Hoofdmenu openen

Lijst van kapitelen in het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek

Wikimedia-lijst
Interieur van het westwerk. Links de kapitelen van de triomfboog

Deze lijst van kapitelen in het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek geeft een overzicht van alle 34 gebeeldhouwde romaanse kapitelen in het interieur van het westwerk van de Sint-Servaasbasiliek in de Nederlandse stad Maastricht. De kapitelen met voorstellingen uit het dagelijks leven en soms moeilijk te interpreteren beelden uit de middeleeuwse denkwereld behoren tot de hoogtepunten van Maaslandse beeldhouwkunst.

Inhoud

Historische achtergrondBewerken

 
De Maastrichtse operarii aan het werk (kapiteel 26)

De romaanse bouwsculptuur van het westwerk van de Sint-Servaaskerk is ontstaan tussen circa 1140 en 1150. In deze periode maakte de kerk en het daaraan verbonden kapittel van Sint-Servaas een bloeitijd door. Verschillende Maastrichtse proosten stonden als kanselier van het Heilige Roomse Rijk nauw in contact met de Rooms-Duitse keizers. Onder proost Arnold van Wied (1138-1151) werden grote delen van de kerk vernieuwd en werd het westwerk voorzien van rijkversierde kapitelen, waarbij overeenkomsten zijn vastgesteld met de door Arnold en zijn zuster Hedwig gebouwde Sint-Clemenskerk in Schwarzrheindorf (bij Bonn) en de stiftskerk van Essen, tegenwoordig Dom van Essen.[1][2]

De kunsthistorica Elizabeth den Hartog geldt als expert op het gebied van de Maaslandse sculptuur in het algemeen, en die te Maastricht in het bijzonder. In een reeks wetenschappelijke publicaties toonde zij aan dat een groot aantal 12e-eeuwse sculpturen in onder andere Maastricht, Luik, Hoei, Tongeren, Borgloon, Sint Odiliënberg, Rolduc, Aken-Burtscheid, Bonn, Essen, Eisenach en Utrecht nauw met elkaar verwant zijn en vervaardigd zijn door één of meerdere met elkaar verwante beeldhouwateliers, mogelijk uit Noord-Italië afkomstig. Tussen 1140 tot 1170 was een dergelijk atelier van 'steenmetsen' waarschijnlijk permanent in Maastricht gevestigd. Deze groep steenbeeldhouwers, die ook de Sint-Servaaskerk van beeldhouwwerk voorzag, wordt aangeduid als het Heimo-atelier, naar een kapiteel in de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek waarop deze naam voorkomt. Het atelier is mogelijk ook afgebeeld op kapiteel 26 in het westwerk van de Sint-Servaas.[3]

Kunsthistorische betekenisBewerken

Nog steeds is van enkele voorstellingen de betekenis onduidelijk, maar Den Hartog slaagde erin om van de meeste kapitelen de filosofische achtergrond te achterhalen. Veel voorstellingen zijn geïnspireerd door middeleeuwse boeken als De mirabilibus mundi, het Liber floridus en bestiaria.[4] Het 'lezen' van de kapitelen vergt veel kennis van de twaalfde-eeuwse denkwereld, zoals die via de Parijse scholen verspreiding vond over de christelijke wereld. Voor het Maasland waren met name de geschriften van Wibald van Stavelot en de neo-Augustijnse leer van Hugo van Sint-Victor van grote invloed. In verschillende voorstellingen op de westwerkkapitelen is de invloed van Augustinus' De civitate Dei aanwijsbaar.[5]

Lijst van kapitelenBewerken

Nummer Locatie Soort Afmetingen[6] Beschrijving[7] Afbeelding
1   hoekkapiteel b: 30,5-31 cm
h: 33,5-34 cm
man op krukje die groente snijdt; figuur met kruik; figuur met plantstok die oogst en tegelijkertijd brood eet  
2   hoekkapiteel b: 30,5-34,5 cm
h: 35 cm
vogels met stenen in hun klauwen die een man wegdragen  
3   halfkapiteel b: 31-47 cm
h: 36 cm
werkers in een wijngaard  
4   4-zijdig kapiteel b: 54,5 cm
h: 43 cm
oostzijde: Astomi; noordzijde: gebladerte; westzijde: twee vogels tegenover elkaar; zuidzijde: Terra die twee draken zoogt  
5   hoekkapiteel b: 30 cm
h: 34 cm
Peridixion-boom tussen twee tweekoppige draken, waarvan de achterste kop in de drakenvleugel bijt  
6   hoekkapiteel b: 30,5 cm
h: 34 cm
twee van elkaar afgewende struisvogels die in gebladerte achter zich bijten
7   hoekkapiteel b: 31-32,5 cm
h: 35 cm
twee honden tegenover elkaar met hun nek samengebonden  
8   hoekkapiteel b: 31,5-32 cm
h: 33,5 cm
zittende aap en blinde(?) man die hond vastgrijpen  
9   hoekkapiteel b: 35-36 cm
h: 38,5 cm
rijen gebladerte afgewisseld met rijen palmetten  
10   hoekkapiteel b: 32,5 cm
h: 35 cm
gebladerte  
11   halfkapiteel b: 32-56 cm
h: 42-42,5 cm
woest uitziende viervoetigen die naar het omringende gebladerte bijten  
12   hoekkapiteel b: 32-35 cm
h: 39,5 cm
twee draken met lange, bladachtige staarten die een hurkende figuur aanvallen  
13   hoekkapiteel b: 31-31,5 cm
h: 35 cm
gebladerte  
14   4-zijdig kapiteel b: 54,5 cm
h: 43 cm
oostzijde: hoefachtig dier met twee rompen en de kop van een ram; noordzijde: hurkende figuur gekleed in een rok; westzijde: twee vogels tegenover elkaar; zuidzijde: twee naakte figuren tussen gebladerte  
15   halfkapiteel b: 33-47 cm
h: 35 cm
leeuwen die in ranken met druiventrossen bijten  
16   4-zijdig kapiteel b: 55,5-56 cm
h: 43 cm
gebladerte ("arbor mala")  
17   halfkapiteel b: 31,5-47 cm
h: 35,5 cm
vier draken met de koppen en staarten samengebonden  
18   halfkapiteel b: 34-56,5 cm
h: 41,5 cm
vogels tussen gebladerte  
19   hoekkapiteel b: 33-33,5 cm
h: 35 cm
aan elkaar geketende vogels  
20   hoekkapiteel b: 31,5 cm
h: 34,5-35 cm
gebladerte  
21   hoekkapiteel b: 32-34 cm
h: 35 cm
vogels tussen gebladerte met druiventrossen  
22   hoekkapiteel b: 30-31 cm
h: 34,5 cm
gebladerte  
23   hoekkapiteel b: 31,5 cm
h: 34 cm
Cynocefalen die hoofdeloze wezens (blemmyae) aanvallen  
24   hoekkapiteel b: 30,5-32 cm
h: 34 cm
draken die man aanvallen  
25   hoekkapiteel b: 30-30,5 cm
h: 35,5-36 cm
boom des levens  
26   hoekkapiteel b: 29,5-30,5 cm
h: 35,5 cm
steenmetsen aan het werk ("operarii lapis")  
27   4-zijdig kapiteel b: 55 cm
h: 43 cm
oostzijde: gebladerte; noordzijde: twee geklede en knielende figuren; westzijde: gebladerte; zuidzijde: naakte figuren die tussen gebladerte rennen  
28   halfkapiteel b: 31-43,5 cm
h: 35,5-36 cm
vechtende mannen  
29   hoekkapiteel b: 33 cm
h: 35,5 cm
twee gemoedelijk uitziende viervoeters tegenover elkaar  
30   hoekkapiteel b: 31-34 cm
h: 36,5 cm
naakte knielende figuren  
31   3-zijdig kapiteel niet bekend man die op leeuwen jaagt met beer; op de onderrand: gevleugelde draken die zichzelf bijten  
32   3-zijdig kapiteel niet bekend geketende vogels en maskers; op de bovenrand: geschakeld gebladerte  
33   3-zijdig kapiteel niet bekend vlechtwerk van gebladerte; op de onderrand: idem  
34   3-zijdig kapiteel niet bekend leeuwen die in gebladerte bijten; maskers; op de bovenrand: geschakeld gebladerte  

Westwerkkapitelen elders in de kerkBewerken

Vier romaanse kapitelen die ooit deel uitmaakten van de westwerkarcade bevinden zich thans elders in de kerk. Deze arcade bevond zich boven de triomfboog en bood vanuit de Keizerzaal zicht op de kerk en het priesterkoor. De arcade bestond wellicht uit vijf rondbogen en daartussen vier zuilen met kapitelen. De arcade werd waarschijnlijk rond het midden van de 15e eeuw dichtgemetseld, toen het vlakke romaanse plafond werd vervangen door het huidige gotische gewelf. Drie kapitelen kregen een plaats elders in de kerk; het vierde bevindt zich thans in het lapidarium in de oostcrypte van de kerk.

Zie ookBewerken