Hoofdmenu openen

Wikipedia β

IJssel

rivier in Gelderland en Overijssel
(Doorverwezen vanaf Gelderse IJssel)

De IJssel (Nedersaksisch: Iessel) of Gelderse IJssel (ter onderscheiding van de Hollandse IJssel) is een Nederlandse aftakking van de Rijn. De rivier takt bij Westervoort (de IJsselkop) ten oosten van Arnhem af van de Rijn bij Kmr 878,6 en stroomt in noordoostelijke en later in noordelijke richting naar het Ketelmeer respectievelijk het IJsselmeer.

IJssel
Location IJssel.PNG
Lengte 125 km
Debiet 265 m³/s
Bron Rijn, Westervoort
Monding Ketelmeer
Stroomt door de Nederlandse provincies Overijssel en Gelderland
Hoogwater langs de IJssel bij Bronkhost
Portaal  Portaalicoon   Geografie
De 'versteende' IJssel bij Wijhe
De IJssel bij Velp
De IJssel bij Zutphen

Inhoud

Lengte, breedte en hoogteBewerken

De lengte van de IJssel is ongeveer 125 km. Bij Westervoort liggen de zomerkaden zo'n 70 meter van elkaar, bij Kampen is dat het dubbele. Bij hoogwater behoren ook de uiterwaarden tot het stroombed. De IJssel staat dan tussen de winterdijken en kan plaatselijk vele honderden meters breed zijn. Het maximale verschil tussen de hoogste en de laagste waterstand ter hoogte van de stad Deventer bedraagt zes meter.

GeografieBewerken

De loop van de rivier volgt de vallei tussen de Veluwe in het westen en de Sallandse Heuvelrug in het oosten, die het IJsseldal genoemd wordt. Van Deventer tot voorbij Hattem vormt de rivier de grens tussen Gelderland en Overijssel, echter doordat gedeelten van dat traject geheel op Overijssels grondgebied liggen (bij Deventer, Olst en Wijhe), is er ook enig Overijssels grondgebied aan de linkeroever. Het traject voorbij Hattem is geheel Overijssels.

De voornaamste steden aan de IJssel zijn Zutphen, Deventer, Zwolle en Kampen. Andere historische plaatsen aan de IJssel zijn Doesburg, Bronkhorst en Hattem.

De Oude IJssel, die bij Doesburg in de IJssel uitmondt, is de belangrijkste zijrivier. Andere zijrivieren zijn Baakse Beek, Berkel en Schipbeek.

Het Twentekanaal, een belangrijke gegraven vaarweg, komt tussen Zutphen en Deventer in de IJssel uit. Het Apeldoorns kanaal is aan weerszijden verbonden met de IJssel, namelijk te Dieren en te Hattem. In tegenstelling tot vroeger, heeft dit kanaal tegenwoordig alleen nog landschappelijke betekenis. Er zijn echter plannen om het kanaal weer bevaarbaar te maken.

Ten noorden van Kampen (Kampereiland) begint de IJsseldelta. Deze bestaat uit het Keteldiep, Kattendiep, Noorddiep, Ganzendiep en Goot. Alleen het Keteldiep en Kattendiep hebben nog altijd een waterafvoerende functie. Het Ganzendiep en de Goot staan niet langer in open verbinding met de IJssel. Het Noorddiep is aan beide zijden afgedamd. Vroeger bestonden er nog meer aftakkingen. Deze zijn al in de 19e eeuw geheel verzand en/of gedempt.[1]

Van 2014 tot 2018 wordt een extra geul richting IJsselmeer aangelegd die voor de stad Kampen aftakt van de IJssel. Dit zogenaamde Reevediep is nodig om bij extreem hoge waterstanden meer water via de IJssel te kunnen afvoeren.

  Zie ook: Lijst van oeververbindingen over de (Gelderse) IJssel

GeschiedenisBewerken

De IJssel is een aftakking van de Rijn die tussen 1500 en 2000 jaar geleden is ontstaan na een plotselinge natuurlijke wijziging van de rivierloop. Recent onderzoek zou uitwijzen dat de rivier pas in de vroege Middeleeuwen, tussen omstreeks 500 en 950 na Christus, voor het eerst werd gevoed met water uit de Rijn, waardoor ze veel breder en dieper kon worden.[2][3] Daarvoor waterde het gebied ten zuidoosten van Zutphen via de Oude IJssel en de Berkel naar het zuiden af. Door een in de loop der tijd verslechterende afvoer zou een barrière bij Zutphen zijn doorbroken waardoor de stroomrichting van de IJssel zich naar het noorden verplaatste. Archeologen wijzen er op dat Deventer omstreeks 800 al een belangrijke handelsplaats was met een vrije doorvaart naar het zuiden. Er werden immers op grote schaal Rijnlandse producten verhandeld en in 896 neemt Deventer de positie van de rivierhandelsplaats Dorestad over.[4] De IJssel is in ieder geval een betrekkelijk jonge rivier die een al veel langer bestaand dal tussen Veluwe en Salland volgt.

Aan het begin van de Romeinse Tijd was de IJssel nog niet verbonden met de Rijn. Enkele Romeinse geschiedschrijvers vermeldden dat de veldheer Drusus vanuit de Rijn een naar hem genoemd kanaal groef, waardoor een verbinding ontstond met het Flevomeer (voorloper van het IJsselmeer).[5] Vanuit het Flevomeer en via het Vlie konden Romeinse schepen de noordelijke kusten van Germanië bereiken, dat ze tot de Elbe wilden veroveren. De Drususgracht werd waarschijnlijk kort na 12 v.C. aangelegd, maar mogelijk pas in 16 n.C. gebruikt voor een grote militaire actie. Aannemelijk is dat ze de gegraven verbinding was tussen de Rijn bij Westervoort en de toenmalige bovenloop van de (Oude) IJssel bij Doesburg. Toen de Romeinen rond 47 n.C. hun plannen om Germanië te veroveren opgaven, had de Drususgracht geen functie meer. Mogelijk is ze toen verland of zelfs uit voorzorg dichtgeworpen. Ook het wegvallen in 70 n.C. van de Drususdam, die Rijnwater naar de IJssel stuwde, kan ermee te maken hebben. In de vroege Middeleeuwen is het bovendeel van de IJssel weer als Rijntak bekend, nadat het op natuurlijke wijze of door menselijk ingrijpen opnieuw werd geactiveerd[6]

Een oude naam van de IJssel is Isala, wat net als de streek Salland is afgeleid van de Salische Franken of Saliërs. Dit was een belangrijk stammenverbond van Germanen in het IJsseldal en Salland, dat zich in reactie op de macht van het Romeinse Rijk gevormd had. Later waren zij onderdeel van het Frankische Rijk. De naam Isala/IJssel zou ook refereren aan het Latijnse woord voor 'stroom'. In een schenkingsakte uit 797 na Chr. is er sprake van bossen langs de Hisla. Het noordelijk deel van de Gelderse IJssel wordt in 814/815 ook aangeduid als Salahon, hetgeen betekent daar waar de IJssel uitmondt.[7]

Reeds in de vroegste middeleeuwen kwamen de steden Zutphen (als machtscentrum) en Deventer (als handelscentrum) dankzij hun ligging aan de IJssel tot grote bloei. Ook de Vikingen konden de nederzettingen via de IJssel bereiken en plunderen. Een gedocumenteerde plundering vond plaats in 882. Archeologische sporen ervan zijn in Zutphen en Deventer opgegraven. Later, in de tijd van de Hanze (+/- 1250-1450), was de IJssel een belangrijke internationale handelsroute; De steden langs de IJssel: Doesburg, Zutphen, Deventer, Hattem, Zwolle en Kampen waren dan ook bij de Hanze aangesloten.

Overijssel is (via de Heerlijkheid Overijssel) vernoemd naar de IJssel en plaatste in 1948 een symbolische weergave van de rivier in de Overijsselse provincievlag.

VerzandingBewerken

 
De IJssel bij Deventer in 1567

Vanaf de 15e eeuw werd de rivier steeds minder goed bevaarbaar door verzanding. Oorzaak was met name de Sint-Elisabethsvloed waardoor de Waal een kortere weg kreeg naar de zee en er minder water zich een weg zocht via de IJssel. In de 18e eeuw werd om dit probleem op te lossen het Pannerdensch Kanaal gegraven en sprak men af dat de IJssel recht heeft op 1/9 van al het Rijnwater. Deze verdeling, die wordt geregeld met stuwen bestaat nog steeds. Behalve voor de bevaarbaarheid van de IJssel is deze ingreep belangrijk voor een zo groot mogelijke zoetwatervoorraad in het IJsselmeer, met name in droge tijden.

Om de scheepvaart op de IJssel te waarborgen is de huidige geul kunstmatig verdiept met behulp van kribben. Bij lage afvoer zorgt dit voor een smallere, maar toch nog snel stromende en daardoor relatief diepe IJssel.

CapaciteitBewerken

In verband met de voorziene klimaatverandering wordt in het kader van het project Ruimte voor de rivier tussen 2006 en 2019 door onder andere het graven van nevengeulen de capaciteit van de IJssel vergroot. Bovendien wordt in het kader van de aanwijzing van de IJssel uiterwaarden als Natura 2000-gebied ter vergroting van de natuurwaarden een deel van de 'verstening' van de rivieroevers ongedaan gemaakt. Eerder aangebrachte stenen bescherming van de oevers tussen de kribben wordt verwijderd. Hierdoor zal in de rivier meer zandverplaatsing voor gaan komen.[8] Volgens critici zouden deze veranderingen gevolgen kunnen hebben voor de bevaarbaarheid.

VeluwerallyBewerken

De IJssel is jaarlijks op de laatste zondag van september het toneel van de Veluwerally, met honderden deelnemers een van de grootste kano-prestatietochten in Nederland. Gestart wordt vanuit Rhederlaag bij Giesbeek met afstanden tot aan Zutphen (35 km), Deventer (50 km) of Kampen (100 km).[9]

FotogalerijBewerken

SpellingBewerken

Hoewel de naam steeds vaker met dubbel-s geschreven werd hanteerde de gemeente Deventer lang de traditionele schrijfwijze met slechts een s. Reden hiervoor was dat in archieven de rivier steeds IJsel genoemd werd. De Deventer' gemeenteraad bevestigde in 1964 deze schrijfwijze officieel. In 1991 besloot ze echter toe te geven aan het feit dat spelling levend is en de meeste mensen niet IJsel maar IJssel schrijven.[10] Een voorbeeld van de oude spellingswijze in Deventer was zichtbaar in de naam van de Hogeschool IJselland (tegenwoordig Saxion).

Zie ookBewerken

Externe linksBewerken