Hoofdmenu openen

Wikipedia β

Gemeentelijke herindelingen in Nederland

(Doorverwezen vanaf Gemeentelijke herindeling in Nederland)
Gemeentenamen en -grenzen per 2017

In Nederland zijn er in de negentiende, en vooral in de twintigste eeuw veel gemeentelijke herindelingen doorgevoerd, waarbij het aantal gemeenten sterk is teruggelopen.

Inhoud

Achtergronden

De Nederlandse overheid wil graag bepaalde taken en bevoegdheden aan de gemeenten overdragen. Deze decentralisatie, die is ingezet door Lubbers I, is bedoeld om gemeenten meer armslag en verantwoordelijkheden te geven. Op basis van het idee dat veel kleine gemeenten deze verantwoordelijkheden niet of onvoldoende aankunnen, worden deze heringedeeld tot grotere gemeenten. Verwacht wordt dat grotere gemeenten een professioneler en zakelijker bestuur opleveren. Een ander motief tot gemeentelijke herindeling kan zijn dat een grote plaats meer ruimte nodig heeft, bijvoorbeeld voor woningbouw, en daarom grond krijgt van of samengevoegd wordt met kleinere gemeenten in de buurt. De effecten van herindelingen zijn echter tot op heden omstreden.

Hoewel er al vanaf de negentiende eeuw herindelingen plaatsvinden, was dit aanvankelijk zeer weinig en op zeer kleine schaal. Vooral vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw zijn het aantal en de schaal van de herindelingen geleidelijk toegenomen. Dit hangt samen met de toename van het aantal bevoegdheden dat werd overgedragen en het veranderde ideaalbeeld dat de overheid had van de gemeenten. Was begin jaren tachtig een inwoneraantal van minstens 5000 nog de richtlijn bij herindelingen, Paars II streefde eind jaren negentig naar gemeenten met 25.000 inwoners of meer.

Inmiddels hebben in heel Nederland al herindelingen plaatsgevonden. Sommige plaatsen hebben zelfs al meerdere herindelingen meegemaakt. Bij het trekken van de nieuwe grenzen hangt veel af van politieke keuzes op nationaal of regionaal niveau.

Het verzet vanuit de bevolking tegen herindelingen is altijd vrij groot geweest, vooral in de gevallen waarin kleine gemeenten bij grote gemeenten gevoegd werden. De mening van de bevolking werd in het verleden echter vaak genegeerd, zelfs bij referenda. Een goed voorbeeld is de herindeling van Vleuten-De Meern bij Utrecht. In 1996 werd daar een volksraadpleging gehouden, waarin bij een opkomst van 83% maar liefst 98% van de bevolking zich tegen herindeling uitsprak. Toch vond per 1 januari 2001 de herindeling plaats.

Fortuyn maakte in 2002 van het afschaffen van gemeentelijke herindelingen een verkiezingsthema. Onder invloed van de LPF besloot het kabinet-Balkenende I om herindelingen niet meer van bovenaf op te leggen. Geplande herindelingen rond Eindhoven en in het noorden van Noord-Holland werden afgelast. Alleen de herindeling in de Achterhoek mocht nog wel doorgaan; deze vond op 1 januari 2005 plaats. Hoewel het huidige beleid erop gericht is dat herindelingen alleen plaatsvinden met goedkeuring van de gemeenten zelf, kan het toch nog voorkomen dat een gemeente tegen haar zin wordt heringedeeld, bijvoorbeeld als de zogenoemde 'bestuurskracht' van een kleine gemeente onvoldoende blijkt te zijn. Ook gaan er nog geregeld stemmen op voorstedelijke gemeenten in met name de Randstad (bijvoorbeeld Diemen, Rijswijk of Schiedam) desnoods gedwongen in te lijven bij grote steden. De laatste jaren wordt met name in de noordelijke provincies weer gesproken over een nieuwe ronde gemeentelijke herindelingen.

Geschiedenis van gemeentelijke herindelingen

Aantallen gemeenten

De herindelingen leiden tot een vermindering van het aantal gemeenten.

Ontwikkeling van het aantal gemeenten[1]
datum aantal
1900 1121
1910 1121
1920 1110
1930 1078
1940 1054
1950 1015
1960 994
1970 913
1980 811
1990 672
2000 537
2001 504
2002 496
2003 489
2004 483
2005 467
2006 458
2007 443
2009 441
1 januari 2010 431
18 maart 2010 430
1 januari 2011 418
1 januari 2012 415
1 januari 2013 408
1 januari 2014 403
1 januari 2015 393
1 januari 2016 390
1 januari 2017 388

Herindelingen in de afgelopen decennia

Meest recente herindeling

Per 1 januari 2017:

De door deze herindeling nodig geworden tussentijdse verkiezingen werden gehouden op 23 november 2016.

Door deze herindelingen daalde het aantal gemeenten in Nederland van 390 naar 388.[2]

Komende herindelingen

In de provincies Drenthe, Overijssel, Flevoland en Zeeland zijn momenteel geen herindelingen in bespreking. In Groningen, Friesland, Gelderland, Utrecht, Zuid-Holland, Noord-Brabant, Noord-Holland en Limburg wordt over herindelingen gesproken op de korte of middellange termijn.

2018

  • Friesland: In Friesland zijn zeven gemeenten betrokken bij drie herindelingen per 1 januari 2018 die door de opsplitsing van Littenseradiel met elkaar zijn verbonden.[3]
    • De gemeenten Menaldumadeel, Franekeradeel en Het Bildt zullen opgaan in een nieuwe gemeente Waadhoeke. Ook de dorpen Welsrijp, Winsum, Baijum en Spannum van gemeente Littenseradiel, sluiten zich bij deze nieuwe gemeente aan. Oorspronkelijk was de gemeente Harlingen ook bij deze fusie betrokken maar na een referendum heeft deze gemeente besloten zelfstandig te blijven.[4]
    • De gemeenteraad van Leeuwarderadeel heeft na een referendum in maart 2013 besloten dat de gemeente zal opgaan in de gemeente Leeuwarden. Ook zullen tien dorpen van Littenseradiel aan de nieuwe fusiegemeente toegevoegd worden.[5]
    • De overige vijftien dorpen van Littenseradiel zullen bij de gemeente Súdwest-Fryslân worden gevoegd.[6]
  • Gelderland:
    • De gemeenten Rijnwaarden en Zevenaar hebben in mei 2016 besloten om te fuseren tot de nieuwe gemeente Zevenaar.[7]
  • Groningen:

De herindelingsverkiezingen van deze zes fusiegemeenten zullen plaatsvinden op 22 november 2017.

2019

  • Friesland:
  • Groningen:
    • De gemeenten Grootegast, Leek, Marum en Zuidhorn gaan per 1 januari 2019 fuseren tot de nieuwe gemeente Westerkwartier.[12] Het gebied Middag-Humsterland, wat nu nog bij Winsum hoort, zal ook bij de nieuwe gemeente worden gevoegd.[13]
    • De gemeenten Bedum, De Marne, Winsum en Eemsmond gaan per 1 januari 2019 met elkaar fuseren. De gemeenteraden van de vier gemeenten hebben daar in oktober 2016 mee ingestemd. De gemeente gaat Het Hogeland heten. Middag-Humsterland gaat vanaf 2019 deel uitmaken van de nieuw te vormen gemeente Westerkwartier. Eerder waren de gemeenten samen met Appingedam, Delfzijl en Loppersum in gesprek over een fusie tussen deze zeven gemeenten (de G7-gemeente), maar deze gesprekken liepen op niets uit.[14]
    • De gemeenten Groningen en Ten Boer hebben in november 2015 besloten om een fusie tussen beide gemeenten te onderzoeken. Als de plannen doorgaan is de fusiegemeente per 1 januari 2019 een feit.[15] De provincie heeft in juni 2016 aangegeven dat Haren zich hierbij moet aansluiten ondanks een besluit van de gemeenteraad van Haren dit niet te willen. In september 2016 heeft de meerderheid van de gemeenteraad besloten niet langer medewerking te verlenen aan het herindelingstraject nadat Haren nog wel input had gegeven voor het herindelingsontwerp.[16][17]. Toch heeft de provincie Groningen herindelingsplannen tussen Haren, Groningen en Ten Boer doorgezet en het herindelingsadvies vastgesteld.[18] Op 7 juli 2017 heeft de ministerraad ingestemd met het advies van de provincie om de drie gemeenten samen te voegen. Dit besluit van de ministerraad is vervolgens voor advies voorgelegd aan de Raad van State. Uiteindelijk zullen de Eerste en Tweede Kamer een beslissing moeten nemen. Haren heeft al aangekondigd een hoorzitting te willen houden voor kamerleden alvorens die erover moeten beslissen. De meerderheid van de gemeenteraad van Haren (CDA, D66 en Gezond Verstand Haren) zet nog steeds in op het behoud van de zelfstandigheid.[19]
  • Limburg:
  • Noord-Brabant
  • Noord-Holland:
  • Utrecht/ Zuid-Holland:
    • Op 10 november 2015 hebben de Zuid-Hollandse gemeenten Zederik en Leerdam en het Utrechtse Vianen besloten een herindelingstraject in te gaan dat moet leiden tot één gemeente Vijfheerenlanden. De fusie zal per 1 januari 2019 plaatsvinden. Op 1 januari 2018 zullen al wel de ambtelijke organisaties van de drie gemeenten samengaan.
  • Zuid-Holland:
    • De gemeenten Giessenlanden en Molenwaard hebben in november 2016 besloten om te fuseren. De fusie zal haar beslag krijgen op 1 januari 2019.[25]
    • In de Hoeksche Waard worden al geruime tijd discussies gevoerd over een herindeling tussen de gemeenten Binnenmaas, Cromstrijen, Korendijk, Oud-Beijerland en Strijen. Nadat deze gesprekken niets opleverden heeft de provincie Zuid-Holland de regie overgenomen.[26] Op 22 februari 2017 hebben Provinciale Staten van Zuid-Holland het herindelingsontwerp vastgesteld. Later in 2017 zullen de Eerste en Tweede Kamer hierover een definitief besluit moeten nemen. De fusiegemeente Hoeksche Waard zou dan per 1 januari 2019 een feit moeten zijn.[27]
    • Op 20 april 2017 hebben de gemeenteraden van Noordwijk en Noordwijkerhout besloten om het fusietraject tussen beide gemeenten verder in te zetten. Op 6 juli 2017 is het herindelingsadvies definitief vastgesteld en doorgestuurd naar de provincie Zuid-Holland. Men streeft daarbij naar een fusie per 1 januari 2019.[28]
  • Gelderland:

Overige fusiebesprekingen

  • Groningen: Op 28 februari 2013 heeft de visitatiecommissie, ingesteld door de provincie Groningen en de vereniging Groninger Gemeenten haar eindrapport 'Grenzeloos gunnen' gepresenteerd. Hierin wordt aanbevolen om per 1 januari 2018 de huidige 23 gemeenten samen te voegen tot 6 nieuwe gemeenten.[30] De provincie steunde dit rapport, maar na de Provinciale Statenverkiezingen ligt er minder druk op de herindeling.[31] Naast de al besproken herindelingen in 2018 en 2019 zijn de volgende herindelingen nog in bespreking:
    • Na het klappen van het overleg over de G7-gemeente in Noord-Groningen zijn Appingedam, Delfzijl en Loppersum nu op zichzelf aangewezen, de zogenaamde DAL-variant. In 2016 is nog een poging gedaan om Eemsmond bij de fusie tussen deze gemeenten te betrekken (de DEAL-variant) maar die gemeente heeft definitief voor de partners van de gemeente Hoogeland gekozen, daarbij gesteund door de provincie Groningen. Met name in Delfzijl vindt men de DAL-variant eigenlijk te mager en blijft men zo nodig liever zelfstandig.[32]
    • Veendam, Stadskanaal en Pekela onderzoeken de mogelijkheid van samengaan van deze drie gemeenten. Naar verwachting wordt hierover begin 2017 een besluit genomen.[33]
  • Limburg:
    • De gemeenten Maastricht, Meerssen en Valkenburg aan de Geul onderzoeken hun bestuurlijke toekomst. Meerssen en Valkenburg denken uiteindelijk niet zelfstandig verder te kunnen en hebben toenadering tot elkaar gezocht. Maastricht haakt bij de plannen aan.[34]
    • In januari 2017 stemde de gemeenteraad van Landgraaf tegen de fusie met gemeente Heerlen per 1 januari 2019. De provincie neemt nu de regie in handen en kijkt of ook omringende gemeenten in het proces betrokken kunnen worden.[35]
  • Noord-Brabant:
    • De Noordbrabantse gemeente Haaren heeft besloten dat in de toekomst deze gemeente opgeheven zal worden. De voorkeur gaat daarbij uit naar opsplitsing over 4 buurgemeenten namelijk Boxtel (Esch), Tilburg (Biezenmortel), Vught (Helvoirt) en Oisterwijk (het dorp Haaren).[36] Het is nog niet duidelijk wanneer een en ander zal plaatsvinden. Per 1 december 2016 is door de provincie Noord-Brabant Roel Augusteijn benoemd als extern adviseur. Zijn taak is een breedgedragen advies te formuleren over een reële opsplitsingsdatum.[37]
    • De gemeente Landerd beraadt zich op haar toekomst. In een in november 2015 gehouden referendum koos 37% voor het samenvoegen van de gemeente met de buurgemeenten Bernheze en Uden tot één grote Maashorstgemeente. De gemeente Bernheze ziet dit echter niet zitten. Een terugvaloptie is een fusie met alleen Uden.[38]
    • De gemeenteraad van Nuenen c.s. heeft in november 2016 besloten dat ze in de toekomst wil herindelen. Met welke gemeente moet nog onderzocht worden. Eindhoven en Son en Breugel zijn de meest voor het hand liggende opties.[39]
    • De gemeenten Boxmeer, Cuijk, Grave, Mill en Sint Hubert en St. Anthonis spreken sinds 2012 over herindeling in het Land van Cuijk. De samenwerking verloopt echter niet soepel.[40] Boxmeer streeft naar een fusie tussen de vijf gemeenten per 1 januari 2019.[41] Inmiddels is duidelijk dat dit geen haalbare kaart is.
  • Gelderland: Een provinciale adviescommissie onder leiding van Fred de Graaf concludeerde eind 2014 betreffende de regio Rivierenland dat een herindeling van tien naar drie gemeenten het meest voor de hand ligt. Neder-Betuwe, Buren en Tiel zouden kunnen samengaan, evenals Culemborg, Geldermalsen, Lingewaal en Neerijnen. Maasdriel en Zaltbommel zouden samen de gemeente Bommelerwaard kunnen vormen. Wellicht kunnen de gemeenten Druten en West Maas en Waal aansluiten bij andere gemeenten in het Land van Maas en Waal, zo stelde de commissie-De Graaf.[42] Tot nu toe zijn er alleen concrete plannen voor een fusie (in 2019) van de gemeenten Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal, dus zonder Culemborg.
    • De gemeenten Zaltbommel en Maasdriel laten een onderzoek doen naar hoe toekomstige samenwerking vorm kan krijgen. Herindeling is één van de opties. De resultaten werden eind 2016 verwacht.[43]

Recent afgeblazen herindelingen

  • Zuid-Holland:
    • De provincie stuurde aan op een fusie tussen de gemeenten Gouda en Waddinxveen per 1 januari 2014. Gouda was voor, Waddinxveen tegen. De provincie heeft ook de recente fusiegemeenten Zuidplas en Bodegraven-Reeuwijk in de discussie betrokken. In april 2012 werden de fusieplannen stopgezet.[44]
  • Noord-Brabant:
    • De landelijke gemeenten Bernheze en Maasdonk zijn in 2009 gestart met de voorbereiding van een fusie per 1 januari 2015. Dit proces is echter in 2012 door Bernheze stopgezet.[45] Vervolgens is de gemeente Maasdonk, op eigen initiatief, per 1 januari 2015 opgedeeld tussen 's-Hertogenbosch en Oss.
  • Noord-Holland:
    • Door een stemming in de Tweede Kamer op 22 mei 2012, waarin het wetsvoorstel werd verworpen, kwam er een voorlopig einde aan de controversieel verklaarde gemeentelijke herindeling van Bussum, Naarden, Muiden en Weesp.[46] De eerste drie gemeenten zijn vervolgens wel per 1 januari 2016 gefuseerd tot de huidige gemeente Gooise Meren.
  • Utrecht/ Gelderland:
  • Limburg:
  • Gelderland:
    • De gemeenten Doetinchem en Oude IJsselstreek onderzochten een fusie van de twee gemeenten per 1 januari 2016, maar begin 2013 zijn de plannen op de lange baan geschoven.[48]
    • Vanwege gebrek aan draagvlak gaat de fusie tussen Hattem, Heerde en Oldebroek niet door. De drie gemeenten koersten naar een fusie per 1 januari 2017.[49]

Lijsten van alle herindelingen en voormalige gemeenten

Zie ook

Externe links