Hoofdmenu openen

Wijzigingen

5 bytes toegevoegd ,  8 jaar geleden
k
Linkfix ivm sjabloonnaamgeving + standaardtabelopmaak
{{ziedpZie dp|Semantiek}}
De '''semantiek''' of '''betekenisleer''' is een [[wetenschap]] die zich bezighoudt met de [[betekenis]] van [[symbool|symbolen]], waarbij het in het bijzonder de bouwstenen van [[natuurlijke taal|natuurlijke talen]] die voor de [[communicatie]] dienen ofwel [[woord]]en en [[zin (taalkunde)|zinnen]] betreft.
 
== Hoofdstromingen binnen de semantiek ==
{{Zie hoofdartikel|Woordsemantiek|Zinssemantiek|Tekstsemantiek|Discoursesemantiek}}
De studie van woorden is het oudste onderdeel van de semantiek, en omvat onder meer de [[componentenanalyse]] en het bestuderen van [[Seem (taalkunde)|semen]] en [[woordveld]]en en betekenis op [[morfologie (taalkunde)|morfologisch]] niveau, zoals bij [[verbuiging]]en en [[afleiding (taalkunde)|afleidingen]], waarbij ook [[morfeem|morfemen]] als de kleinste betekenisdragende eenheden nog worden bestudeerd. De zinssemantiek is later ontwikkeld en richt zich op de betekenis van grotere [[syntaxis (taalkunde)|syntactische]] eenheden: [[zinsdeel|zinsdelen]], [[zin (taalkunde)|zinnen]] en op het hoogste niveau hele [[tekst]]en en [[vertoog|vertogen]].
 
=== Betekenis ===
{{HoofdartikelZie hoofdartikel|Betekenis}}
Betekenis moet worden onderscheiden van de vorm waarin ze wordt uitgedrukt. Twee zinnen of woorden die dezelfde betekenis hebben heten synoniem, zoals: ''Jan kust Marie'' en ''Marie wordt door Jan gekust''. Als een enkele zin twee of meer verschillende dingen kan uitdrukken is ze [[polysemantisch]], bijvoorbeeld ''Ik zag de man met de verrekijker'', waarin niet meteen duidelijk is of het gaat om een man met een verrekijker om zijn nek, of het waarnemen van een man op afstand met een verrekijker.
 
=== Historische semantiek ===
 
Binnen de [[historische taalkunde]] speelt [[betekenisverandering]] een belangrijke rol. In combinatie met de filosofie wordt dit binnen de semantiek bestudeerd als [[begripsgeschiedenis]]. De eerste basis voor dit onderdeel van de semantiek is met name gelegd door [[Wilhelm Wundt]] en [[Antoine Meillet]] en later [[Stephen Ullmann]]. Sinds het eind van de 20e eeuw wordt geprobeerd de historische semantiek meer in overeenstemming te brengen met de [[cognitieve taalkunde]].
 
[[Etymologie]] en [[betekenisverandering]] worden wel (gedeeltelijk) als subvelden binnen de historische semantiek beschouwd.
 
=== Interculturele semantiek ===
Bij communicatie op cultuuroverstijgend niveau gelden dezelfde regels als bij communicatie binnen de eigen cultuur, bijvoorbeeld wanneer het gaat om [[terminologie]] en het opstellen van wetenschappelijke modellen. Een van de voorwaarden is daarbij dat men het gezamenlijk eens is over zowel bepaalde [[concept (filosofie)|concepten]] als over de bijbehorende (woord)betekenissen. Om misverstanden en conflicten te voorkomen is het noodzakelijk dat de semantiek een cultuuroverstijgende rol gaat spelen, wat concreet betekent dat er een brug wordt geslagen tussen de uiteenlopende manieren waarop als gevolg van de cultuurgebonden semantiek woorden en concepten door verschillende culturen worden geïnterpreteerd.
 
Bij communicatie op cultuuroverstijgend niveau gelden dezelfde regels als bij communicatie binnen de eigen cultuur, bijvoorbeeld wanneer het gaat om [[terminologie]] en het opstellen van wetenschappelijke modellen. Een van de voorwaarden is daarbij dat men het gezamenlijk eens is over zowel bepaalde [[concept (filosofie)|concepten]] als over de bijbehorende (woord)betekenissen. Om misverstanden en conflicten te voorkomen is het noodzakelijk dat de semantiek een cultuuroverstijgende rol gaat spelen, wat concreet betekent dat er een brug wordt geslagen tussen de uiteenlopende manieren waarop als gevolg van de cultuurgebonden semantiek woorden en concepten door verschillende culturen worden geïnterpreteerd.
 
=== Semantiek en waarneming ===
 
=== Waarheidsfunctionele semantiek ===
 
De waarheidsfunctionele semantiek is in 1944 uitgewerkt door [[Alfred Tarski]]. Hierin wordt de betekenis van een zin teruggevoerd op de waarheid, aangezien het concept van waarheid gemakkelijker is te bevatten dan het concept van zinsbetekenis. Op deze manier wordt het begrip betekenis een functie tussen taaluitingen en de buitentalige werkelijkheid, en vormt het waarheidsgehalte van taaluitingen een rechtstreeks criterium voor hun betekenis. In de [[modeltheoretische semantiek]] wordt deze theorie verder uitgewerkt.
 
== Semantiek en aanverwante disciplines ==
=== Semantiek versus pragmatiek ===
{{HoofdartikelZie hoofdartikel|Pragmatiek (taalkunde)}}
Daarnaast moet de betekenis van een taaluiting worden onderscheiden van de communicatieve lading die ze meedraagt. Veel zinnen betekenen letterlijk iets anders dan wat ermee bedoeld wordt: iemand die vraagt ''Kun je me het zout aangeven?'' is niet geïnteresseerd of je fysiek in staat bent het zout door te geven - dit feit wordt namelijk als vanzelfsprekend beschouwd - , maar wil gewoon het zout hebben en geeft dit te kennen met behulp van het [[hulpwerkwoord]] ''kunnen'' dat een verzoek uitdrukt. Betekenisleer richt zich op de letterlijke betekenis van zinnen, [[pragmatiek (taalkunde)|pragmatiek]] op de achterliggende communicatieve waarde.
 
=== Semantiek versus semiotiek ===
{{HoofdartikelZie hoofdartikel|Semiotiek}}
De studie van de betekenis van tekens en [[symbool|symbolen]] is een sterk aan de semantiek verwante wetenschap: de semiotiek.
In feite kan semantiek als zodanig als een onderdeel van de semiotiek worden beschouwd.
 
=== Semasiologie/Onomasiologie ===
{{HoofdartikelZie hoofdartikel|Semasiologie|Onomasiologie}}
De semasiologie vormt een subdiscpline binnen de semantiek en beschrijft betekenissen op basis van symbolen. De studie in omgekeerde richting - dus die van woorden of symbolen waarbij de betekenis als uitgangspunt wordt genomen - staat bekend als onomasiologie.
 
Een [[beeldwoordenboek]] of een [[woordenboek]] waarin [[Lemma (naslagwerk)|lemma]]'s naar betekenis zijn geordend is in wezen onomasiologisch van aard. Ook de [[woordveldtheorie]] heeft een onomasiologische component.
 
Binnen de semiotiek is het begrip semantiek geïntroduceerd door [[Charles W. Morris]]. Sindsdien wordt in de semiotiek onderscheid gemaakt tussen pragmatiek en semiotische syntaxis ofwel [[syntactiek]], al is het onderscheid tussen dit laatste begrip en syntaxis in het algemeen enigszins omstreden.
 
=== Formele semantiek ===
{{HoofdartikelZie hoofdartikel|Formele semantiek}}
Een belangrijke zusterdiscipline van de taalkundige semantiek is de [[formele semantiek]], waarin de betekenis van [[formele taal|formele talen]] zoals de [[propositielogica]], de [[predicatenlogica]] en de [[modale logica]] wordt bestudeerd. [[Intensionaliteit]] en de hiermee verbonden intensionele semantiek - wat wil zeggen de semantiek van de [[mogelijke wereld]]en - spelen een belangrijke rol in de modale logica.
 
De betekenis van een formele zin kan worden uitgedrukt in logische expressies, en de relatie tussen de betekenis en de werkelijkheid wordt gelegd in termen van ''waarheidswaarden'': de betekenis van een zin wordt gekenmerkt door alle omstandigheden waarin die zin waar is. De logische expressies laten daarnaast (geldige) redeneringen ofwel [[presuppositie]]s toe, waarin alle logische gevolgen van een zin kunnen worden afgeleid. Als bijvoorbeeld de [[propositie]] ''Ik ben geen man'' waar is, heeft dit automatisch tot gevolg dat de propositie ''Niet iedereen is een man'' ook waar is. De hedendaagse formele semantiek is grotendeels terug te voeren op [[Gottlob Frege]] en [[Ludwig Wittgenstein]].
 
In bredere zin heeft de formele semantiek niet alleen betrekking op de [[logica]], maar op alles wat met gebruik van formele talen binnen uiteenlopende vakgebieden te maken heeft. Een voorbeeld is de formele taal die wordt gebruikt bij het [[Programmeren (computer)|programmeren]] van computers. Formele semantiek wordt op grote schaal toegepast in de [[complexiteitstheorie]]. Bij nog verdere uitbreiding wordt de term "formele semantiek" zelfs gebruikt als [[hyperoniem]] voor alles wat met de semantiek van natuurlijke en formele talen te maken heeft.
{{Zie ook|Zie ook [[Semantisch Web]] en [[Semantisch adverteren]]}}
 
== Toepassing van de semantiek in niet-talige contexten ==
 
=== Informatietheorie ===
In de [[informatietheorie]] wordt onder semantiek de betekenis van geordende opeenvolgingen van informatie verstaan. Een reeks [[toeval]]lige gebeurtenissen kan in dit verband zeer veel informatie bevatten en in semantisch opzicht toch onbeduidend zijn.
 
=== Systeemtheorie ===
In de [[sociologie|sociologische]] [[systeemtheorie]] wordt onder semantiek de gezamenlijke kennis die een maatschappelijk systeem tot zijn beschikking heeft verstaan. Hierbij gaat het in het algemeen om in sociaal opzicht betekenisvolle representaties die zijn voortgekomen uit de standarisering van ervaringen, gedachten, handelingen en redenaties.
 
=== Filosofie ===
{{HoofdartikelZie hoofdartikel|Algemene semantiek}}
Betekenisleer is een oude stroming in de [[filosofie]]. In de filosofie richt betekenisleer zich traditioneel op begrippen en concepten, maar in meer recentelijke filosofie ook op zinnen of hele teksten. In het merendeel van de theorieën wordt de betekenis van een zin of woord verankerd dan wel in de waarneming, dan wel in waarheidscondities.
 
 
== Zie ook ==
 
* [[Generatieve semantiek]]
* [[Framesemantiek]]
* [[Lijmsemantiek]]
* [[Prototypetheorie]]
 
{{wiktWikt|semantiek}}
{{Navigatie niveaus van taal}}