Hoofdmenu openen

Obelisk (bouwkunst)

bouwkunst
Obelisk van Luxor op de Place de la Concorde te Parijs.
Naald van Cleopatra, een Egyptische obelisk op de oever van de Theems in Londen

Een obelisk is een gedenknaald. Het gaat om een vierkante, naar boven toe iets dunner wordende zuil of kolom, met een piramidevormige stompe punt, meestal van graniet gemaakt. Zuilen uit de oudheid zijn vaak monolieten, maar moderne obelisken worden meestal van meer stenen gemaakt en kunnen ook ruimten bevatten aan de binnenkant. De grootste obelisk uit de oudheid is tot stand gekomen onder farao Thoetmosis IV rond 1400 v.Chr. De 32 meter hoge en 455 ton zware monoliet staat nu bij de Sint-Jan van Lateranen in Rome.

Ook buiten Egypte zijn tussen 1000 v.Chr. en 1000 n.Chr. oorspronkelijke obelisken gebouwd, onder andere in Assyrië, het koninkrijk Aksum, het Romeinse Keizerrijk (waaronder de Caesarea Obelisk bij Binjamiena in Israël) en het Byzantijnse Keizerrijk.

Inhoud

De obelisk in Oud-EgypteBewerken

De Egyptische obelisken werden in het Egyptisch techen genoemd. Er zijn over de hele wereld ongeveer dertig van bewaard gebleven, waarvan acht in Egypte. Ze werden, vaak in paren, bij de ingang van een tempel gezet. Het waren de opvolgers van de Benbenstenen. De obelisk is een symbool van de zonnegod Ra. Onder de kortdurende theologische revolutie van Echnaton werd de obelisk als een versteende zonnestraal gezien. Mogelijk is er een verband met natuurlijke fenomenen als lichtzuilen of zodiakaal licht.

Het is een wijd verspreide misvatting dat de obelisken van de Egyptenaren dienden als zonnewijzer. Wel werden obelisken later als puntzonnewijzer neergezet, bijvoorbeeld door de Romeinse keizer Augustus in zijn Horologium in Rome en de obelisk op de Place de la Concorde in Parijs.

De gedenknaalden werden voor een pyloon van een tempel geplaatst, meestal paarsgewijs. De obelisk werd meestal gemaakt van roze graniet, afkomstig uit de steengroeve van Aswan. Op de steen staan Egyptische hiërogliefen, ze bevatten de volledige koningstitulatuur van een regerende farao. De top van de obelisk was verguld.

Historie van de Egyptische obeliskenBewerken

De oudst bekende obelisk die is teruggevonden is die van Senoeseret I uit de 12e Dynastie van Egypte. Hij staat nog steeds op zijn oorspronkelijke plaats in Heliopolis. De meeste zijn gemaakt in het Nieuwe Rijk. Twee obelisken van de late tijd staan in het British museum te Londen.

De eerste exportgolf van obelisken vond plaats in de Romeinse keizertijd. Uit Egypte werden er enkele naar Rome of Byzantium verscheept. Een tweede verplaatsing dateert uit de 19e eeuw waarbij de steden Londen, New York en Parijs de Naald van Cleopatra ontvingen. In Rome staan diverse obelisken (zie Obelisken van Rome).

Er zijn meer obelisken in het buitenland dan in Egypte zelf.

Overzicht van Egyptische obeliskenBewerken

Onderstaande tabel laat de gegevens zien van staande obelisken in Egypte en andere landen.

Land Locatie Farao Afbeelding
Egypte Tempelcomplex van Karnak Thoetmoses I  
Egypte Luxor tempel Ramses II  
Egypte Tempelcomplex van Karnak Hatsjepsoet  
Egypte Heliopolis, Caïro Senoeseret I  
Egypte Luxor museum Ramses III
Egypte Gezira eiland, Caïro Ramses II  
Egypte Luchthaven van Caïro Ramses II  
Egypte Tempelcomplex van Karnak Seti II  
Frankrijk Place de la Concorde Ramses II  
Israël Hippodroom van Herodes, Caesarea Maritima Onbekend  
Italië Rome, Piazza di San Giovanni in Laterano Thoetmoses III, Thoetmoses IV  
Vaticaanstad Plein van Sint-Pieter Onbekend  
Italië Rome, Piazza del Popolo Seti I, Ramses II  
Italië Rome, Piazza di Montecitorio Psammetichus II  
Italië Rome, Piazza della Rotonda Ramses II  
Italië Rome, Santa Maria sopra Minerva Apriës  
Italië Rome, Thermen van Diocletianus Ramses II  
Italië Rome, Villa Celimontana Ramses II  
Italië Sicillië, Catania Onbekend
Italië Benevento Onbekend
Italië Florance, Boboli-tuinen Ramses II  
Italië Urbino, Piazza Rinascimento Onbekend  
Polen Poznań, archeologisch museum als leen Ramses II
Turkije Hippodroom van Constantinopel Thoetmoses III  
Verenigd Koninkrijk Londen, Victoria Embankment Thoetmoses III  
Verenigd Koninkrijk Durham, Universiteit Amenhotep II
Verenigd Koninkrijk Dorset Ptolemaeus IX  
Verenigd Koninkrijk Londen, British museum Nectanebo II  
Verenigde Staten New York, Central Park Thoetmoses III  

Obelisken buiten EgypteBewerken

In de 18e en 19e eeuw zijn er onder andere in Vaals, Rijswijk, Brussel en Washington nieuwe obelisken opgericht.

Zie ookBewerken

LiteratuurBewerken

Wirsching, Armin, Obelisken transportieren und aufrichten in Aegypten und in Rom, Norderstedt 3rd. ed. 2013, ISBN 978-3-8334-8513-8