Hematofaag

(Doorverwezen vanaf Hematofagie)

Hematofagen (afgeleid van het Griekse αἷμα haima "bloed", en φαγεῖν phagein "eten") zijn dieren die zich voeden met bloed.

Een Anopheles stephensi-mug die via zijn puntige proboscis bloed uit een menselijke gastheer zuigt. Let op de druppel bloed die uit het gezwollen achterlijf wordt verdreven. Deze mug is een malariavector met een verspreiding die reikt van Egypte tot China.
Oranje zandoogjes (Pyronia tithonus) die vers bloed uit een sok zuigen

Omdat bloed een vloeibaar weefsel is dat rijk is aan voedzame eiwitten en lipiden die zonder veel moeite kunnen worden ingenomen, is hematofagie een voorkeursvoedingsvorm voor veel kleine dieren, zoals wormen en geleedpotigen.

Sommige darmnematoden, zoals ancylostomiden, voeden zich met bloed dat is gewonnen uit de haarvaten van de darmen, en ongeveer 75 procent van alle soorten bloedzuigers (bijv. Hirudo Medicinalis), een vrijlevende worm, is hematofaag.

Sommige vissen, zoals prikachtigen en Vandellia cirrhosa, zoogdieren, in het bijzonder de vampiervleermuizen, en vogels, zoals de vampiervink, españolaspotlijster, de tristanlijster en ossenpikker, doen ook aan hematofagie.

Mechanisme en evolutieBewerken

Hematofage dieren hebben monddelen en chemische middelen voor het doordringen van bloedvaatjes in de huid van gastheren, meestal van zoogdieren, vogels en vissen. Dit type voeding staat bekend als flebotomie (van de Griekse woorden phleps "ader" en tomos "snijden").

Zodra een bloedvat is doorboord (bij de meeste insecten door een gespecialiseerde fijne holle "naald", de proboscis, die de huid en haarvaten doorboort; in vleermuizen door scherpe snijtanden), wordt bloed opgenomen door het rechtstreeks uit de aderen te zuigen, door het op te drinken uit een plas bloed, of, in het geval van vampiervleermuizen, door de wond te likken. Om natuurlijke hemostase (bloedstolling), vasoconstrictie, ontsteking en pijnprikkelingen bij de gastheer te overwinnen, hebben hematofage dieren hembiochemische oplossingen ontwikkeld, bijvoorbeeld in hun speeksel, die ze vooraf injecteren. In sommige soorten zijn vormen van anesthesie en capillaire dilatatie geëvolueerd.

Wetenschappers hebben antistollingsmiddelen ontwikkeld door stoffen in het speeksel van verschillende hematofage soorten te onderzoeken, zoals bloedzuigers (hirudine).

Er zijn twee verschillende soorten hematofagie geclassificeerd: verplicht of facultatief. Verplichte hematofage dieren kunnen niet overleven op enig ander voedsel. Voorbeelden zijn Rhodnius prolixus, een Zuid-Amerikaanse roofwants en Cimex lectularius, de bedwants. Facultatieve hematofagen daarentegen verkrijgen ten minste een deel van hun voeding uit niet-bloedbronnen in ten minste een van hun volwassen vormen. Voorbeelden hiervan zijn veel soorten muggen, zoals Aedes aegypti, de gelekoortsmug, waarvan zowel mannetjes als vrouwtjes zich voeden met stuifmeel en vruchtensap om te overleven, maar de vrouwtjes hebben bloed nodig om hun eieren te kunnen produceren. Vliegsoorten zoals Leptoconops torrens kunnen ook facultatieve hematofagen zijn. Bij anautogene soorten kan het vrouwtje zonder bloed overleven, maar moet bloed consumeren om eieren te kunnen produceren (verplichte hematofagen zijn per definitie ook anautogeen).

Als voedingspraktijk is hematofagie onafhankelijk geëvolueerd in een aantal taxa van geleedpotigen, ringwormen, rondwormen en zoogdieren. Zo hebben tweevleugeligen elf families met hematofage eetgewoonten (meer dan de helft van de 19 hematofage geleedpotige taxa). Ongeveer 14.000 soorten geleedpotigen zijn hematofaag, zelfs enkele geslachten waarvan eerder niet werd gedacht dat ze bestaan, zoals motten van het geslacht Calyptra. Hematofagie bij insecten, inclusief muggen, wordt verondersteld te zijn voortgekomen uit fytofage of entomofage oorsprong.[1][2][3][4] Verschillende complementaire biologische aanpassingen voor het lokaliseren van de gastheren (meestal in het donker, aangezien de meeste hematofage soorten 's nachts actief zijn, en zich stil voortbewegen om detectie te voorkomen) zijn ook geëvolueerd, zoals speciale fysische of chemische detectoren voor zweetcomponenten, CO2, warmte, licht of beweging.

Besmettingsrisico'sBewerken

Flebotomie vormt een risico voor besmetting van de gastheer met bacteriën, virussen en door bloed overgedragen parasieten die het hematofage organisme mogelijk met zich mee draagt. Zo worden veel besmettelijke ziekten bij dieren en mensen overgedragen door hematofage diersoorten, zoals de builenpest, de ziekte van Chagas, dengue, oostelijke paardenencefalitis, filariasis, leishmaniasis, de ziekte van Lyme, malaria, hondsdolheid, slaapziekte, St. Louis encefalitis, tularemie, tyfus, Rocky Mountain spotted fever, Westnijlziekte, Zikakoorts en vele anderen.

Menselijke hematofagieBewerken

Veel menselijke samenlevingen drinken bloed of gebruiken het om voedsel en delicatessen te bereiden. Koeienbloed gemengd met melk is bijvoorbeeld een traditionele drank van de Afrikaanse Maasai. Marco Polo meldde dat Mongolen indien nodig bloed van hun paarden dronken. Op veel plaatsen over de hele wereld wordt bloedworst gegeten. Sommige samenlevingen, zoals de Moche, hadden rituele hematofagie, evenals de Scythen, een vroeger nomadenvolk uit Rusland, die het bloed dronken van de eerste vijand die ze in de strijd hadden gedood. Er bestaan ook psychiatrische gevallen van patiënten die hematofagie uitvoeren. Je eigen bloed uit een wond zuigen of likken is ook een veelvoorkomend menselijk gedrag en wordt in kleine hoeveelheden niet als taboe beschouwd. Ten slotte is menselijk vampirisme een veelvoorkomend onderwerp in literaire werken en in de popcultuur.

ReferentiesBewerken

  1. The biology of blood-sucking in insects, 2nd. Cambridge University Press, Cambridge (2005). ISBN 0511115539.
  2. Taylor, Angela E. R. (1965). The evolution of parasite-arthropod vector systems. Evolution of Parasites. Symposium of the British Society for Parasitology (3rd), London, November 6, 1964 onbekend: 29–45.
  3. Peach, Daniel A. H. (March 2019). Multimodal floral cues guide mosquitoes to tansy inflorescences. Scientific Reports 9 (1): 3908.. PMID: 30846726. PMC: 6405845 DOI:10.1038/s41598-019-39748-4.
  4. Peach, Daniel A. H. (2019). Mosquito phytophagy – sources exploited, ecological function, and evolutionary transition to haematophagy. Entomologia Experimentalis et Applicata n/a (n/a). ISSN:1570-7458 DOI:10.1111/eea.12852.