hield zich bezig met het dagelijks bestuur, terwijl de hofkamer verantwoordelijk was voor de financiën. In de 18e eeuw werd de hofraad ook wel regering (''regierung'') genoemd. In [[1623]] werd een ''[[Proost|lehenpropst]]'' benoemd, die verantwoordelijk was voor de kerkelijke leiding in het vorstendom. Vanaf [[1656]] kwamen de [[Bos (vegetatie)|bossen]] en woudende in[[Jacht Palts-Sulzbach(activiteit)|jacht]] onder leiding te staan van een ''Oberstforstmeister'', hoewel dit ambt niet continu bezet bleef.<ref>http://www.gda.bayern.de/findmittel/pdf/staam_ps-oberstforst_001_2011.pdf</ref> Tijdens de regering van [[Theodoor Eustachius van Palts-Sulzbach|Theodoor Eustachius]] ([[1708]]-[[1732]]) stonden de landsheerlijke [[domeinen]] en manufacturen onder beheer van een speciale directie.
 
Tijdens de minderjarigheid van Karel Theodoor tussen [[1733]] en [[1741]] stond het vorstendom onder bestuur van een raad die de [[Voogd (familierecht)|voogdij]] waarnam: de ''Obervormundschaftsrat''. Nadat Karel Theodoor in [[1742]] keurvorst van de [[Paltsgraafschap aan de Rijn|Palts]] geworden was, werden de hofraad en de hofkamer van Palts-Sulzbach verenigd en onder het bestuur van de [[geheime conferentie]] in [[Mannheim]] geplaatst. Vanaf [[1791]] werden de aparte bestuursorganen van Palts-Sulzbach een voor een opgeheven. De regering van de Opper-Palts in Amberg nam hun taak over. De regering en de hofkamer verdwenen in [[1791]], de ''Oberstforstmeister'' in [[1793]] en de ''lehenpropst'' in [[1803]].
==Economie==
==Cultuur==
Vooral tijdens de regering van [[Christiaan August van Palts-Sulzbach|Christiaan August]] speelde Palts-Sulzbach een grote rol op cultureel gebied. De paltsgraaf was persoonlijk geïnteresseerd in [[theologie]] en [[theosofie]] en nodigde kenners van deze studies uit om zijn hof te bezoeken. Sulzbach groeide door Christiaan Augusts [[Mecenas|mecenaat]] uit tot een centrum voor de studie van de [[alchemie]], de [[kabbala]], de [[Hermetisme|hermetiek]] en het [[Neoplatonisme]]. De belangrijkste geleerden aan het Sulzbachse hof waren [[Franciscus Mercurius van Helmont]] en [[Christian Knorr von Rosenroth]], die zich vooral bezighield met de studie van het [[Hebreeuws]] en de [[Kabbala]].
 
Christiaan August gaf ook drukprivileges aan de protestantse Abraham Lichtentaler en de joodse Isaak Kohen. In de [[18e eeuw]] werden in hun werkplaatsen werken gedrukt die in het hele zuiden van Duitsland, [[Pools-litouwse gemenebest|Polen]], [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]] en Oostenrijk verspreid werden, waaronder uitgaven van de [[Zohar]] en de [[Talmoed]].<ref>Handbuch der bayerischen Geschichte, blz. 138.</ref>
==Religie==
---->
 
==Territorium==
Het vorstendom Palts-Sulzbach bestond uit vier niet aaneengesloten gebieden in de Opper-Palts, in het huidige [[Beieren|Beierse]] ''[[Regierungsbezirk Oberpfalz]]''. In het westen grensde het aan de [[Rijksstad Neurenberg]] en in het oosten aan het [[Koninkrijk Bohemen]]. Het [[Prinsbisdom Bamberg|Bambergse]] Amt [[Vilseck]] lag ingeklemd tussen het Amt Sulzbach en het Amt Parkstein-Weiden.
14.065

bewerkingen