Hoofdmenu openen

Samuel Sarphati

arts, ondernemer en weldoener

Samuel Sarphati (Amsterdam, 31 januari 1813 – aldaar, 23 juni 1866) was een Joods arts, chemicus, weldoener en broodfabrikant die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het onderwijs, de volksgezondheid, de stedenbouw en de nijverheid van Amsterdam in het midden van de 19e eeuw. Sarphati was van alle markten thuis en liep met zijn initiatieven vaak vast in de Amsterdamse bureaucratie.

Samuel Sarphati
SamuelSarphati.jpg
Persoonlijke informatie
Geboren 31 januari 1813
Geboorteplaats Amsterdam, Nederland
Overleden 23 juni 1866
Overlijdensplaats Amsterdam
Opleiding Universiteit Leiden
Beroep arts, ondernemer
Portaal  Portaalicoon   Economie

KinderjarenBewerken

Sarphati's Portugees-Joodse ouders waren eenvoudige middenstanders, vader handelde in tabak.[1] Ze woonden bij zijn geboorte op Nieuwe Keizersgracht 49, in het welvarende deel van de Joodse Buurt. Sarphati ging naar de Latijnse school en studeerde medicijnen in Leiden. Tijdens zijn studiejaren lag zijn interesse naast geneeskunst bij hygiëne en de chemie waarvoor hij onderscheidingen verwierf.

ActiviteitenBewerken

 

Het was een 'vreemdeling', een kind van het 'Oude Volk', de zoon van een eenvoudige joodse middenstander die ten slotte de stad haar grootste 19de-eeuwse prestigeobject schonk. (...) Sarphati was een gedrevene, briljant, vol ideeën en initiatieven, overtuigend en doortastend, van het soort dat slechts een enkele keer in een gemeenschap opduikt en dat het woord 'onmogelijk' weigert te kennen. Hij sloeg de stad uit haar slaap.

 
— Daniël Schipper citeert Geert Mak
 
Het Paleis voor Volksvlijt vanaf de Weteringschans. Foto Jacob Olie, 1892.

Sarphati promoveerde op 27 juni 1839 aan de Universiteit Leiden en vestigde zich als huisarts in Amsterdam. Zijn praktijk confronteerde hem met de povere levensomstandigheden: acht procent van de bevolking leefde in kelders, de helft van de kinderen zat op een armenschool en de bevolkingsstatistieken leken op die van een derdewereldstad: veel geboorten en veel sterfte en daarbovenop de stank van zwavel, mest en vuilnis.[2] Vele van Sarphati's activiteiten kwamen de levenskwaliteit ten goede: hij ontwierp een uitbreidingsplan voor Amsterdam, zorgde voor een abattoir en de eerste broodfabriek van Nederland aan de Vijzelgracht met een wekelijkse productie van 9000 goedkope broden. In 1842 richtte hij de Nederlandse maatschappij ter bevordering der Pharmacie op. Voor de opkomende industrie stichtte hij de bank Crediet Mobilier. Ook was Saphati in 1842 een van de oprichters van een particuliere academie voor handelsonderwijs.

Vooral vanaf het midden van de jaren 1840 ontplooide hij zijn organisatorisch talent. In 1847 kreeg hij een vergunning om afval te verzamelen en stichtte hij de Maatschappij tot bevordering van Landbouw en Landontginning. In 1852 richtte hij de Vereeniging voor Volksvlijt op en in 1855 de Maatschappij voor Meel- en Broodfabrieken die brood aanbood dertig procent onder de bakkersprijs. Dit soort inspanningen resulteerde rond 1870 in een stijging van de gemiddelde levensverwachting in Amsterdam.[3] Hiernaast beïnvloedde hij de stadsuitbreiding en -verfraaiing met projecten zoals het Paleis voor Volksvlijt en het Amstel Hotel. Zijn ambitieuze plannen namen decennia in beslag en bezorgden hem de bijnaam de 'Amsterdamsche Haussmann'. Sarphati zou de realisatie van vele van zijn plannen niet meemaken. Wat hij wel meemaakte was de realisatie van het monumentale en moderne Paleis voor Volksvlijt op het Frederiksplein, op de plek waar later de Nederlandsche Bank zich zou vestigen. Bestaande uit vooral ijzer en glas leek dit nijverheids- en expositiegebouw op het Palais de l'Industrie uit Parijs of het Crystal Palace uit Londen.

Onderscheidingen en galerijBewerken

Dit soort werken leverden hem onderscheidingen op. Koning Willem III benoemde hem in 1860 tot Officier in de Orde van de Eikenkroon en bij de opening van het Paleis voor Volksvlijt in 1864 tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

OverlijdenBewerken

De 53-jarige Sarphati overleed in juni 1866, drie maanden na de eerstesteenlegging van 'zijn' Amstel Hotel.[4] Sarphati was getrouwd met Abigaël Mendes de Leon. Het huwelijk bleef kinderloos. Hij werd begraven op de Portugees-Israëlitische begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel.

HerinneringenBewerken

Sarphatimonument in het Sarphatipark AmsterdamBewerken

Externe linksBewerken

Bronnen en notenBewerken

ReferentiesBewerken

  1. Willem de Bruin, Schepper van een nieuwe stad. In: Historisch nieuwsblad, oktober 2010.
  2. Stadsbeschrijvingen, geciteerd in: Daniël Schipper, Een kleine stadsgids. Wandelingen door het Amsterdam van Geert Mak, Atlas, Amsterdam, 2009, p. 236.
  3. Fanta Voogd, Fabrieksbrood, De Ingenieur, 19 januari 2007.
  4. Samuel Sarphati, in: Geschiedenis van de Techniek in Nederland , deel VI, Zutphen 1995, p. 27-28.
  5. UvA: studievereniging Sarphati

LiteratuurBewerken

  • Salomon Adriaan Maria Bottenheim, Dr. Samuel Sarphati en zijne beteekenis voor Amsterdam, 1945.
  • Lydia Hagoort, Samuel Sarphati: van Portugese armenarts tot Amsterdamse ondernemer, uitgeverij Bas Lubberhuizen, 2013.
  • Ida Jager, Hoofdstad in gebreke. Manoeuvreren met publieke werken in Amsterdam 1851-1901, 2002.
  • Daniël Schipper, Een kleine stadsgids. Wandelingen door het Amsterdam van Geert Mak, Atlas, Amsterdam, 2009.
  • Henne van der Kooy en Justus de Leeuwe, Sarphati, een biografie, 2000.
  • H.W.J. Volmuller (Ed.). Nijhoffs Geschiedenislexicon, Nederland en België, Martinus Nijhoff, Antwerpen, 1981, p. 507-508.