Degelpers: verschil tussen versies

2.941 bytes toegevoegd ,  12 jaar geleden
er is wel "iets" meer over degelpersen te vertellen
k (lf, Help mee!, Replaced: envelopenvelop, met AWB)
(er is wel "iets" meer over degelpersen te vertellen)
[[Image:Adana.gif|thumb|right|'''Adana degelpers'''. De eigenlijke ''degel'' bevindt zich in het verlengde van de hefboom. Zichtbaar zijn de ''inktschijf'' met rode inkt, daaronder de ''drukvorm'' en de ''inktrollen''. De Adana is een klein model degelpers.]]
 
Een '''degelpers''' is een [[drukpers]] die volgens het [[hoogdruk]]-principe werkt. Hierbij worden alleen de hoogst gelegen gedeelten van de [[drukvorm]] met [[inkt]] ingerold en afgedrukt. De drukvorm kan bestaan uit [[loden letter|loden]] of [[biljetletter|houten]] letters, lijnen en/of afbeeldingen. Een afbeelding kan een [[cliché (druktechniek)|cliché]], [[houtsnede]], [[linosnede]] zijn.<BR>
 
Doordat de afbeelding onder hoge druk op het te bedrukken materiaal wordt aangebracht is de afbeelding niet alleen zichtbaar maar ook voelbaar. Dit geeft (tegenwoordig) vaak een exclusief karakter aan het drukwerk. In het verleden werden degelpersen ook gebruikt om braille in papier aan te brengen.
 
De drukvorm wordt in de degelpers geplaatst. De schijf van de pers wordt van [[inkt]] voorzien. Daarna wordt de drukvorm beïnkt. Het te bedrukken materiaal, meestal [[papier]], wordt op de ''degel'' (een vlakke plaat) gelegd. Hiermee wordt druk op de drukvorm uitgeoefend, waardoor de afbeelding wordt overgezet op het te bedrukken materiaal.
 
InVan de vijftiendeallereerste eeuwdrukpersen worden- degelpersenrond 1450 tot 1550 - zijn geen of weinig afbeeldingen bekend. Algemeen wordt aangenomen, dat deze persen waren afgeleid van de wijnpersen die toen in gebruik waren. Het waren houten constructies, met veel smeedwerk, die met de hand werden bediend;: tot laat in de negentiende eeuw was drukken meestal handbediening: zowel het ininkten, in- en uitleggen van papier en het uitoefenen van de druk wordt met de hand gedaan. Men spreekt dan ook wel van een ''handpers''. De druk wordt verkregen met behulp van een schroef, waarbij de degel wordt aangedraaid. BijHouten laterepersen degelpersenkonden wordtslechts deeen drukbeperkt metoppervlak behulpbedrukken, vande eenhouten boomconstructie metzou scharnieranders uitgeoefend:bezwijken onder de daarvoor benodigde krachten. Daarom werd in twee "teugen" gedrukt, nadat eerst ''kniehevelperseen'' helft was afgedrukt, werd de degel weer omhoog gebracht, het fundament met het zetsel verschoven, en pas daarna het tweede deel gedrukt.
 
Het papier werd werd meestal ingevocht ''voor'' het drukken, omdat het papier dan de inkt veel beter aanneemt. Om pas-werk te kunnen leveren werd het papier in een speciale constructie ingeklemd: bestaande uit: een [[tympaan]] en [[fresket]].
 
De eerste ijzeren handpersen werden in Engeland gebouwd door Lord Stanhope. Deze pers heeft nog een schroef-mechanisme. Bij latere ijzeren degelpersen wordt de druk met behulp van een boom met scharnier uitgeoefend: de ''kniehevelpers''.
 
Bij al deze persen staat het zetsel op een horizontale plaat: het fundament, de degel is een vlakke plaat die een vertikale beweging maakt. bij latere degeltypen staat het zetsel vaak verticaal opgesteld, en maakt de degel een deel van een cirkel-beweging.
 
* Zetsel staat vast, de degel beweegt
** Boston-degel
** Galley-degel
* Zetsel en degel bewegen beide
** Gordon-degel
** Liberty-degel
 
De eerste typen van deze degelpersen werden aangedreven worden met een hefboom, die met de hand bediend werd, of met een voetpedaal (de ''trapdegel''). Deze persen hebben vaak een groot vliegwiel, dat kan worden gebruikt om met drijfriemen de pers te laten draaien. Uiteindelijk nemen elektromotoren deze functie over.
 
Bij deze persen legt de drukker het te bedrukken materiaal met de hand in en uit. Wat trouwens niet geheel zonder gevaar voor de handen was... Als ook het in- en uitleggen van papier geautomatiseerd wordt, dan spreekt men van een ''degelautomaat''.
 
Bij dit alles moet wel bedacht worden dat papier-inleggen en het drukken lange tijd (tot in de 20e eeuw) voornamelijk [[kinderarbeid]] was, al het andere werk zoals bijvoorbeeld het zetten en het afwerken, dat werd door volwassenen gedaan.
 
Degelpersen werdenworden meestal en wordentegenwoordig nog wel gebruikt voor het vervaardigen van familiedrukwerk zoals geboorte-, huwelijks- en overlijdenskaarten, visitekaartjes, [[Envelop (briefomslag)|envelop]]pen en korte [[circulaire]]s. Door het relatief kleine oplagebereikoplages van de degelpers, de opkomst van de [[offset]] en digitalisering in de grafische wereld is de degelpers grotendeels in onbruik geraakt.
 
Door de verscherpte regelgeving in verband met arbeidsveiligheid moeten de laatste nog in grafische bedrijven opgestelde degel-automaten, meestal zijn dat Heidelberger degels, aangepast worden met een extra afscherming, wat echter het afstellen van de machine niet gemakkelijker maakt. Daar de kosten vaak niet meer tegen de baten opwegen, verdwijnen steeds meer van deze machines.
Vervolgens zijn degelpersen ontwikkeld die aangedreven worden met een hefboom die met de hand bediend wordt, of met een voetpedaal (de ''trapdegel''). Ook zijn degels met elektromotoren uitgerust. Bij deze persen legt de drukker het te bedrukken materiaal met de hand in en uit.<BR>
Als ook het in- en uitleggen van papier geautomatiseerd wordt, dan spreekt men van een ''degelautomaat''.
 
Degelpersen zijn te bewonderen in de zeer vele grafische musea, die Nederland en België rijk is. Zoals bijvoorbeeld in het [[Plantin-Moretus museum]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], waar een grote collectie oude houten-handpersen te zien is, verder zijn er degelpersen in: [[Etten-Leur]], [[Groningen]], [[Meppel]], [[Zutphen]], [[Maastricht]], [[Turnhout]] (2 musea), [[Gent]] (MIAT), [[Brussel]] en nog vele andere zoals in het [[Nederlands Openluchtmuseum]] te [[Arnhem]].
Degelpersen werden meestal en worden nog wel gebruikt voor het vervaardigen van familiedrukwerk zoals geboorte-, huwelijks- en overlijdenskaarten, visitekaartjes, [[Envelop (briefomslag)|envelop]]pen en korte [[circulaire]]s. Door het relatief kleine oplagebereik van de degelpers, de opkomst van de [[offset]] en digitalisering in de grafische wereld is de degelpers grotendeels in onbruik geraakt.
 
==bronnen en referenties==
Degelpersen zijn nog vaak te bewonderen in musea, zoals in het [[Plantin-Moretus museum]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. en in het [[Nederlands Openluchtmuseum]] te [[Arnhem]].
* ''Boekdruk-machines'', J.A. Volcke, N.V. Arbeiderspers voor Sticting Graphilec, Amsterdam, juli 1946
==links==
* [http://drukwerkindemarge.org De site van marge-drukkend Nederland]
* [http://www.grafischemusea.info Portaal voor grafische musea in de Benelux]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Stanhope,_3rd_Earl_Stanhope Het artikel in de Engelse wikipedia over de uitvinder van de eerste ijzeren handpers]
 
[[Categorie:Druktechniek]]
3.235

bewerkingen