Heerweg (Romeinse Rijk)

Een heer- of heirbaan, -weg of -straat was een verharde langeafstandsweg in de Romeinse tijd. In het Latijn maakte men een onderscheid tussen een via (hoofdweg) en een deverticulum (aftakking). Het Romeinse wegennet was essentieel voor het Romeinse Rijk, omdat het snelle troepenbewegingen en een efficiënte koerierdienst mogelijk maakte. Het werd daarnaast dankbaar benut door handelaars en reizigers. Het gezegde "Alle wegen leiden naar Rome" verwijst naar de faam van het Romeinse wegennet.

De Via Appia in Italië, de oudste heirbaan ter wereld
Toepasselijke naam van een gedeelte van de Via Belgica in de Maastrichtse wijk Daalhof
Doorsnede van de Via Munita in Pompeï, met: 1) aangestampte aarde; 2) stenen ter grootte van de hand; 3) puin; 4) klei, leem of cement; 5) wegoppervlak van platte stenen, afwaterend naar de zijkanten van de weg; 6) trottoir of stoep, enkel aanwezig in grote steden; 7) opsluit- of trottoirband
Animatie over de Romeinse wegen
Het vermoede netwerk van heirbanen en niet-verharde Romeinse wegen in België, met centraal de Via Belgica
Deel van de Peutingerkaart met westelijk Nederland, België en Frankrijk
De provincia Germania Inferior met de heirbanen waarvan het bestaan bewezen is
2e-eeuwse Romeinse mijlpaal, ontdekt in het Belgische Péronnes-lez-Binche

In Nederland en Vlaanderen vindt men nog veel straatnamen met het toponiem "heir-/heer-/here-", maar zij gaan niet allemaal terug tot de Romeinse tijd.

BenamingBewerken

Ook na de Romeinse tijd bleven veel Romeinse wegen in gebruik als doorgaande wegen. Nog eeuwenlang werden ze gebruikt telkens wanneer legers door de streek trokken. Ze werden daarom vaak aangeduid als "de weg van de heirs". "Heer", heir of heyr is een Indo-Europees woord. Afleidingen vindt men o.a. in het Duits (Heer), Frans (la guerre en l'armée) en het Engels (army). Oorspronkelijk betekende het "een menigte", waarna de betekenis verschoof naar "een groep soldaten".[1]

Al snel werd "heerweg" een algemene benaming voor doorgaande wegen. Hierdoor kregen ook veel hoofdwegen de benaming "heerweg", terwijl ze niet van Romeinse oorsprong waren. Zo is er bijvoorbeeld sprake van heerwegen in 12e/13e-eeuwse wetten in Friesland, hoewel Friesland nooit deel uitmaakte van het Romeinse Rijk. Op diverse plaatsen in Vlaanderen en Nederland zijn straatnamen met "heir-/heer-/here-" bewaard gebleven tot op de dag van vandaag.

In Wallonië en Noord-Frankrijk heten veel oude hoofdwegen chaussée Brunehaut. Een gedeelte van de chausées Brunehaut bestonden al in de Romeinse tijd, en zouden hun naam danken aan Brunhilde der Visigoten die de Romeinse wegen liet herstellen. Ook hier geldt dat chausées Brunehaut later een algemene benaming voor "doorgaande weg" werd.

Veel Romeinse wegen hebben tegenwoordig straatnamen zoals:

  • Heirbaan, -straat of -weg
  • Heerbaan, -straat of -weg
  • Here(n)baan, -straat of -weg
  • Hoog(e)baan, -straat, -kassei of -weg
  • Romeinse Baan, -straat, -kassei of -weg
  • Oude Baan
  • Steenstraat of -weg
  • Chaussée Brunehaut

GeschiedenisBewerken

Romeinse tijdBewerken

De heirbanen waren de eerste verharde wegen. Ze werden gewoonlijk aangelegd door de Romeinse soldaten, op systematische wijze: aan weerszijden werd een greppel (talud) gegraven en met de vrijgekomen aarde werd het wegoppervlak opgehoogd (agger). In moerassige gebieden werd de agger omsloten met boomstammen en takken, zodat de zijkant niet kon verzakken. Gewoonlijk werd bovenop de agger nog een fundering van grote stenen gestort. Het feitelijke wegdek bestond uit grind en zand. Op de hoofdroutes door Italië kwam daarbovenop nog eens een laag platte kasseien. Rivieren werden meestal gekruisd met een voorde of een pontje, hoewel er bij sommige rivierovergangen ook sporen van grote en kleine bruggen aangetroffen worden.

We kennen het tracé van de Romeinse hoofdwegen uit kopies van Romeinse documenten, met name de Peutingerkaart en de Itinerarium Antonini. Geregeld worden ook restanten van Romeinse wegen blootgelegd bij opgravingen. Soms worden ook stenen wegwijzers ontdekt, d.z. zuilen met vermelding van bestemmingen en afstanden. Langs de meeste hoofdwegen stonden houten en/of stenen Romeinse mijlpalen, met een interval van één Romeinse mijl of één Gallische mijl. De belangrijkste weg in het noorden van het Romeinse Rijk was de Via Belgica, die het Kanaal met de Rijn verbond.

Vroegmoderne tijdBewerken

Met de Val van het West-Romeinse Rijk verdween ook de administratie achter het onderhoud en de planning van wegen. Wegenwerken werden een verantwoordelijkheid van lokale besturen. Naarmate het Romeinse wegdek wegsleet, vervielen de wegen tot veldwegen en boswegen. Desondanks bleven ze nog eeuwenlang fungeren als hoofdroutes voor handelaars, posterijen en troepen. Dit was te danken aan hun doelgericht gekozen tracé: vrij recht, vlak, veilig voor overstromingen, met voldoende drainagemogelijkheden. Door het langdurige gebruik is het tracé van Romeinse wegen vaak nog goed te volgen. Pas na ±1700 werden er langzaam maar zeker opnieuw bovenregionale verbindingswegen aangelegd. Pas toen verloren de Romeinse wegen hun functie als doorgaande weg.

Romeinse heirbanen en wegenBewerken

Lage landenBewerken

De Lage Landen werden in de Romeinse tijd doorkruist door een vijftal verharde wegen, die zich uitstrekten tussen de Noordzee en de limes aan de Rijn. Daarnaast zijn, op basis van Romeinse sites die ver van deze heirbanen verwijderd zijn, talrijke niet-verharde wegen voorgesteld. Het totale net van bewezen en vermoede Romeinse wegen in de Lage Landen omvat de volgende routes:[2]

Omdat de heirbanen gebruikt bleven tot in de 19e eeuw, is het traject van deze 2.000 jaar oude wegen nog steeds goed te volgen. Op sommige plaatsen zijn de wegen opgenomen in wandel- en fietsroutes; in Nijmegen worden ze bijvoorbeeld aangegeven door bordjes van de VVV. De huidige gegevens over het netwerk van bewezen en vermoede Romeinse wegen in België zijn te danken aan de studie van rijksarcheoloog Joseph Mertens (jaren 1950 en 1960).

Langs deze wegen werden veel halteplaatsen (stationes) gesticht en ontstonden ook vaak gehuchten (vici), waardoor er weleens sporen van Romeinse villa's en grafheuvels worden gevonden in de nabijheid van heirbanen. Op sommige plaatsen werd ook de heirbaan zelf blootgelegd, o.a. in Maastricht (meer bepaald in de wijk Belfort), Voerendaal en Valkenburg in Zuid-Holland. Ook in het stratenpatroon vallen de wegen soms op (zie onder).

 
De Romeinse Kassei, met in het midden het gehucht Helshoven. Ze maakt deel uit van de heirbaan Tongeren-Bonen, die tussen de Belgisch-Limburgse plaatsen Sint-Truiden en Groot-Loon (27 km) vrijwel kaarsrecht is.

Albanië / Griekenland / TurkijeBewerken

FrankrijkBewerken

ItaliëBewerken

 
Via Appia in Rome
 
Belangrijkste Romeinse wegen in Italië

Belangrijke wegenBewerken

Dit waren ook de belangrijkste wegen of "viae" in de Romeinse tijd.

OverigeBewerken

de meeste van deze wegen zijn genoemd naar de censor die opdracht gaf tot hun constructie

LuxemburgBewerken

Luxemburg werd doorsneden door een Romeinse weg, in het Luxemburgs Kiem(wee) genoemd, die van Aarlen naar Trier liep (de stad Luxemburg zelf bestond nog niet). Veel straten die op het oude traject van deze weg zijn aangelegd heten nu nog steeds Rue du Kiem.

Transalpiene wegenBewerken

Deze wegen verbonden het moderne Italië met Duitsland

SpanjeBewerken

Turkije en SyriëBewerken

Verenigd KoninkrijkBewerken

  Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Roman road op Wikimedia Commons.