Degelpers: verschil tussen versies

4 bytes verwijderd ,  10 jaar geleden
k
sp
(→‎IJzerenpers: details)
k (sp)
[[Bestand:Adana.gif|thumb|Klein model handdegelpers van het type Adana. De eigenlijke degel bevindt zich in het verlengde van de hefboom. Zichtbaar zijn de inktschijf met daaronder de drukvorm en de inktrollen]]
 
Een '''degelpers''' is een [[drukpers]] die volgens het [[hoogdruk]]-principe werkt. Hierbij worden alleen de hoogst gelegen gedeelten van de [[drukvorm]] met [[inkt]] ingerold en afgedrukt. De drukvorm kan bestaan uit [[loden letter|loden]] of [[biljetletter|houten]] letters, lijnen en/of afbeeldingen. Een afbeelding kan een [[cliché (druktechniek)|cliché]], [[houtsnede]], of [[linosnede]] zijn.
 
Doordat de afbeelding onder hoge druk op het te bedrukken materiaal wordt aangebracht is de afbeelding niet alleen zichtbaar maar ook voelbaar. Dit geeft (tegenwoordig) vaak een exclusief karakter aan het drukwerk. In het verleden werden degelpersen ook gebruikt om braille in papier aan te brengen.
Van de allereerste drukpersen - rond 1450 tot 1550 - zijn geen of weinig afbeeldingen bekend. Algemeen wordt aangenomen, dat deze persen waren afgeleid van de wijnpersen die toen in gebruik waren. Het waren houten constructies, met veel smeedwerk, die met de hand werden bediend: tot laat in de negentiende eeuw was drukken meestal handbediening: zowel het ininkten, in- en uitleggen van papier en het uitoefenen van de druk wordt met de hand gedaan. Men spreekt dan ook wel van een ''handpers''. De druk wordt verkregen met behulp van een schroef, waarbij de degel wordt aangedraaid. Houten persen konden slechts een beperkt oppervlak bedrukken, de houten constructie zou anders bezwijken onder de daarvoor benodigde krachten. Daarom werd in twee "teugen" gedrukt, nadat eerst ''een'' helft was afgedrukt, werd de degel weer omhoog gebracht, het fundament met het zetsel verschoven, en pas daarna het tweede deel gedrukt.
 
Het papier werd werd meestal ingevocht ''voor'' het drukken, omdat het papier dan de inkt veel beter aanneemt. Om pas-werkpaswerk te kunnen leveren, werd het papier in een speciale constructie ingeklemd: bestaande uit: een [[timpaan]] en [[frisket]]. Het timpaan is een raam, waarop oorspronkelijk een vel dun perkament was gespannen, waarop naar behoefte extra papier werd geplakt om te zorgen dat de druk op het zetsel overal gelijk was. Het frisket bevatte een groot vel papier of perkament, waarin de pagina's waren uitgesneden. Zo kon het papier vlak en schoon blijven.
 
=== IJzerenpers ===
De eerste ijzeren handpersen werden in Engeland gebouwd door Lord Stanhope. Deze pers heeft nog een schroef-mechanismeschroefmechanisme. Bij latere ijzeren degelpersen wordt de druk met behulp van een boom met scharnier uitgeoefend: de ''kniehevelpers''.
 
Bij al deze persen staat het zetsel op een horizontale plaat: het fundament, de degel is een vlakke plaat die met een hefboom verticaal bewogen wordt.
 
De productiviteit van deze persen is vrij beperkt. Er was ook veel mankracht nodig om ze te bedienen: een man aan de trekstang, een man om in te inkten en een man om het fundament heen en weer te bewegen om het onder de pers vandaan te halen, om het timpaan en frisket open te klappen, en het papier in en uit de pers te halen. Een en ander dient dan met voldoende nauwkeurigheid te geschieden, anders passen de pagina's op schoon en weerdruk niet tegenover elkaar op het blad.
 
=== Amerikaanse degelpersen ===
 
== Musea ==
Degelpersen zijn te bewonderen in de zeer vele grafische musea, die Nederland en België rijk is. Zoals bijvoorbeeld in het [[Plantin-Moretus museum]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], waar een grote collectie oude houten- handpersen te zien is, verder zijn er degelpersen in: [[Etten-Leur]], [[Groningen (stad)|Groningen]], [[Meppel]], [[Zutphen]], [[Maastricht]], [[Turnhout]] (2 musea), [[Gent]] (MIAT), [[Brussel (stad)|Brussel]] en nog vele andere zoals in het [[Nederlands Openluchtmuseum]] te [[Arnhem]].
 
{{Appendix|1=Literatuur|2=
20.085

bewerkingen