Hoofdmenu openen

Kattenburg (Amsterdam)

buurt in Amsterdam
(Doorverwezen vanaf Mariniersplein)

Kattenburg is het meest westelijke van de drie Oostelijke Eilanden in Amsterdam die in de tweede helft van de 17e eeuw in het IJ werden aangeplempt. Een verklaring voor de naam Kattenburg is gelegen in het feit dat hier ooit een kat was, een verdedigingswerk. Dit is nog steeds zichtbaar in de knik van de Kattenburgerstraat die langs het Marine Etablissement loopt. Aan de westzijde van de stad worden de buurten 'eiland' genoemd zoals Bickerseiland en Prinseneiland; aan de oostkant worden ze 'burg' genoemd zoals Kattenburg, Wittenburg, Oostenburg en Petersburg. De combinatie van 'kat' en 'burg' maakte samen de naam 'Kattenburg'.

Kattenburg
Wijk van Amsterdam
Kerngegevens
Gemeente Amsterdam
Stadsdeel Centrum
Coördinaten 52°22'22,4"NB, 4°55'8,0"OL
Oppervlakte 12 ha.  
Inwoners (2017) 1.680[1]
Overig
Postcode(s) 1018
1776: plattegrond van 's Lands Werf, het Zeemagazijn en het Dok op Kattenburg; uitsnede uit de stadsplattegrond van Mortier Covens en Zoon
30 Mei 1787: strijd tussen patriotten en de Oranjegezinden, de zog. 'Bijltjes' (zijn de scheepstimmerlieden van Kattenburg); de Bijltjes hebben de brug opgehaald ter bescherming
Gereconstrueerde historische gevelwand aan het Kattenburgerplein
Resterende bebouwing van 's Lands Werf, bouwjaar 17e eeuw
Het Scheepvaartmuseum (van 1655) na de renovatie; foto, juli 2011

Inhoud

Geschiedenis van KattenburgBewerken

Ontstaan van KattenburgBewerken

Tot in de zestiende eeuw waren de Oostelijke Eilanden een moerassig buitendijks gebied: dan weer nat droog, dan weer nat.. In het zuiden was het gebied begrensd door een zomerdijk, de Cadijck geheten; in het noorden was het begrensd door het IJ. Vanaf de zeventiende eeuw kende Amsterdam een ongekende groei. Niet alleen economisch, ook de stad zelf breidde voortdurend uit, en ook de haven. Eind zestiende eeuw was de Lastage al bij de stad gevoegd en waren toen de eilanden Valkenburg, Rapenburg en Uilenburg aangeplempt. In 1633 werd de rede rond de Oude Waal verder het IJ in geplaatst om zo meer ruimte te bieden aan de schepen daar. In 1641 werd het plan aangenomen om in het IJ een eiland aan te leggen dat als golfbreker en fortificatie van de onbeschermde Waal dient. Dit nieuwe bolwerk, het Nieuwe Eylandt zou komen ter hoogte van het huidige Kadijksplein. Voordat dit echter klaar was werd het naar het noorden al weer uitgebreid met een tweede bolwerk, dat in eerste instantie 'Het Nieuwe Hooft' heette. Door verdere aanplempingen rondom dat bolwerk ontstond er uiteindelijk een eiland dat de naam Cattenburgh kreeg.[2]

Door de aanleg van de Lijnbaansgracht om de gehele stad werd het bolwerk op Kattenburg al snel overbodig. Dit werd de aanleiding om in 1654 toestemming te geven tot de aanleg van houtwallen en scheepswerven op de aangeslibde grond tussen het niet meer functionerende bolwerk en het aangrenzende buitendijkse land. Een half jaar later al werd het bolwerk zelf ontmanteld en in 1655 was het gehele eiland in gebruik door de scheepswerven. De scheepsbouw zou tot in de twintigste eeuw Kattenburg blijven domineren. AI vanaf het eerste moment werden er vanaf 1655 niet alleen werven aangelegd, maar ook woningen gebouwd voor de vak- en werklieden.[3]

In 1656 kreeg de Admiraliteit in ruil voor 'hun' Uilenburg en Rapenburg, het onverhuurde en bouwrijpe gebied van Kattenburg terug; ze bouwde hier 's Lands Zeemagazijn (thans het Nederlands Scheepvaartmuseum), naar een ontwerp van stadsbouwmeester Daniel Stalpaert. Het was voor die tijd een indrukwekkend gebouw en inspireerde Joost van den Vondel tot zijn lofdicht "Zeemagazijn gebouwt op Kattenburgh t'Amsterdam" en opgedragen "aen de weledele en mogende Heeren Zeeraed ter Admiraliteit in de gemelde stad". De ontwikkeling van Kattenburg werd hierna eeuwenlang gedomineerd door de Admiraliteit - later overgegaan in het Marine Etablissement. Ze breidde haar complex stapje voor stapje uit naar het noorden, waardoor uiteindelijk de karakteristieke langgerekte structuur van Kattenburg is gegroeid. Er werden veel oorlogsbodems gebouwd op de werven van de Admiraliteit. Vrij snel erna kwam er een grote werf, 's Lands zeewerf. Hier werden de oorlogsschepen gebouwd. In de periode tot de opheffing van de Admiraliteit in 1795 werden er ruim 500 schepen gebouwd, waaronder de Hollandia van admiraal Tromp en de kanonneerboot van Van Speyk.

Aan de oostzijde, langs de Kattenburgervaart ontstonden veel particuliere werven; de vele arbeiders die hiervoor nodig waren konden hun huisvesting vinden in de woningen op Kattenburg. Kort na 1660 werd het eiland al volgebouwd, met krappe huizen en smalle straten als gevolg. Ook het naastgelegen eiland Wittenburg (gebouwd c. 1662-1663) heeft deze typische lange structuur: werven langs de kaden en smalle straten en opeengepakte, smalle bouwblokken met kleine huizen; vaak zonder binnenterrein in het midden. Langs deze werven werden bovendien stroken met woningen gebouwd, vaak in opdracht van de werfeigenaren zelf.[2] De meeste bewoners van Kattenburg vonden hun werk op de werven en waren dus ambachtslieden; zij hadden ook als bijnaam de 'Bijltjes' - genoemd naar het voornaamste gereedschap in de scheepsbouw van houten schepen. Toen de marine de werf later overnam, volgde er een reorganisatie maar het bleef wel een werf voor de bouw van oorlogsschepen.

19e eeuwBewerken

In 1867 werd de werf geschikt gemaakt voor de bouw van ijzeren schepen. In 1909 werd het laatste schip, De Zeven Provinciën, te water gelaten; in 1915 vond de definitieve opheffing van de werf plaats. In 1791 brandde het Zeemagazijn af en bleven alleen de stenen muren over. Het werd opnieuw opgebouwd, waarbij de zwartgeblakerde bakstenen muren werden bepleisterd, zodat ze eruit zien alsof ze uit zandsteen zijn opgetrokken. Na het faillissement in 1795 van de Admiraliteit werd het Zeemagazijn eigendom van de marine en haar opslagplaats voor kleding en levensmiddelen.

Met de intrede van de stoomboot, en later de diesel, veranderde de scheepvaart drastisch. De boten werden groter en het Ooster- en Westerdok worden al snel weer te klein. De Nieuwe Vaart werd toegewezen als laad- en losplaats van schepen die op de Zuiderzee vaarden en het aanzicht van de Nieuwe Vaart veranderde daarmee drastisch: een verbreding van de kade en de bouw van veel opslagloodsen en stoomkranen. Hierdoor werd de buurt weer een belangrijk havenkwartier, maar langzamerhand leken de eilanden als werfgebied toch hun langste tijd gehad te hebben. Werven verdwenen en de ruimte die vrij kwam werd volgebouwd met meer smalle, langgerekte bouwblokken. Deze blokken waren weliswaar iets ruimer van opzet en hadden wel binnenterreinen, maar de panden bleven echter erg krap en de etages vaak door meerdere families bewoond. Aan het eind van de negentiende en begin twintigste eeuw kwamen er enkele vernietigende rapporten uit over de woontoestanden op de Oostelijke Eilanden, waarbij de kelderwoningen het meest schrijnend waren door hun vocht. Ondanks de invoering van de woningwet in 1902 zou het nog lang duren voor hier een eind aan komt.

20e eeuwBewerken

Van 1906 tot 1918 reed tramlijn 7 en daarna tot 1931 tramlijn 18 door Kattenburg van de Kattenburgerbrug (brug 274) via het Kattenburgerplein tot aan het Mariniersplein. In 1931 verdween de tram uit de buurt, die door de economische recessie zwaar was getroffen.

Door aanplemping van de Kattenburgervaart en het Marinedok vergroeide een gedeelte van Kattenburg in de 20e eeuw steeds meer met het marine-etablissement. Oorspronkelijk kende Kattenburg de aloude indeling van een drietal lange straten in de lengte, van oost naar west de Grote Kattenburgerstraat, Kleine Kattenburgerstraat en de Kattenburgerkade die liepen van het Kattenburgerplein naar het Mariniersplein. Deze werden gekruist door korte straten, de 1e Kattenburgerdwarsstraat, 2e Kattenburgerdwarstsraat en de Kattenburgerdwarstraat. Daarnaast bestond nog de Kattenburgertusschenstraat.[4] Op het overige deel van Kattenburg bleven de bewoning en de kleine bedrijfjes tot in de 20e eeuw gehandhaafd. In 1928 kwam het vierkanten gebouw van het Zeemagazijn op de voorlopige monumentenlijst. Na lang onderhandelen met gemeente en Marine werd er in 1973 het Scheepvaartmuseum in gevestigd. Tussen 2007 en 2011 vond er een grootscheepse renovatie plaats, waarna het geheel vernieuwde museum op 2 oktober 2011 weer voor het publiek werd geopend.

Vanaf de sloop en nieuwbouw, 1960-70Bewerken

Op oude foto's van Kattenburg leek de sfeer in de buurt erg veel op die andere grote zeventiende-eeuwse Amsterdamse volksbuurt, de Jordaan. Alleen was de verpaupering op Kattenburg war sterker: al voor 1940 stond er 13 procent van de huizen leeg door ernstige verkrotting. In de jaren 1950 werden er plannen ontwikkeld voor de gehele buurt. De oplossing in de jaren zestig was even duidelijk als rigoureus: alle huizen werden samen met het oude stratenpatroon plat gebulldozerd.[5] Deze sanering werd uitgevoerd naar plannen uit 1953. Bewoners werden elders ondergebracht in de stad of erbuiten; ondanks lichte protesten werd de boel rigoureus gesloopt en verrezen er door Dick Apon[6] ontworpen nieuwbouwflats, gebouwd naar het tuinstadsidee. Het voormalige historische stratenplan van Kattenburg zou hiermee volledig verdwijnen.

Veel oude bewoners, gehecht aan hun eigen "eiland", keerden na jaren toch weer terug. Anders dan in de Jordaan en de Dapperbuurt was er op Kattenburg nauwelijks verzet geweest tegen de vernietiging van de buurt. Kattenburg werd gedomineerd door het bewonerscomité Kattenburg, waarin de communisten een sterke hand hadden. Marie Altelaar heeft lange tijd het comité voorgezeten; dat sloeg de handen ineen met het stadsbestuur: weg met de krotten en de krakers die daarin waren gekropen: er moesten fatsoenlijke woningen komen. Het ooit zo levendige Kattenburg, waar mensen op straat leefden en waar in 1953 nog 84 woningen met een winkel of werkplaats stonden met een aantal café's, was in 1970 een mono-functionele woonwijk geworden met lange galerijflats en grint-betonnen borstweringen. Het werd stiller in de buurt: er was een kinderdagverblijf en een café aan de rand.[5] De gemeente Amsterdam had indertijd de middenklasse willen huisvesten in de grote drie- en vierkamerwoningen, maar het bewonerscomité Kattenburg eisten dat de voormalige bewoners konden terugkeren. Uiteindelijk keerden er Kattenburgers terug, maar ook kwamen er veel andere Oostelijke Eilanders wonen, toen hun buurten aan de beurt was voor sloop, zoals op het naburige Wittenburg waar ook het grootste deel van de oude bebouwing werd platgeslagen.

Alleen de geveltjes aan het Kattenburgerplein herinneren nog aan de historische bebouwing van deze buurt, maar is nagebouwd! De gereconstrueerde gevelwand van de pandjes is ontworpen door Theo Rouwhorst van het Amsterdamse Bureau Monumentenzorg en is geïnspireerd op de bebouwing die vroeger op Kattenburg stond. Het ontwerp kreeg kritiek van enkele historici, die de reconstructie als een falsificatie beschouwden.[7]

Al sinds 1968 vormde de Kattenburgerstraat een drukke doorgaande route van de Piet Heinkade naar de IJtunnel. Via de Mariniersbrug (brug 272) over de Dijksgracht en een lange spoorwegonderdoorgang was Kattenburg verbonden met de Piet Heinkade. De gemeente Amsterdam begon in 2007 met een onderzoek hoe de inrichting van de Eilandenboulevard, waar de Kattenburgergracht een onderdeel van is, verbeterd kan worden.[8] Het project zou rond 2015 afgerond moeten zijn; in 2018 werd begonnen met de herinrichting van de Eilandenboulevard die in 2019 wordt opgeleverd. Inmiddels is de Kattenburgerstraat ook een van de toevoerwegen naar de verder gelegen Piet Heintunnel geworden.

Kattenburg was in heel Amsterdam beroemd en berucht om zijn felle huurstrijd vanaf begin van de jaren zeventig. Als voorzitter van het bewonerscomité Kattenburg was Marie Altelaar een drijvende kracht achter een meer dan vijftien jaar durende huurdersactie. De maandhuur van de net opgeleverde nieuwbouwwoningen op Kattenburg was hoger dan eerder beloofd. De bewoners hielden daarom maandelijks een bedrag in op de huur als vorm van protest.[9] De actie veroorzaakten rechtszaken en een langlopend conflict met de gemeente en de woningbouwverenigingen 'Onze Woning' en 'Rochdale'. Er werd door de woningbouwvereniging gedreigd met uitzetting van de huurders, maar een vonnis van 19 september 1986 voorkwam dat. Het huurdersactivisme van de jaren '70 en '80 werd tussen 2007 en 2010 gememoreerd in een triomfboog op de Kattenburgerkruisstraat.[5]

De verkoop van het corporatiebezit werd het startsein voor nieuwe buurtstrijd: het actiecomité 'Stop de Uitverkoop' zag in 2013 het licht, een samenwerkingsverband van de Oostelijke Eilanden en Kadijken. Zij bereikten in 2015 een zeker resultaat: Het Eilandenoverleg eiste dat op Oosterburg-Noord, het terrein waar ook de redactie van Het Parool gevestigd is, een groter deel van de nieuwbouw bestemd moet worden voor sociale woningbouw. De gemeenteraad besloot zomer 2016, ondanks fel verzet van VVD en D66, het aandeel sociale huur hier te verhogen van 14 procent van het vloeroppervlak tot 20 procent.[5]

Oude en recente foto's van KattenburgBewerken

BibliografieBewerken

- Cor Bruyn, Koentje van Kattenburg, Em Querido's Uitgeverij b.v., Amsterdam, 1944
- J.H. Kruizinga, Adieu Kattenburg. De geschiedenis van de Oostelijke eilanden, gemeentelijke commissie heemkennis Amsterdam, 1966
- Ton Heijdra, Een roerig volkje. De geschiedenis van de Oostelijke Eilanden, Kadijken en Czaar Peterbuurt (1999), De Milliano, Alkmaar
- Dam van Arend Peter, de tsaar van Kattenburg, Sjaloom, Amsterdam, 1996 ISBN 9789062492640
- Lily van Rijswijk Clerkx, Kattenburg, een bijzondere buurt, 1958-1962, uitgave in eigen beheer, 2015 (met foto's en eigen notities uit 1958-62)

Externe linksBewerken

Amsterdam-Centrum · Amsterdam Nieuw-West · Amsterdam-Noord · Amsterdam-Oost · Amsterdam-West · Amsterdam-Westpoort · Amsterdam-Zuid · Amsterdam-Zuidoost · Amstel III · Admiralenbuurt · Amsteldorp · Andreas Ensemble · Apollobuurt · Bajes Kwartier · Banne Buiksloot · Bellamybuurt · Betondorp · Bijlmer · Binnenstad · Bloemenbuurt · Borgerbuurt · Borneo · Bos en Lommer · Buiksloot · Buiksloterham · Buikslotermeer · Buitenveldert · Bullewijk · Burgwallen Oude Zijde · Burgwallen Nieuwe Zijde · Centrumeiland · Chassébuurt · Chinatown · Cremerbuurt · Cruquius · Czaar Peterbuurt · Da Costabuurt · Dapperbuurt · De Aker · De Baarsjes · De Eendracht · De Heining · De 9 Straatjes · De Omval · De Pijp · Diamantbuurt · Driemond · Disteldorp · Dubbele Buurt · Duivelseiland · Elzenhagen · Erasmusparkbuurt · Floradorp · Frederik Hendrikbuurt · Gaasperdam · Gein · Geuzenveld · Gibraltarbuurt · Gouden Reael · Gulden Winckelbuurt · Grachtengordel · Haarlemmerbuurt · Hallenkwartier · Haveneiland · Havenstraatterrein · Haven-Stad · Helmersbuurt · Holendrecht · Hoofddorppleinbuurt · Houthaven · IJ-oevers · IJburg · IJdock · IJplein · Indische Buurt · Jan Maijenbuurt · Java-eiland · Jeruzalem · Jodenbuurt · Jordaan · Julianapark · Kadijken · Kadoelen · Kattenburg · Kinkerbuurt · KNSM-eiland · Kolenkitbuurt · Kop van Jut · Van der Kunbuurt . Laan van Spartaan · Landlust · Landstrekenbuurt . Lastage · Leidsebuurt · Marineterrein · Marken · Marktkwartier · Mercatorbuurt · Middelveldsche Akerpolder · Molenwijk · Museumkwartier · Nellestein · Nieuw Sloten · Nieuw-West · Nieuwe Pijp · Nieuwendam · Nieuwendammerdijk en Buiksloterdijk · Nieuwendammerham · Nieuwmarkt · Noorderhof · Noordse Bos . Olympisch Kwartier · Omval · Oostelijk Havengebied · Oostelijke Eilanden · Oostelijke Handelskade · Oostenburg · Oosterdokseiland · Oosterparkbuurt · Oostoever · Oostpoort · Oostzanerwerf · Osdorp · Oud Osdorp · Oud-Oost · Oud-West · Oud-Zuid · Oude Pijp · Overamstel · Overhoeks · Overtoombuurt · Overtoomse Buurt · Overtoomse Veld · Park Haagseweg · Park de Meer · Plan West · Plan Zuid · Planciusbuurt · Plantagebuurt · Postjesbuurt · Prinses Irenebuurt · Rapenburg · Reigersbos · Riekerpolder · Rieteilanden · Rietlanden · Rivierenbuurt · Robert Scottbuurt · Ruigoord · Schinkelbuurt · Science Park · Sloten · Sloterdijk · Sloterdijk Centrum · Slotermeer · Slotervaart · Sluisbuurt · Spaarndammerbuurt · Spieringhorn · Sporenburg · Staatsliedenbuurt · Stadionbuurt · Steigereiland · Transvaalbuurt · Trompbuurt · Tuindorp Buiksloot · Tuindorp Buiksloterham · Tuindorp Nieuwendam · Tuindorp Oostzaan · Tuttifruttidorp · Uilenburg · Van der Pekbuurt · Van Lennepbuurt · Venserpolder · Vlooienburg · Vogelbuurt · Vogeldorp · Vogeltjeswei · Volewijck · Vondelparkbuurt · Vrije Geer · Waalseiland · Watergraafsmeer · Waterlandpleinbuurt · Waterwijk · Weesperbuurt · Weespertrekvaartbuurt · Weesperzijde · Westelijke Eilanden · Westelijke Tuinsteden · Westerdokseiland · Westerpark · Westpoort · Willemspark · Wittenburg · Zeeburg · Zeeburgereiland · Zeeheldenbuurt · Zuidas · Zuideramstel