Gijsbrecht van Aemstel: verschil tussen versies

983 bytes verwijderd ,  10 jaar geleden
details Nomade voorst. verzameld in alinea onder 'voorstellingsgeschiedenis'
(details Nomade voorst. verzameld in alinea onder 'voorstellingsgeschiedenis')
'''Gijsbrecht van Aemstel''' is een [[toneel (spel)|toneelstuk]] dat [[Joost van den Vondel]] schreef ter gelegenheid van de opening van de eerste stenen [[Amsterdam]]se [[schouwburg]]. De inwijding op [[26 december]] [[1637]] van dit door [[Jacob van Campen]] ontworpen [[classicistisch]]e theater aan de [[Keizersgracht]] werd uitgesteld vanwege protestante bezwaren tegen enige (in de katholieke middeleeuwen spelende) passages. Na protesten tegen de eventuele ''"vertoning van superstitiën van de [[Papisme | paperije]] als [[mis]]se en andere ceremoniën"'' kon ''de Gysbrecht'' op [[3 januari]] [[1638]], kleurrijk en fraai gekostumeerd in [[schouwburg van Van Campen|Van Campens schouwburg]] in première gaan.<ref>''Vondel, Volledige dichtwerken en oorspronkelijk proza''. Verzorgd door [[Albert Verwey|Albert Verweij]]. Opnieuw uitgegeven met een inleiding door Mieke B. Smits-Veldt en Marijke Spies. Becht, Amsterdam, 1986, Inleiding p. XXVIII. ISBN 90 230 06119</ref>
 
In Amsterdam werd het stuk vele daaropvolgende jaren op [[Nieuwjaarsdag]] opgevoerd. In de [[1960-1969|jaren zestig]] nam de populariteit van de Gysbreght af. Het toneelstuk zou niet meer voldoen aan de wensen van het publiek. De beëindiging van de Gysbrechttraditie in 1968, moet in het licht van de tijdgeest en algehele ontevredenheid over de enscèneringen in de periode voorafgaand aan [[Aktie Tomaat]] (1969) worden gezien. Begin jaren tachtig werd, onder regie van [[Carel Briels]], ''de Gijsbrecht'' een aantal keren opgevoerd rond Nieuwjaarsdag; in 1981 in de [[Nieuwe Kerk (Amsterdam)|Nieuwe Kerk]] en in 1982 in de [[Stadsschouwburg Amsterdam|Stadsschouwburg]]. In 1988 regisseerde [[Hans Croiset]] in Den Haag een ''Gijsbrecht'' voor het [[Nationale Toneel]], in navolging van zijn vader, [[Max Croiset]], die in 1975 in een voorstelling van het [[Publiekstheater]] speelde. In 1990 volgde een Gijsbrecht van Rieks Swarte voor [[Toneelgroep Amsterdam]]. In 2003 en 2008 speelde Theater Nomade, onder regie van Ab Gietelink, de ''Gijsbrecht'' in op de politieke actualiteit toegespitste bewerkingen. Op 1 januari 2010 werd in het [[Concertgebouw (Amsterdam)|Concertgebouw]], tijdens de nieuwsjaarsbijeenkomst van de gemeente Amsterdam, een verkorte versie vertoond door de theatergroep 'De Warme Winkel'.
In 2003 voerde Theater Nomade, onder regie van Ab Gietelink, een nieuwe bewerking van ''De Gijsbrecht'' op. Het toneelstuk werd gemoderniseerd door de originele 17e eeuwse tekst aan te vullen met militaire en journalistieke termen en men gebruikte naast de 'gewone' kostuums ook militaire uniformen om aandacht te schenken aan de Nederlandse missie in Uruzgan.<ref>Vussen, Peter van de, ‘De Gijsbrecht met video, techno en rap’ In: Utrechts Nieuwsblad, 14 augustus 2008</ref> Op 1 januari 2010 werd in het [[Concertgebouw (Amsterdam)|Concertgebouw]], tijdens de nieuwsjaarsbijeenkomst van de gemeente Amsterdam, een verkorte versie vertoond door de theatergroep 'De Warme Winkel'.
 
== De inhoud ==
Vondel gaf het stuk de titel: ''Gysbregt van Aemstel, d’ondergang van zijn stad en zijn ballingschap. Treurspel''. Vondel draagt de ''Gijsbreght'' op aan [[Hugo de Groot]], die in 1638 als balling in Frankrijk leefde. De Groots ideaal was het herstel van de eenheid van alle christenen in een terugkeer naar de situatie van de oude kerk in de eerste eeuwen na Christus. <ref>''Vondel, Volledige dichtwerken en oorspronkelijk proza''. Verzorgd door [[Albert Verwey|Albert Verweij]]. Opnieuw uitgegeven met een inleiding door Mieke B. Smits-Veldt en Marijke Spies. Becht, Amsterdam, 1986Ibidem, Inleiding p. XXVI. ISBN 90 230 06119</ref> Vondel besluit zijn, aan de door hem bewonderde '' Here Huig de Groot'' gerichte inleiding van de ''Gijsbrech''t, met de woorden: ''Ik offer Uwe Exc. in zyne ballingschap mynen Gysbreght van Aemstel, den godvruchtigen en dapperen balling''.
 
Het stuk speelt in Amsterdam, tijdens een kerstnacht omstreeks 1300<ref> [http://www.dbnl.org/tekst/vond001gysb01_01/vond001gysb01_01_0007.php Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren]. Gysbreght van Aemstel, inleidingen en aantekeningen Mieke B. Smits-Veldt, Amsterdam University Press, Amsterdam 1994. 'Vondel en het vaderlands verleden', noot 18; historisch beleg gesteld op 1304</ref><ref>Ibidem, Vierde bedrijf vs. 1000, noot 6.</ref> en gaat over de belegering van de stad door de omliggende dorpen, verenigd in de [[Kennemerland|Kennemers]] en [[Waterland (regio)|Waterlanders]]. Aanleiding is de vermeende betrokkenheid van Gijsbrecht bij de ontvoering en doodslag van [[Floris V van Holland|Floris V]] in 1296. De vijandelijke soldaten lijken zich aanvankelijk terug te trekken, maar duiken als gevolg van een list van het personage 'Vosmaar, de Spie' onverwacht weer op. Gijsbrecht wordt na hevige gevechten gedwongen, met zijn vrouw [[Badeloch]] en hun kinderen, naar [[Pruisen]] te vluchten, om daar een ''Nieuw Holland'' te stichten.
In zijn ''Gysbreght'' voor Toneelgroep Amsterdam in 1991 ging de Haarlemse regisseur en decorontwerper Rieks Swarte op zoek naar Vondels liefdes: [[Peter Paul Rubens]], Vergilius en [[Jacob van Campen]]. Hij belichtte de spelopvattingen van de zeventiende eeuw, de klassieke poses, zoals beschreven door [[Carel van Mander]] in zijn 'schilder-boeck', en het feit dat het stuk oorspronkelijk geheel door mannen werd gespeeld. Met een knipoog plaatste hij het barokdrama, als een opera met [[recitatief|recitatieven]] en [[aria]]’s, in een sterk picturaal en historiserend kader, waarbinnen de Vlaamse acteurs speelden in een stijl waaruit al het psychologische realisme was verbannen.
 
OokDe invoorstellingen 2001van isde het''Gijsbrecht'' bekendevan toneelstukTheater opgevoerdNomade, dezein keer2001 door Ab Gietelink, die dit inen 2008 herhaalde.onder Allebeiregie devan kerenAb was hetGietelink stukwaren toegespitst op de politieke omstandighedensituatie van die tijd. Zo zijn deDe vijanden in hetzijn stukvoorstelling uit 2001 waren, als Amerikaanse soldaten gestoken in een hedendaags gevechtstenue. AmsterdamDe staatbelegering daarbijvan voorAmsterdam verwees naar steden als Jeruzalem, en Bagdad of een land als Afghanistan, waar strijders de strijdersrechtvaardiging zichvoor staandehun proberenstrijd tezoeken houdenin met Godeen achterreligieuze zichovertuiging. Hij probeert metprobeerde het stukproces ietsvan escalatie te laten zien van het proces van escalatie, dat altijdleidt uitdraait optot oorlog. In hetGietelinks stukvoorstelling uit 2008 doetverwees Gietelinkhij netnaar zoiets.Uruzgan Daaren verwijsthet hijNederlandse naar de oorlogaandeel in Uruzgan, Afghanistan. Dede strijd van Nederland tegen de Taliban wordt beschreven. ErOp wordenprojectieschermen daarbij moderne enwerden historische oorlogsbeelden getoond. opDe grotetraditionele projectieschermen, om17e heteeuwse effecttekst vanwas deaangevuld oorlogmet temilitaire versterken.en Allebeijournalistieke determen. stukken zijn dus erg gemoderniseerd<ref>Vussen, maar er wordt wel gebruikgemaaktPeter van de traditionele tekst, om‘De tochGijsbrecht terugmet tevideo, grijpentechno open derap’ traditie.In: HetUtrechts oorspronkelijkeNieuwsblad, toneelstuk14 moestaugustus natuurlijk wel teruggezien worden.2008</ref>
 
De meest recente opvoering van de ''Gysbrecht'' vond plaats op 1 januari 2010 door theatergroep De Warme Winkel. De groep maakte een eigen versie van drie kwartier (in plaats van de oorspronkelijke zes uur). De toneelgroep werd gegrepen door Vondels taalgebruik en deed er alles aan om hier zo strak mogelijk aan vast te houden. De alexandrijnen werden behouden, omdat deze volgens de theatergroep het stuk maken. De acteurs moesten zich daarom strak aan de tekst houden; ze wilden niet spelen met metrum of woordvolgorde. Herman van Elteren, een 82-jarige acteur die het stuk zo'n 600 keer had gespeeld, hielp hen daarbij. Ook werden voor de gelegenheid oude opnamen beluisterd.
* Karel Porteman en Mieke B. Smits-Veldt proberen in hun boek ''Een vaderland voor de muzen'' te verklaren waarom het stuk zo snel in de canonisering is beland. Volgens hen heeft het treurspel alles in zich om vele generaties Amsterdammers te boeien. In het boek wordt ook aangegeven dat het onduidelijk is of Vondel de opdracht kreeg tot het schrijven van het openingsstuk van de Schouwburg of dat hij zelf het initiatief nam tot het schrijven van het openingsstuk, zoals Vondel zelf deed vermoeden.
* De Italiaan Marco Prandoni schreef in 2007 zijn proefschrift 'Een mozaïek van stemmen. Verbeeldend lezen in Vondels Gysbreght van Aemstel'. Hij probeert in dit proefschrift de theaterervaring van het 17e-eeuwse publiek te reconstrueren. Hij doet dit bijvoorbeeld door de Gysbreght te vergelijken met de 'Aeneis' van Vergilius. Het is natuurlijk opvallend dat juist een Italiaan schreef over dit oer-Hollandse toneelstuk.
* Het feit dat de Gijsbrecht van Aemstel nog altijd opgevoerd wordt, geeft aan dat het een tijdloos stuk is. Twee aspecten spelen hierbij een belangrijke rol. Allereerst maakt de Gysbreght deel uit van de Nederlandse vaderlandse geschiedenis. Joost van den Vondel is voor de Nederlanders wat Shakespeare is voor de Britten. De Nederlanders zijn trots op hem en willen hem in ere houden. Daarnaast is de Gysbreght een toneelstuk dat gemakkelijk te actualiseren is, doordat de hoofdthema's, bezetting, oorlog en ondergang tijdloze thema's zijn. Om een oud toneelstuk dichterbij de belevingswereld van de moderne mens te brengen, is dit actualiseren belangrijk. In 2008 heeft regisseur Ab Gietelink dit gedaan door het toneelstuk zich te laten afspelen in Afghanistan, waar Nederlandse militairen bezig waren met een vredesmissie. Het toneelstuk geeft hier kritiek op en speelt hiermee in op de actuele politieke en maatschappelijke situatie.
 
== Zie ook ==
1.565

bewerkingen