Poly- en perfluoralkylstoffen

verzameling fluor- en alkylverbindingen

Poly- en perfluoralkylstoffen (vaak afgekort als PFAS) is een verzamelnaam voor meer dan 6000 stoffen waarin onder andere een combinatie van fluorverbindingen en alkylgroepen voorkomen. Stoffen die tot deze groep behoren zijn onder andere perfluoroctaanzuur (PFOA of C8) en perfluoroctaansulfonaat (PFOS). PFAS bevinden zich in alledaagse producten zoals kleding, fastfood-verpakkingen[1], anti-aanbakpannen en in AFFF-blusschuim.[2] Een bron van PFAS zijn afvalstoffen die ontstaan bij de toepassing van de GenX-techniek. Deze bevinden zich in het afvalwater dat wordt geloosd. Een product van de GenX-techniek is teflon (polytetrafluoretheen), dat toegepast wordt als antiaanbaklaag in pannen.[3]

Perfluoroctaanzuur, een voorbeeld van een PFAS

Deze stoffen worden bestudeerd in de organofluorchemie en komen in de natuur niet voor. Ze kunnen zich ophopen in organismen en enkele PFAS zijn mogelijk kankerverwekkend. Ingenieurs- en adviesbureau Sweco publiceerde maandag 25 november 2019 een zogenaamde hittekaart van 396 sterk verontreinigde locaties in Nederland.[4] Het bureau pleit voor beperking van de productie.

NederlandBewerken

Tijdelijk Handelingskader PFAS in NederlandBewerken

Op 8 juli 2019 introduceerde staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur en Waterstaat een Tijdelijk Handelingskader PFAS.[5] Dit schrijft voor dat één kilo droge grond maximaal 0,1 microgram PFAS mag bevatten. Grond waarvan wordt vermoed dat deze verontreinigd is, moet worden onderzocht. Doordat veelal onduidelijk is waar zich verontreinigingen bevinden en door de brede toepassing van PFAS, kregen veel infrastructuur-, bagger- en bouwprojecten met de regeling te maken, ook als ze al in de plannings- of uitvoeringsfase waren. De financiele gevolgen werden geschat op 800 tot 900 miljoen euro. Het kabinet kondigde op 29 oktober aan het besluit van de staatssecretaris weer te versoepelen per 1 december.[6] Het RIVM hanteert een ruim 30x soepeler norm dan de staatssecretaris, waardoor er politieke ruimte voor onderhandeling bestaat.[7][8] Ook Nederlandse gemeenten wachten niet op de staatssecretaris en gaan zelfstandig ruimere normen hanteren.[9]

ProductieBewerken

Minister Cora van Nieuwenhuizen heeft in mei 2019 nog een vergunning verleend aan de fabriek van Chemours in Dordrecht om jaarlijks 5 kilo GenX[10] en 2 kilo PFOA te blijven lozen in de rivier de Merwede.[11][12][13][14][15] De Tweede Kamer ging mee met de vergunningverlening door steun van de SGP aan de regering.[16][17] Chemours zette de productie van DuPont voort.[18][19][20]

Ook de gemeente Helmond deed in 2017 ervaring op met de problematiek. Een leverancier Custom Powders van Chemours heeft de gemeente sterk verontreinigd. Zodoende had de gemeente haar PFAS-verontreiniging goed in kaart gebracht en kon ze in 2019 als eerste gemeentelijk beleid afkondigen.[21]

NormeringBewerken

De vergunningverlening door de minister om jaarlijks 7 kilo te lozen in de Merwede staat in contrast met het beleid van haar staatssecretaris Van Veldhoven:

Als je het kunt meten moet je het verbieden.

Haar norm lag zodoende 500.000 keer lager dan die van met PFAS vervuilde grond.[22] Gelet op de tegenstellingen over de normering nemen enkele gemeenten met Helmond als eerste het voortouw en ontwikkelen eigen tijdelijke normen.[23] Deskundigen pleiten in november 2019 dan ook voor een 50 tot 100 keer soepeler norm.[24] Gemeentes ontwikkelden hun eigen normering. Zo ligt die in de Achterhoek sinds 9 november 2019 30 keer hoger dan die van de landelijke overheid.[25] De provincie Noord-Holland bepaalde de norm als eerste provincie op 1,5 microgram per kilo droge grond.[26] Op 28 november lekte uit dat het kabinet de norm zou optrekken naar 0,8 microgram per kilo droge grond. Dit is een achtvoudige verhoging, maar is volgens velen nog veel te laag.[27][28] Op 2 juli 2020 verhoogde de staatssecretaris de norm nog verder naar 1,4 en schakelde de termen grond en bagger gelijk, dit tot opluchting van de sector.[29]

Op 19 december 2019 bracht het kabinet naar buiten dat het werkt aan een Europees verbod dat de toepassing van PFAS-stoffen beperkt tot de hoogst noodzakelijke toepassingen. Intussen kan de productie in Nederland doorgang vinden.[30]

DrinkwaterBewerken

Uit onderzoek van het RIVM en Oasen blijkt dat PFAS-stoffen voorkomen in het drinkwater.[31][32] Een recentere risicoanalyse van het RIVM, "Risicoduiding en vóórkomen van FRD-903 in drinkwater", laat ook zien dat deze stoffen voorkomen in het Nederlandse drinkwater.[33] Oasen gebruikt op kleine schaal membraanzuivering, wat alle PFAS-achtige stoffen uit het water haalt. Alle zuiveringsinstallaties met deze techniek uitrusten, is echter erg kostbaar: dit zou voor Oasen tientallen miljoenen kosten.

DuPont heeft in 2019 een overname gedaan om deze zuiveringssystemen te kunnen verkopen.[34] Deze zuiveringssystemen kosten veel geld en worden verkocht door DuPont, het bedrijf dat de vervuiling mede heeft veroorzaakt[35], maar pas sinds 1960 wist van de risico's in zoogdieren.[36]

Oasen stapte naar de rechter om verdere lozing van PFAS-achtige stoffen te voorkomen. In hoger beroep heeft Chemours (voorheen DuPont, nu afgesplitst van DuPont) de rechtszaak echter gewonnen.[37][38] De woordvoerder van Oasen zei hierover: "We vinden het onwenselijk dat dit soort stoffen in het milieu terechtkomen [...] daarom de laatste jaren veel actie gevoerd, onder andere met een rechtszaak, wat er uiteindelijk toe heeft geleid dat de vergunning van deze fabriek is teruggebracht naar een minimale hoeveelheid uitstoot van – in dit geval – GenX."[39]

BelgiëBewerken

  Zie PFOS-schandaal voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In België kwam het PFAS-probleem in 2021 hoog op politieke agenda door de bij werken aan de Oosterweelverbinding ontdekte vervuiling 15 km rond Zwijndrecht door 3M.[40][41][42] Voordien werd in de Vlaamse media enkel bericht over voorbereidende studies van OVAM voor een normering.[43] OVAM is in de Vlaamse Ministerraad uitleg moeten komen geven.[44] OVAM heeft in 2018 wel een studie uitgebracht.[45]

De Vlaamse Regering heeft beperkingen opgelegd aan de consumptie van eieren en groenten van 1,5, 5 en 10 km rond de site.[46][47] en een grootschalig bloedonderzoek van de bevolking is aangekondiigd[48] volgens advies van toxicoloog Jan Tytgat.[49] Lantis en 3M hebben een dading afgesloten die elke rechtszaak uitsluit op de gronden van de Oosterweelwerf.[50] 3M zou gedreigd hebben om de fabriek te sluiten.[51] De vorige intendant van de werf Oosterweel schat dat 3M 500 tot 600 miljoen euro zal moeten betalen voor sanering.[52]

Vlaams Minister Zuhal Demir heeft prof. Karl Vrancken van VITO en de Universiteit Antwerpen aangesteld om het probleem gedurende een jaar te onderzoeken met een eerste verslag na drie maanden[53][54] en stelde het Vlaams Parlement voor om een parlementaire onderzoekscommissie op te richten.[55] De Vlaamse overheid heeft informatie op een website geplaatst.[56] De Vlaamse regering was in 2017 op de hoogte,[57] maar de burgemeester van Zwijndrecht niet.[58] Een speciale gemeenteraad ondervraagt of de burgemeester van Antwerpen Bart De Wever op de hoogte was.[59] Toenmalig Vlaams Minister Ben Weyts raamde in 2017 de kosten van sanering op 30 to 50 miljoen euro.[60][61] OVAM had in 2017 een persbericht voorbereid, maar toenmalig Vlaams Minister Joke Schauvlieghe stuurde dit niet uit.[62] OVAM stelt dat dit een beslissing van de minister was.[63][64]

In 2021 werd in bodemmonsters tot 17 µg PFOS per kg droge aarde gemeten.[65] Stemmen gaan op om de werken ondanks de vervuiling voort te zetten.[66] Prof Tytgat stelt voor om alle vervuilde grond op de site van 3M op te hopen.[67][68]

Ook het water van de Schelde zou meer PFOS bevatten dan toegelaten.[69]

In Mechelen is mogelijke vervuiling door een gelijkaardige fabriek Chemours op de politieke agenda geplaatst.[70][71]

In Mechelen, Willebroek en Kleine Brogel zijn normen overschreden.[72] Het PFOS zat in brandblusschuim waarmee de brandweer oefende en daarom zijn alle omgevingen van brandweerkazernes mogelijk vervuild.[73] In Mechelen is met dranghekken een perimeter van 100 m rond de brandweerkazerne ingesteld.[74] De Vlaamse Regering kondigde in juni 2021 maatregelen af rond alle oefenterreinen van de brandweer.[75][76][77]

EuropaBewerken

Zweden en Duitsland zijn langer bezig met maatregelen tegen PFAS. Zo hebben deze landen een voorstel gedaan om 200 soorten PFAS te verbieden op Europees niveau.[78] De aanleiding was dat PFAS in het drinkwater is aangetroffen.

Verschillende Noord- en West-Europese landen hebben een EU-strategie voorgesteld tot het beperken of uitfaseren van PFAS op Europees niveau.[79] In Denemarken is sinds juli 2020 een verbod op PFAS in voedselverpakkingen van kracht. In de zakjes voor frietjes van McDonalds in Denemarken werd bij onderzoek geen PFAS aangetroffen, terwijl dezelfde producten in andere Europese landen nog wel PFAS bevatten.[80]

De Internationale Ski Federatie FIS verbiedt sinds 2020 PFAS-houdende ski-wax.[81]

Verenigde StatenBewerken

OnderzoekBewerken

In mei 2021 werd bekend dat het 'PFAS regent' in Ohio, waar in het voorjaar grote hoeveelheden giftige PFAS op het gebied neerdaalden via regenbuien.[82] De ruwe data van van het Amerikaanse Environmental Protection Agency en Canadese onderzoeksverband van het Integrated Atmospheric Deposition Network (IADN), gaven daarmee aan dat de vervuiling met PFAS ook via de lucht kan plaatsvinden. Regenwater bevatte in april 1,000 delen-per-biljoen (ppt) PFAS. Opvallend was dat de meeste PFAS verbindingen in de monsters verbindingen met een korte keten waren, die producenten bij voorkeur inzetten als een alternatief voor eerdere varianten met langere chemische ketens, zoals PFOS en PFOA. Deze werden in de VS uitgefaseerd onder druk van wetgeving, maar worden buiten de VS nog steeds geproduceerd. De monsters toonden aanzienlijke hoeveelheden van 6:2, 8:2 en 10:2 FTCAs, of fluortelomeer carbonzuren. Dit type vindt vaak toepassingen in een industriële context of als vetvrij middel op voedselverpakkingen. Daarmee is het effect van de wetgeving terug te zien in het beeld van de veranderende omgevingsvervuiling, alsook het aandeel van de rol van consumentenproducten in de omgevingsvervuiling. Door de verspreiding via regen hoopt de PFAS zich op in het oppervlaktewater en de bodem, en de organismen die daarin leven.

Uitfaseren van een aantal verbindingenBewerken

In de Verenigde Staten hebben overheid en industrie tien jaar geleden afgesproken tot uitfasering te komen van een aantal van deze fluor-koolstof-verbindingen.[83] Het doel was in 2015 deze productie volledig te hebben stopgezet. Er worden aldaar nog duizenden rechtszaken gevoerd over eerdere lekkages en gebruik van dit soort stoffen. DuPont trof in 2017 een schikking van 671 miljoen dollar.[84]

Verfilming van de toxicologische problemenBewerken

In 2018 werd een documentaire uitgebracht met de naam The Devil We Know over de zaak van DuPont in West-Virginia.[85]

In november 2019 verscheen de film Dark Waters, die een beeld geeft van de toxicologische problemen van PFAS.[86]

AfbreekbaarheidBewerken

Aanvankelijk werd vastgesteld dat de PFAS-stoffen niet of nauwelijks afbreekbaar waren en voor eeuwig in het milieu aanwezig zouden blijven, vandaar de benaming forever chemicals. In 2019 werd op de Princeton-universiteit ontdekt dat Acidimicrobium bacterium A6, een grondbacterie, PFAS kan afbreken. In 2021 wordt ook in Nederland ook onderzoek gedaan naar bacteriën die PFAS in de bodem kunnen afbreken.[87][88] Deze bacteriële afbraak is echter nog in grote mate experimenteel. Onderzoeker Peter Jaffé waarschuwde in 2021 “dat er nog meer onderzoek nodig is om te komen tot een bruikbare behandeling voor vervuild water of vervuilde grond”.[89]

Een eerder door Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen op Europees niveau geformuleerd voorstel om alle PFAS (op uitzonderingen na) te gaan verbieden, kreeg op 4 oktober 2021 bijval vanuit de Belgische regering.[90]

Het is ook mogelijk PFAS op actieve kool te adsorberen en dan bij hoge temperatuur te verbranden.