Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel5a

RENAISSANCE & HUMANISME

Van 1453 tot 1650

Jean Fouquet schildert in 1452 -het jaar dat Leonardo Da Vinci geboren wordt en een jaar voor de val van Constantinopel zijn Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen.
Het beleg en de val van Constantinopel in 1453 betekende het begin van de ontdekkingsreizen en de Renaissance. Om het kanonvuur te weerstaan, verlagen en verdikken de middeleeuwse muren en torens, maar natuurlijk lang niet overal even snel. Lage, dikke muren maken het doelwit en het instortingsgevaar kleiner. Kwetsbare delen zoals kantelen, rechte muren en de poorten krijgen aandacht. De kantelen verdwijnen, voor de muren komt een aarden wal en voor de ingangspoort komt een bolwerk (boulevard genoemd). Ze houden de aanvaller op afstand en ze vermijden het flankvuur. Voor steden die zich niet aanpassen betekent dit grove geschut het einde, het meest gekende voorbeeld is uiteraard Constantinopel. De Osmaanse sultan Mehmet II laat een Hongaarse smid een indrukwekkend kanon maken met een schietafstand van anderhalve kilometer (?). Het kanon krijgt de bijnaam Mahometta en schiet zichzelf zoals gebruikelijk stuk. Mehmet houdt zijn beleg vol met voldoende alternatieven. Na 54 dagen valt de hoofdstad van een duizendjarig rijk. Na het beleg en de val van Constantinopel horen de Ottomaanse Turken de Griekse inwoners spreken over 'eis ten polis' (onze stad) wat de Turken verbasterden tot 'Is-tan-bul'. Veel Byzantijnse wetenschappers zijn naar het Westen gevlucht. Daar zullen ze met hun kennis of met hun boeken de oude Romeinen en de oude Grieken een nieuw leven inblazen.

.

Het gezond verstand is het best verdeelde goed ter wereld, al was het maar omdat iedereen er zo veel denkt te hebben dat zelfs zij die anders het moeilijkst tevreden kunnen worden gesteld, er doorgaans niet meer van willen hebben dan ze al bezitten. En het is niet waarschijnlijk dat iedereen zich daarin vergist; veeleer blijkt daaruit dat het vermogen om goed te oordelen en waar van onwaar te onderscheiden van nature gelijk is in alle mensen; en derhalve dat alle meningsverschil niet voorkomt uit het feit dat sommigen redelijker zouden zijn dan anderen, maar enkel dat onze gedachten niet gelijk verlopen en dat wij niet aan dezelfde dingen aandacht besteden.

.

Omdat ik ongeletterd ben, zeggen ze dat ik me niet kan uitdrukken. Die mensen begrijpen niet dat mijn ideeën berusten op ervaring, niet op andermans taal.

.

There's method in my madness

.

Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort. (De ppt loopt verder dan de behandelde periode, ze loopt tot het einde van de 19de eeuw.)

.

TijdlijnBewerken

 >>> 1450  ->> 1453  ->> 1492  ->> 1500  ->> 1517  ->> 1555  ->> 1566  ->> 1600  ->> 1648 >>>

.

Korte inhoudBewerken

In dit deel behandelen we grosso modo de tweede helft van de vijftiende tot de eerste helft zeventiende eeuw (1450-1650). De Renaissance blikt vol bewondering terug op de antieke denkers die leefden van het midden van de vijfde eeuw tot aan het eind van de vierde eeuw voor Christus: Socrates, Plato, Aristoteles en Archimedes. De bewondering van de renaissancemens over de oudheid is dermate groot dat ze die - in tegenstelling tot de middeleeuwer - gaan nabootsen. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties. De denkers van deze tijd worden humanisten genoemd waarvan Desiderius Erasmus, Thomas More en Juan Luis Vives je misschien bekend in de oren klinken.

.

 
Dit alles zou kunnen suggereren dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance een soort abrupte historische breuk vormt. Niets is minder waar. De Renaissance en het Humanisme vormen een overgangstijd. Eeuwenlang is de Renaissance omschreven als een overwinning op de 'duistere' Middeleeuwen. Genuanceerder eggen historici tegenwoordig dat deze periode de moderniteit en het rationalisme aankondigt. Immers, veel Middeleeuws erfgoed wordt gecontinueerd. Het magische denken (de heksenprocessen in Vlaanderen kennen hun hoogtepunt in de periode 1590-1610) en alchemistisch denken (sommige humanisten zijn hiervan doordrongen) verdwijnen niet met een pennetrek. Geesten rijpen traag en dat is te zien in de tuinarchitectuur. We hebben de les over de Middeleeuwen geëindigt met de Middeleeuws tuin. Daarom beginnen we nu met een tuin uit de Renaissance. Er bestaat natuurlijk geen tuin meer uit die dagen, maar het gaat - net zoals in de Middeleeuwse tuin - om het symbool ervan. Waar de Middeleeuwse Hortus Conclusus een tuin van de kuisheid is en de tuin der minne een tuin van de onkuisheid is, kondigt de eenhoorn een verhoogde preutsheid aan. Deze Nieuwe tijd doen de schaamte en het zoeken naar privacy hun intrede en worden wellust en naaktheid steeds meer als 'fout' bestempeld. De verpreutsing wordt versterkt door de geslachtsziekte Syfilis (meegebracht uit de nieuwe wereld) en de komst van het Protestantisme in 1517. Dat leidt tot een nieuw tuintype, de tuin der lusten, een moraliserende prent van Jheronimus Bosch die een tijdlang in Brussel vertoefde en nu in het Museo del Prado in Madrid te zien is. Als vindingrijk artiest is Bosch een radicaal vernieuwer in de beeldtraditie, zo radicaal dat zelfs tijdgenoten geen raad weten met de interpretatie van dit werk. In deze nieuwe compositie krijgen mensen individuele gelaatstrekken. Toch blijft zijn tuin der lusten verwijzen naar de Middeleeuwse, goddelijke orde: het landschap lijkt schuldig en confronteert de kijker met de slechtheid van de mens, de vervreemdende monsters, vliegende vissen en de uitvergrote kunstmatige flora en fauna. De twee buitenpanelen tonen de overgangsfase van de platte Middeleeuwse wereld naar de aarde die rond is: een sferische constructie die het midden houdt tussen de aardglobe (waarvan de eerste versies in 1492 in Neurenberg verschijnen) en middeleeuwse mappae mundi (platte cirkelkaarten). Kende Bosch de globes uit Neurenberg? Of heeft het schilderij de globemakers in Neurenberg beïnvloedt? 's-Hertogenbosch had in die dagen intense handelscontacten Neurenberg. Eenmaal geopend laat het schilderij zich lezen van links naar recht als een wereldgeschiedenis. Links het aards paradijs met Adam en Eva (het verleden), het middenpaneel toont de zondige, wellustige mens (het heden) en het linkse paneel toont de toekomst. Als de mens zijn gedrag niet verandert, eindigt de hele mensheid in de hel. De kunsthistoricus Charles de Tolnay noemt dit volmaakte 'laatgotische' kunst waar anderen er Renaissance in zien. Een gelijkaardige dualiteit is bij de Vlaamse Primitieven te vinden. Johan Huizinga geeft hen het etiket 'laatmiddeleeuws' als hij schrijft 'Zoo is het naturalisme der Van Eyck's, dat men in de kunstgeschiedenis pleegt op te vatten als een element, dat de Renaissance aankondigt, veeleer te beschouwen als de volledige ontplooiing van den laat-middeleeuwschen geest.' Andere historici oordelen anders en zien de Vlaamse Primitieven als de grondleggers van de Noordelijke Renaissance en stellen dat ze de Italiaanse renaissance beïnvloeden. Ziehier alweer de tegenstelling tussen het circulair en lineair denken. Bosch stierf in 1516 en heeft dus nooit het protestantisme gekend en zijn drieluik schildert hij wellicht tussen 1480 en 1490. Van enige invloeden van de nieuwe wereld is in het werk ook geen sprake. In een volgend tuintype, typerend voor de zestiende eeuw, zullen de invloeden van 1492 en 1517 wel duidelijk aanwezig zijn: het labyrint kondigt zich aan.

We starten omstreeks 1453. Dan gebeuren er zeven zaken die de wereld een andere wending geven.

.

1. Er is de Val van Constantinopel die voor een braindrain naar het Westen zorgt: dankzij de Turkse verovering raken hele bibliotheken met boeken van de antieken in het Westen dat zo zijn klassiekers opnieuw leert kennen. [Niet alle historici zijn hiervan overtuigd: deze eenvoudige verklaring van het ontstaan van de renaissance gaat voorbij aan de plundering en de verwoesting van Constantinopel omstreeks 1200 door de kruisvaarders en gaat eveneens voorbij aan het feit dat de antieke teksten ook in het middeleeuwse Europa bekend zijn. De catalogi van abdijbibliotheken bewijzen dit ten overvloede. Om een willekeurig voorbeeld te nemen, in de bibliotheek van Mont-Saint-Michel steekt Cato, Plato, Aristoteles, Cicero, Vergilius, Horatius... Bernardus van Chartres waardeerde die klassieken met zijn klassieke uitspraak 'Wij zijn dwergen, staande op de schouders van reuzen. Gedragen door de ouden zien we verder dan hen'.[2]

.

2. Er is de uitvinding van de boekdrukkunst en de komst van de bril. Niettemin maken de kloosters een laatste bloeitijd mee, er komen er nieuwe bij andere hervormen zich. Het copieren blijft een prominente activiteit.

.

♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT JACQUES ATTALI

.

3. Er is de druk van de allereerste bijbel die zal leiden tot de reformatie in 1517, tot de contrareformatie in 1550, de tachtigjarige oorlog en de uitroeiing van de heksen.

.

4. Er is de fenomenale slagkracht van het buskruit: dat is in staat om muren (van Constantinopel) te vernietigen en zal de ondergang van de riddertijd betekenen.

.

5. Er is de geboorte van Columbus (°1451-+1506). De Turkse veroveringsdrift (en met als hoogtepunt de val van Constantinopel) zorgt er in de vijftiende eeuw voor dat de Europeanen andere routes gaan zoeken om naar Indië en China te reizen. Na 1453 intensiveren de ontdekkingsreizen, niet over land, maar via de zee. Hendrik de Zeevaarder (1394–1460) is anders dan zijn bijnaam anders doet vermoeden, geen echte reiziger maar financier en initiatiefnemer van de reizen die het Portugese wereldrijk uit zullen bouwen. Het begrip ontdekkingsreizen is niet gemonopoliseerd voor Europa. Ook andere culturen verkenden de wereld buiten hun grenzen: de Arabieren ontdekten grote Afrikaanse gebieden en in de veertiende eeuw vaart de Chinese vloot tot bij Madagaskar.

.

6. Lorenzo Ghiberti (°1378-+1455) portretteert zichzelf op de deuren van de Dom in Florence in 1452. Waar de middeleeuwse kunst anonieme kunst was (omdat de kunst god toekomt), is de renaissancemens niet langer gegeneerd en cijfert hij zichzelf niet langer weg. Kunstenaars ondertekenen hun werk of gaan zichzelf afbeelden. Jan Van Eyck laat zichzelf opduiken in het Portret van een man met rode tulband in 1433. Een jaar later duikt hij op in het midden van het Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw waar een ronde spiegel de schilder toont. In 1436 doet hij het opnieuw in de Madonna met kanunnik Joris van der Paele: hijzelf wordt gespiegeld in het harnas Albrecht Durer zal omstreeks 1500 zijn zelfportret schilderen en Benvenuto Cellini schrijft in 1558 een van de eerste autobiografieën.

.

7. Het leven van Jheronimus Bosch (1450-1516) omvat en illustreert de tijdsgeest van de eerste helft van deze periode perfect. Zijn tuin der lusten toont dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance geen breuk maar een continuering is. Bosch kent het middeleeuwse symbolisme en is tegelijk op de hoogte van het discours dat aan de reformatie vooraf gaat en de christelijk humanistische leer die nu opgeld maakt. De humanist Dominicus Lampsonius ziet in de duistere kunst van Bosch een zwartgallige geest, want enkel mooie en goede mensen maken mooie kunst. Voor Lampsonius lijk Bosch zelf in de hel te zijn geweest. We komen er op terug.

.

Dit is het begin van de Renaissance en die loopt tot het einde van de tachtig jarige oorlog tot 1648. De periode 1550-1648 laat zich omschrijven als 'Oranje tegen Spanje.'[3] Daarna start de Verlichting (zie deel 6). Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen vredesperiode in, maar een reeks oorlogen met de machtigste vorst van Europa: Lodewijk XIV.

.

♠ Ergens tussen 1450 en 1500 wordt Elckerlijc geschreven. BEELDFRAGMENT KIJKEN NAAR ELCKERLIJC

.

Kijken naar zelfportretten

.

.

Tweede helft vijftiende eeuwBewerken

 
Het Beleg van Belgrado (1456) duurde van 4 juli tot 22 juli waarbij sultan Mehmed II Hongarije wil onderwerpen. Johannes Hunyadi leidde de tegenaanval succesvol.

.

BEELDFRAGMENT RENAISSANCE IN FLORENCE (14.10 Min.)

.

Jaren vijftigBewerken

.

BEELDFRAGMENT HET VERHAAL VAN EEN TAAL

.

Geschiedenis boekdrukkunst in Polygoonjournaal, 1973. 1. Er is een verband tussen de ontwikkelingen in de militaire strategie en de ondergang van het Oost-Romeinse Rijk. 2. En, er is een verband tussen de uitvinding van de boekdrukkunst en de val van Constantinopel. Kan je dit verband uitleggen?
  • 1450
    • (Ca.). Boekdrukkunst uitgevonden.
    • Kanonnen en het buskruit krijgen voldoende slagkracht om stadsmuren te ruïneren. De Dulle Griet is oude technologie.

.

.

.

.

.

  • 1455
    • Gutenberg voltooit zijn Vulgata: de eerste niet geschreven bijbel. Gutenberg bleek niet in staat om zijn lening voor de drukpers terug te betalen en stond zijn revolutionaire machine af aan zijn geldschieter.
    • Gerard David geboren (+1523).

.

.

.

LUISTERFRAGMENT GILLES BINCHOIS.

.

.

.

.

Kijken

.

.

Jaren zestigBewerken

 
Filips de Goede (1396-1467) was een halve eeuw hertog van Bourgondië en landsheer van Vlaanderen.
 
In de tweede helft van dit decennium werkt Hans Memling aan dit Laatste oordeel. Hij werkt in opdracht van Angelo Tani die de Italiaanse bankiersfamilie De' Medici in Brugge representeert. Samen met zijn vrouw Caterina Tangeli prijkt hij op de buitenzijde van de zijwanden. Het schilderij - bedoeld voor de Italiaanse kerk in Fiesole wordt bij de verscheping in 1473 gekaapt door de Hanze-kapitein Paul Beneke. Die brengt het naar zijn geboortestad: Gdańsk, waar het tot op heden is. Het schilderij toont de dag des oordeels. Aartsengel Michaël weegt aan Christus' voeten de zielen. Een duivel poogt het oordeel in zijn voordeel te wenden. Is de zondaar in de balans aan Michaëls rechterhand Tommaso Portinari? Links leidt Petrus de uitverkorenen de hemel in, rechts gaan de verdoemden de hel in. In die dagen is Hans Memling nieuw in Brugge. Hij is sinds 1465 poorter. Hij werkt vooral voor buitenlandse bankiers en kooplui. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis. Al snel behoort hij tot de tien procent rijkste Bruggelingen en tot de 875 inwoners, die een pond belasting inbrengen voor de oorlogskosten die Maximiliaan van Oostenrijk gehuwd met Maria van Bourgondië in 1477) maakt tegen Frankrijk. De economische crisis zal Memling financieel ten gronde richten. Hij wordt in 1494 begraven zonder dat hij zich een graf in de kerk kan permiteren. Wat Memling is voor Brugge, is Dirk Bouts voor Leuven en Hugo van der Goes voor Gent. Zijn werk onderscheidt zich door de luttele verflagen waardoor hij een basistekening laat doorschemeren. Als het portret mode wordt, experimenteert hij als eerste met landschapsportretten. De Mona Lisa (ca. 1503-1519) van Da Vinci is in die zin schatplichtig aan Memling.[4] Merkwaardig: Memlings werk verwijst nauwelijks naar de woelige Bourgondische periode die samenvalt met zijn leven.


.

.

  • 1461

.

.

  • 1463

.

  • 1464
    • Van het plan om een kruistocht tegen de Ottomanen te houden komt niets in huis. De Paus overlijdt.
    • De beroemde schilder en leermeester van Hans Memling, Rogier van der Weyden overlijdt.

.

  • 1465
    • Hans Memling wordt poorter van Brugge. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis, hij is dan ongeveer dertig jaar oud. Later zal hij er een tweede verwerven.

.

.

  • 1467
    • Filips de Goede overlijdt en verzoent zich met zijn zoon Karel de Stoute in het Prinsenhof in Brugge. De Gentenaar Hugo van der Goes haalt zijn meesterschap en luistert de uitvaart van Filips de Goede op.
    • Karel is een emotioneel onvoorspelbare en gewelddadige graaf - sommigen schrijven hem een stoornis toe. De toevoeging 'de Stoute' is een romantische benadering/toevoeging uit de negentiende eeuw en betekent 'dapper' of 'onbezonnen' of 'stoutmoedig'.

.

.

.

.

Kijken

Tijdens de Renaissance wordt het portret populair. Het zijn de foto's van de eeuw weliswaar niet gemaakt door een portretfotograaf, maar door een ingehuurde schilder voor wie het betalen kan. Voor de selfie of het eerste zelfportret is het wachten op Albrecht Dürer. Die voltooit het eerste zelfportret in de geschiedenis in 1493. Voor de allereerste autobiografie is het nog ruim een halve eeuw wachten: die is van de hand van Benvenuto Cellini waaraan hij in 1558 in Florence begint. Het boek is een van de markantste renaissance-geschriften. Cellini geeft een bijzonder kleurrijk beeld van zichzelf en zijn onvoorwaardelijk geloof in zijn eigen kunnen. 'Na de dood van Piero della Francesca en Lorenzo de' Medici, verplaatst de Europese kunst zich van Florence naar Rome, van de werkplaats naar de individuele kunstenaar, van het mysterie naar het theater, van ceremonie naar voorstelling, van de vorst naar de burger. Om goed "uit te beelden" moet men zich laten zien en leren kennen. Het beeld is niet langer allegorisch maar geseculariseerd' schrijft Jacques Attali in zijn 1492 (p. 248).

.

.

Jaren zeventigBewerken

 
Druk-replica in het stedelijk museum 't Gasthuys Aalst. In 1473 keert Dirk Martens terug naar zijn geboortestad Aalst en start er een drukatelier. Hij publiceert drie werken waaronder het boek Over de twee geliefden van Enea Piccolomini en Speculum conversionis peccatorum (Een spiegel van de bekering van de zondaars). Het zijn de eerste gedrukte boeken in Vlaanderen. Duitsland, Italië en China gingen de drukkunst in Vlaanderen vooraf.

.

  • 1470
    • De Waalse kerk (Delft) is klaar.
    • De eerste drukpers in Parijs drukt de Griekse klassiekers in het Latijn.

.

.

  • 1472
    • Amsterdam verbiedt sneeuwbal-gooien: 'Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon.'

.

  • 1473
    • De heetste zomer in de geschiedenis. De lente begint in maart. 1540 breekt het volgend record. William Caxton die in Keulen het drukken leerde, gaat terug naar Londen en publiceert er een boek over de Trojaanse oorlog.
    • De bouw van de Sixtijnse kapel begint. Sixtus IV is ook initiatiefnemer van de Vaticaanse bibliotheek.
    • Dirk Martens keert terug naar zijn geboortestad Aalst om er te drukken.

.

  • 1474

.

.

  • 1476
    • Vlad III, beter gekend als graaf Dracula gaat strijdend ten onder.

.

  • 1477
    • Slag bij Nancy: Karel de Stoute, de hertog van Bourgondië, sneuvelt.
    • Zijn dochter Maria volgt hem op.
    • Huwelijk van de twintigjarige Maria van Bourgondië en de twee jaar jongere Maximiliaan I van Oostenrijk, de latere keizer.
    • De Delftse Bijbel, het eerste gedrukte Nederlandstalige boek verschijnt. De uitgever is Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon van Middelborch. De bijbel beperkt zich tot het Oude Testament zonder de Psalmen. Deze druk bedraagt om en rond de 250 stuks. Er zijn er nog een zestigtal bewaard.

.

De Bourgondiërs met Bart Van Loo - Aflevering 8

.

  • 1478
    • Antwerpen sluit een handelsverdrag met de Hanze en neemt de rol van Brugge, dat aan het verzanden is, geleidelijk aan over.
    • Geboorte van Thomas More (+1535) en Baldassare Castiglione (+1529).

.

.

.

Kijken

.

.

Jaren tachtigBewerken

 
Jheronimus Bosch schildert zijn Tuin der lusten mogelijks in opdracht van Hendrik III van Nassau (1483-1538) voor zijn schilderijengalerij op de Kunstberg in Brussel. De datering is niet precies.
 
Omstreeks 1483 schildert Sandro Botticelli zijn Geboorte van Venus. Het is te zien in de Uffizi-galerij in Florence.

.

  • 1480
    • Overstromingen aan de Vlaamse kust verzwelgen Breskens
    • Antwerpen is de grootste stad in de Nederlanden en telt 33.000 inwoners.

.

  • 1481
    • Na een pittige winter breekt de pest uit in Vlaanderen, van Ieper tot in Friesland.
    • De kroniekschrijver Jean Molinet ziet die winter ‘vogels dood uit de hemel vallen, bomen sterven rechtstaand en ruiters vriezen dood op hun paard.’[5]
    • Tijdens de winterfeesten organiseren de Bourgondiërs tornooien op de markt van Brugge.

.

  • 1482
    • Adolf van Ravenstein verleidt Maria van Bourgondië tot een jachtpartij. Na een val van haar paard in Wijnendale overlijdt ze in het Prinsenhof (Brugge) in Brugge. Ze was 25. Archeologisch onderzoek uit 1979 toont aan dat ze reeds elf tanden ontbrak. De tijdgenoot weet niet waaraan Maria sterft. Datzelfde onderzoek wijst uit dat haar polsen zijn gebroken en drie ribben. Een longinfectie ondertekende haar vonnis. De rol die zij niet kon spelen, werkt dubbelop in haar stamboom. Bart van Loo omschrijft ze als de ‘schakel’ tussen twee tijdperken. Haar grootvader: Filips de Goede, haar kleinzoon: een wereld-heerser: Keizer Karel.[6]

.

.

.

.

  • 1486

.

.

.

.

Kijken

.

.

Jaren negentigBewerken

 
Vestingen ontwikkelen zich als verdediging op de kanonnen. Voor de komst van de kanonnen, is een verdedigingsmuur zo hoog mogelijk. En doorgaans is die smal. De enige functie is: hier klim je niet over, hier kom je niet binnen. Krijgers die de muur benaderen om die te slechten, bevinden zich in een uitermate gevaarlijke positie, op een ondertunneling na. Teer, pek, uitwerpselen, alles krijgen ze over zich heen. Het buskruit en kanonnen veranderen alles: doden en schieten van op afstand. Om zich te verdedigen tegen de beschietingen verdikken steden hun muren en om de eigen kanonnen in te zetten in alle richtingen verlagen de muren en krijgen ze een uitgesproken vorm: een stervormig fort. De uitsteeksels zorgen dat de defensie in alle richtingen mogelijk is en dat de cruciale muren goed verdedigd zijn. Dit schema van (een niet-bestaande) vesting toont de onderdelen en voorwerken: (1) Flank (2) Gordijn (3) Keel (4) Face (van bastion) (5) Vuurlijn (7) Glacis (8) Bedekte weg (9) Contrescarp (10) Gracht (11) Cunette (12) Escarp (13) Berm (14) Buitentalud van vestingwal (15) Plongee (16) Banket (17) Walgang (18) Binnentalud (19) Glacis (bovenaanzicht) (20) Tenaille (als buitenwerk) (21) Halve maan (22) Hoornwerk (23) Vestinggracht (24) Bastion (met gebogen flanken en orreillons) (25) Ravelijn (26) Bastion (Oud Nederlands vestingstelsel) (27) Dubbele Tenaille (als voorwerk) (28) Wapenplaats (29) Bedekte weg (30) Contre garde (31) Gordijn (32) Tenaille (als verdediging van de courtine) (33) Papenmuts (34) Kroonwerk (35) Bekleding van de wal (36) Citadel (37) Faussebraye (onderwal) (38) Terreplein. Een vroege fortenontwerper was Leon Battista Alberti.

.

BEELDFRAGMENT 1492 & COLUMBUS

.

B. WYDOOGHE & R. PERNOUT OVER DE TERUGKEER VAN DE SLAVERNIJ


.

  • 1490

.

.

  • 1492
 
Columbus vertrekt naar de Nieuwe Wereld op 3 augustus 1492. Waar hij zal uitkomen weet niemand. Zij vloot bestaat uit drie schepen met een hoop boeven en criminelen. Om de gevolgen van deze gebeurtenis te begrijpen, gebruiken historici de term Columbiaanse uitwisseling. Deze term om de uitwisseling van gewassen, ziekten en culturen tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld na 1492 te omschrijven is voor het eerst gebruikt door de historicus Alfred W. Crosby in The Columbian Exchange uit 1972. Voorwaarden om tot ontdekkingsreizen over te gaan: 1. de Turkse bezetting van de specerijenroute doet een nood ontstaan; 2. de uitvinding van het kompas; 3. boten moeten navigeren en zich verdedigen; 4. dit kan dankzij de sterrenkunde die een wetenschap en het kompas en het buskruit; 5. de cartografie baseert zich op de wiskunde; 6. boten dienen de oceaanvaart aan te kunnen: ontwikkeling van de kogge naar het karveel; 7. de middeleeuwse kustvaart verandert in oceaanvaart; 8. er dienen voldoende mensen zich achter het project te scharen. De gevolgen van de ontdekkingsreizen: 1. de import van landbouwgewassen - maïs, aardappel... - komt de voedselproductie ten goede; 2. zo hoeven sommigen niet langer van de landbouw te leven en kunnen ze zich aan pre-industriële activiteiten wagen; 3. ziektes worden internationaal gedeeld; 4. de slavernij wordt opnieuw ingevoerd (driehoekshandel).
    • Columbus vertrekt vanuit de haven van Palos de la Frontera voor een moeilijke reis van twee maanden. Zijn bemanning: 87 mannen op drie schepen: de Nina, de Pinta en de Santamaria, de meeste matrozen zijn criminelen, misdadigers of boeven.
    • Ontdekking van San Salvador door Columbus (hij geeft het eiland zelf deze nieuwe naam). Columbus meldt iets vreemd. Indianen rollen droge kruiden in papier, steken dat in brand en inhaleren.
    • Spanje laat de Joden met de Verdrijvingsedict kiezen voor bekering of verdrijving.
    • Paus Alexander VI leidt de kerk en wordt berucht: hij is de vader van Cesare en Lucrezia Borgia.[7]

.

  • 1493
    • Op zijn tweede reis (tot 1496) ontdekt Columbus Puerto Rico en Jamaica. De vloot is niet te vergelijken met die van 1492, noch in bemanning, noch in aantal schepen. Plots wil iedereen de overtocht maken.
    • Geboorte van Juan Luis Vives in Valencia als oudste van vijf kinderen van intellectuele Joden.

.

  • 1494
    • Verdrag van Tordesillas, Spanjaarden en Portugezen delen de Nieuwe wereld zonder correcte geografische informatie.
    • Hans Memling overlijdt in Brugge en kan zich geen graf in een kerk permitteren. Dit feit symboliseert de ondergang van Brugge als wereldstad.

.

  • 1495
    • Columbus bracht de Syfilis mee uit de nieuwe wereld. Nu wordt de ziekte voor het eerst vastgesteld in Europa. Zweren bedekken het lichaam van hoofd tot knieën. 'Huid valt gewoon van het gezicht.' De zieke overlijdt binnen enkele maanden. De ziekte introduceert de preutsheid die de late Renaissance en de godsdienstoorlogen zal kenmerken.

.

  • 1496
    • Voor het eerst vertrekt uit Spanje een bruid met 20.000 mensen (kamerheren en -vrouwen, hofdames, lijfknechten, thesauriers en grootmeesteressen) met een vloot van 130 schepen van Laredo naar Antwerpen. Tijdens de tocht van twee maanden lijdt niemand honger: aan boord zijn 400 wijnvaten, 85.000 pond vlees, 50.000 haringen, 1.000 kippen en 6.000 eieren. Een paar schepen zinken tijdens een storm. In Antwerpen wacht een grandioze plechtigheid. Op 19 oktober is Johanna in Lier, de dag erna arriveert Filips.
    • Huwelijk van Filips de Schone en Johanna van Castilië in Lier.

.

  • 1497
    • John Cabot is terug in Bristol en zijn sponsors vinden hem een held. Koning Hendrik stemt toe voor een nieuwe reis met vijf schepen. Van Cabot wordt nooit meer iets gehoord.

.

.

.

.

Kijken

.

.

Zestiende eeuw onder Karel V: 1500-1555Bewerken

 
Keizer Karel V is in Vlaanderen bekend als keizer Karel. Het Spaanse Rijk was het grootste Europese rijk sinds Karel de Grote en groter dan het Romeinse Rijk. Karel V sloeg met succes de aanvallen van het Ottomaanse Rijk af. Zijn grootste teleurstelling was dat hij de christelijke eenheid in Europa niet kon redden van de Reformatie. Let op de uitvergrote kin van Karel, zijn grootvader, Maximiliaan van Oostenrijk had hier ook last van en is een gevolg van de 'inteelt' onder keizers en koningen en de adel. Naar het schijnt was Karels kin in die mate groot dat hij er een spraakgebrek aan overhield. De universiteit van Vlaanderen stelde de vraag: kan je verliefd worden op je broer? Een eeuw later zou de kin nog altijd opduiken in de familie van de Habsburgers: kijk eens naar het portret van Karel II van Spanje.

Vanaf de zestiende eeuw bouwt Europa aan een koloniaal rijk. Priesters, conquistadores, woudlopers en avonturiers zwermen uit, decimeren volkeren en voeren de slavernij er (opnieuw) in. Die heerschappij en belastingen legt hen geen windeieren.

— E.X. Whogh.

.

BeginjarenBewerken

.

Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de artillerie (sinds de vooruitgang in 1450 toen die voor het eerst muren doorbreekt). Door de loop van het kanon in één stuk brons te gieten, verlicht het kanon, koelt de loop sneller af en kan die een forse kruitlading aan. Het herladen versnelt en de vuurcadans neemt toe. Gietijzeren kogels tot twinitig kilogram vervangen de stenen projectielen: ze zijn drie keer zwaarder en hebben een inslag met effect (stenen vallen ploef neer). De buskruitproductie verloopt nu in korrels en is juist gedoseerd. Kanonnen worden mobiel (ze wegen 2 tot 3 ton), richtbaar en met een snelheid die driemaal hoger is dan bij de bombardes. Op vierhonderd meter vernietigt een koningskogel zich dertig centimeter diep in massief metselwerk. Het bresschieten wordt een aanvalstacktiek. De verdediging reageert hierop met niet langer steden te verdedigen, maar grensgebieden te verdedigen. De oorlogen tussen keizer Karel en Frankrijk realiseren langs de 350 kilometer lange grens van de Lage Landen en Frankrijk een veertigtal bastionvestingen en -steden komen. Op zwakke plekken komen nieuwe steden: Mariembourg in 1546 en Philippeville in 1555 door de abdicerende Karel V genoemd naar zijn aantredende zoon, Filips II. Onder de stad strekt zich tien kilometer onderaardse gangen uit. Ze dateren uit de zeventiende eeuw en verbonden de buitenposten met de centrale vesting. Philippeville en Mariembourg zijn de allereerste steden met radiaalstraten in Europa.

.

.

  • 1502
    • Vierde en laatste reis van Columbus naar Honduras en Centraal Amerika.

.

  • 1503
 
Madonna met kind, in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, is het enige beeldhouwwerk van Michelangelo dat tijdens zijn leven Italië verliet. Het beeld verliet België in 1794 toen de Franse bezetter het roofde en het naar Parijs bracht. Na Napoleons nederlaag keerde in 1816 terug naar Brugge. Tijdens hun terugtocht roofden de Duitsers het in 1944. Het is gevonden in een Oostenrijkse zoutmijn. Dat avontuur is verfilmd in The monuments men.

.

.

  • 1505
    • Amsterdam verplicht zijn inwoners om na negen uur ’s avonds op straat een lantaarntje te dragen.

.

  • 1506

.

.

  • 1508
    • Paus Julius II geeft Michelangelo opdracht de Sixtijnse Kapel te beschilderen.
    • De stichting eerste kolonie op het vasteland in Amerika, op de landengte van Panama, legt de basis voor de veroveringen op de Azteken (1519) en de Inca's (1532)

.

.

.

Kijken

.

.

De tienerjarenBewerken

 
De anatomische man, na 1410 in Les Très Riches Heures du duc de Berry.
 
De mens van Vitruvius, omstreeks 1490.

.

BEELDFRAGMENT REFORMATIE (14.31 Min.)

.

  • 1510
    • De Portugezen onder Afonso d'Albuquerque veroveren Goa, en maken het tot hoofdstad van de Portugese bezittingen in Azië;

.

  • 1511
    • Lof der zotheid van Erasmus verschijnt. Hij schreef het in 1509, na zijn terugkeer van een reis naar Italië en in Engeland, waar hij bij Thomas More verbleef.

.

  • 1512
    • In februari zakt een processie bij de inwijding van de kerk van Charlois door het ijs van de Maas. Een duizendtal (?) processiegangers verdrinken in de Monnikenput.
    • Gerardus Mercator overlijdt.

.

.

.

.

  • 1516
    • In Augsburg laat Jacob Fugger de Fuggerei bouwen. Fugger is een telg uit een Zwabische bankiersfamilie en de rijkste man in Europa. Zijn koopmansactiviteiten situeren zich in de zilvermijnen en de handel in specerijen. Hij zal twee keizers, Karel V en Maximiliaan I financieren en voor de paus organiseert hij de handel in aflaten, hij steekt de helft van de opbrengsten in zijn eigen zak en bouwt er de allereerste sociale woonwijk in de geschiedenis mee.
    • Utopia van Thomas More verschijnt.
    • Erasmus zorgt voor de eerste kritische uitgave van (de Griekse grondtekst) van het Nieuwe Testament wat hem het verwijt oplevert, een wegbereider te zijn voor Luther.
Zo schrijft More - het lijkt wel de aankondiging van de surveillance - vijfhonderd jaar geleden in Utopia: 'Nu zien jullie dat je daar nergens maar wat rond kun hangen; er is nooit een aanvaardbare reden om niets te doen. Er zijn geen wijnhuizen, geen kroegen, nergens bordelen, geen gelegenheden voor misdragingen, geen geheime plekjes en besloten bijeenkomsten. Integendeel, het alziende oog van de omgeving maakt het noodzakelijk om je gewone werk te doen of je in je vrije tijd niet onfatsoenlijk te gedragen.' Nu we Erasmus en More hier in eenzelfde jaar aantreffen, moeten we wel de essentiële vraag stellen, namelijk 'In hoeverre moet/mag/kan een Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid of de Sociaal Assistent zich inlaten met macht en politiek?' Moet hij afstand houden of moet hij zijn invloed aanwenden om zijn idee en ideaal vorm te geven, op het gevaar af afhankelijk te worden? Zijn, zoals Thomas More wist, verstandige inzichten ondergeschikt aan de politiek? Mag hij vuile handen maken? En, zal er naar hem geluisterd worden? Erasmus werd hij raadsheer van keizer Karel V en verblijft tot 1521 in Antwerpen, Brugge, Leuven en Mechelen en Anderlecht. Thomas More werd adviseur van Hendrik VIII. Het zou hem zijn hoofd kosten.


  • 1517: Maarten Luther slaat 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg.

.

  • 1518
    • Hernan Cortez leidt een expeditie naar Yucatan en laat zijn schepen zinken.
    • Dansplaag.
    • Ketterijproces in Rome tegen Luther.
    • Huldrych Zwingli maakt in Zwitserland bezwaar tegen de verkoop van aflaten.
    • Leonardo Da Vinci breekt een vertoog over geometrie vroegtijdig af met 'etcetera', wat ongeveer staat voor 'zoek het zelf maar uit'. Waarom hij deze tekst - waar hij overigens nooit iets meer mee deed - niet afwerkte weten we ook: 'omdat de soep bijna koud was.' Net zoals Descartes vond Da Vinci dat er geen zekerheden waren en dat alles bevraagd diende te worden.

.

  • 1519
    • Karel V benoemd tot kandidaat keizer (wat in 1530 zal volgen).
    • Leonardo da Vinci overlijdt in Amboise Frankrijk. Van zijn 13.000 vellen met tekst, tekeningen, wiskunde, muziek... is de helft bewaard. De linkshandige schreef in spiegelschrift in het Toscaans. Als autodidact kende hij geen Latijn.[9]
    • Reis om de wereld door Ferdinand Magellaan.
    • Hernan Cortés is in Mexico.
    • Het komt tot een breuk tussen Luther en Leo X.

.

 
Lang dachten historici dat het timmeren van de stelling een soort symbolische betekenis had, maar de geschriften van Luthers secretaris bevestigen dat het een werkelijk timmeren was.
 
Twee bladzijden uit de "95 stellingen" uit Luthers Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum, uitgegeven in Wittenberg door Melchior Lotter d.J. in 1522.
 
De katholieke paus zou tijdens de zestiende eeuw meermaals voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken.

.

De epidemie uit Wittenberg
.
Toen Maarten Luther zijn 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg timmerde, dan kon hij niet voorzien dat daaruit een eeuw vol godsdienstoorlogen, een eeuw vol brandstapels, moord- en slachtpartijen zou volgen. De Bartholomeusnacht, de verwelkoming van Filips II bij zijn Engelse blijde intrede aan de vooravond van zijn huwelijk met Maria I van Engeland, de dochter van Hendrik VIII… dat soort gebeurtenissen overtrof Luthers dromen.
.
Wat Luther in 1517 wou, was niets meer en niets minder dan een nieuw kwaliteitslabel voor de katholieke kerk op basis van zijn 95-puntenprogramma dat de welig tierende wantoestanden in kaart bracht. Het zat Luther hoog dat gelovigen hun zondags- en paasplicht niet nakwamen, dat priesters het celibaat niet letterlijk namen en te vaak te diep in het glas keken, de aflatenhandel zinde Luther nog minder… Een aflaat, een soort tegoedbon als sleutel tot de hemel waarmee rijkaards hun zonden afkochten, was in wezen niets anders dan een lucratief religieus spel waarmee de paus één van de grootste bouwprojecten financierde sinds de piramides of de Acropolis: de Sint-Pietersbasiliek in Rome. 
.
Protestant
Dit protest maakt Luther tot protestant. En het sloeg aan. Niet dat Luther de eerste was; in wezen was de actie van Luther een uitloper en de kers op de taart van de diverse Middeleeuwse kerkelijke oppositie die streefde naar soberheid én naar het gebruik van de volkstaal in de religie in plaats van het voor velen onbegrijpelijke Kerklatijn. De geboorte van het protestantisme leidde tot kerkhervormingen onder de noemer ‘de reformatie’. Luther vond dat gelovigen zelf in staat zijn om te communiceren met god, in tegenstelling tot het katholieke ‘herder-gedrag’ waarbij een intermediair, de priester of de paus, de interactie tussen god en volk verzorgt. Die rechtstreekse communicatie met god verloopt voor protestanten via het lezen van de bijbel, een bijbel die sinds bijna driekwart eeuw tijd gedrukt wordt in het Latijn én in de volkstalen. De uitvinding van de boekdrukkunst omstreeks 1450 gaf wie het kon betalen of bereid was om te leren lezen toegang tot het woord van god. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de elitaire geestelijkheid in abdijscholen en in bergkloosters, vergeven boven het alledaagse boerenbestaan of het periodiek terugkerende krijgsgeweld. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de paus die de bijbel interpreteert. Protestanten waarderen het woord en de alfabetisering hoger dan katholieken: het maakt hen zelfstandig. Antwerpen herbergt ongeveer de helft van alle drukkers uit de Nederlanden als Luther met zijn nieuwe ideeën op de proppen komt. Voor een vertaalde bijbel betaalde een ambachtsman, die goed betaald werd, een half maandloon. De prijs is vergelijkbaar met die van een dure gsm. Maar het was een ware revolutie: het geheime, gesloten boek dat enkel ingekeken kon worden door geestelijken, lag nu plots in de huiskamer. Met als gevolg dat die zelfstandige lezing van de bijbel resulteert in een bonte bende bijbelinterpretaties. Vandaar dat er bij de protestanten geen paus bestaat. Die katholieke paus zou tijdens de Tachtigjarige oorlog meermaals voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken. Bij protestanten is het gebruikelijk om over ‘kerken’ te spreken in plaats van ‘de kerk’. Al naar gelang de lezing ontstaat er de Lutheraanse kerk (te omschrijven als kritisch maar loyaal, met centra in Worms en Wittenberg), de Calvinistische kerk (te omschrijven als radicaal, met centra in Geneve en de Noordelijke Nederlanden), die van de baptisten en de anabaptisten (te omschrijven als naïef, met centra in Munster en in Witmarsum). Sommige protestanten volgen de leer van Huldrych Zwingli, anderen die van John Knox. In Noord Frankrijk en in Vlaanderen heeft dat nieuwe geloof, dat zich als een epidemie over Europa uitzaait, zo’n succes dat er gesproken wordt over afvalligen, de Calvinisten. In Frankrijk komt hun leer tot uiting onder de naam Hugenoten, en in 1566 beginnen ze in Vlaanderen de beeldenstorm. 

.

.

Kijken

.

.

De jaren twintigBewerken

 
De eerste verboden boekenlijst verschijnt in de Nederlanden in 1529. Daarna volgden Venetië (1543) en Parijs (1551). Rome neemt het idee over in 1557. In 1564 verschijnt de Index van Trente met de Tien Regels van Trente. De Index librorum prohibitorum bestaat tot 1966 om te vermijden dat de boekdrukkunst leken zou corrumperen. Voor de zestiende eeuw kan de kerk ketterse teksten makkelijk vernietigen. Met de boekdrukkunst wordt dat moeilijker. De laatste lijst uit 1948 omvat 4.000 titels met ketterse, moreel verwerpelijke of seksuele inhoud.

.

.

  • 1521
    • Luther in de ban: het Edict van Worms criminaliseert de reformatie. De keurvorst van Saksen - waar Luther woont - voert het vonnis niet uit waardoor de Reformatie zich handhaaft.
    • Leuven verbrandt de Lutherse geschriften en een plakkaat bedreigt ketters met executie, verbanning en inbeslagname van goederen.
    • Antwerpen maakt als eerste kennis met het Lutheranisme. In het Augustijnenklooster wonen oud-leerlingen Luther. Jacob Proost, een Ieperling en prior van de Augustijnen herroept zijn Lutherse roeping, hervalt en vlucht naar Wittenberg.
    • Magellaan gedood op het eiland Mactan.
    • Hernan Cortez vermoordt de Azteken in Tenochtitlan, waar de pokken zijn uitgebroken. Na een belegering van drie maanden geeft de laatste Azteekse leider Cuauhtémoc zich over.

.

  • 1522
    • Rhodos in handen van sultan Suleyman I
    • De hospitaalridders verlaten het eiland na twee eeuwen en gaan naar Malta.
    • Het Antwerpse Augustijnenklooster wordt op bevel gesloten en de monniken afgevoerd. De meesten herriepen hun dwalingen, op twee na.

.

  • 1523
    • Eerste executie van protestanten op de Grote Markt in Brussel. De monniken Hendrik Voes en Jan van Essen sterven zingend op de brandstapel. Er is veel belangstelling. De monniken zingen het Te Deum Laudamus en zijn de eerste martelaren van de Lutherse religie.

.

  • 1524
    • Pastoor Ulrich Zwingli van Zürich maakt tijdens de dienst zijn geheim huwelijk met de weduwe Anna Reinhard bekend.
    • Overlijden Vasco da Gama (°1460 of 1469).
    • Boerenopstanden zetten in Zuid en Zuid-Oost Duitsland in vuur en vlam. Luther veroordeelt de opstanden, in tegenstelling tot zijn leerling Thomas Müntzer. Het leidt er toe dat het Lutheranisme uitgroeit tot een staatsgodsdienst/instrument van de overheid en tot het feit dat Luther een beperkte betekenis krijgt als maatschappijhervormer.

.

.

  • 1526
    • Keizer Karel V huwt Isabella van Portugal.
    • Suleyman I wint de Slag bij Mohács en vernietigt het Hongaarse leger. De Hongaarse koning sneuvelt. Hongarije is voor 150 jaar Ottomaans, Noord-Hongarije, Bohemen en Silezië zijn Oostenrijks bezit. Een jongere broer van Karel V, Ferdinand volgt de koning op en gaat de geschiedenis in als de grondlegger van de Donaumonarchie. Hoewel Oostenrijk in centraal Europa ligt zal het tot het einde van de zeventiende eeuw zich aan de Turkse grens bevinden.
    • Keizer Karel V laat in het Moorse middeleeuwse fort, gekend als het Rode Paleis of het Alhambra in Granada (dat sinds 1492 door het katholieke koningspaar op de Turken veroverd is) een renaissance paleis bouwen. Zijn vrouw zorgt ervoor dat wat nu rest blijft. De islamitische kunst en de decoraties van Yusuf I gelden als voorbeelden van Moorse kunst op het Europese vasteland. In de tuinen staat het klooster van Sint-Franciscus waar de katholieke koningen begraven zijn.

.

  • 1527
    • Sacco di Roma: 25.000 Duitse en Spaanse soldaten plunderen, verkrachten en moorden negen maanden lang. Na de capitulatie van de Zwitserse Garde, vlucht de paus door een geheime gang naar de Engelenburcht. De rest van Rome is aan de indringers overgeleverd, waar ook de pest uitbreekt. Het graf van paus Julius II wordt opengebroken, het lijk van zijn sieraden beroofd. Priesters moeten naakt de spot drijven met God. Een lutheraan vermoordt een priester die weigert om een ezel de hostie te geven. De schedel van Sint-Johannes wordt door de straten gekegeld; de zweetdoek van Sint-Veronica in een herberg verkocht. Nonnen worden in de kloosters tot orgieën gedwongen. Moeders en vaders zien onder bedreiging met de dood toe op de verkrachting van hun dochters. Op het hoogaltaar van de Sint-Pietersbasiliek worden Romeinse vrouwen afgemaakt. Schattingen ramen dat er zes- tot twaalfduizend mensen een gewelddadige dood sterven. De stad Rome beleeft de ergste plundering uit haar geschiedenis sinds de Visigoten in 410. Het wapenfeit beslecht de vijandelijkheden tussen Karel V en paus Clemens VII.
    • Niccolò Machiavelli overlijdt (°1469). FILM

.

.

.

Kijken

.

.

De jaren dertigBewerken

 
In 1533 buit Francisco Pizarro het verzwakte Incarijk uit (de pokken in Europese dekens verpakt, leiden tot een oorlog tussen de broers Atahualpa en Huáscar - verdeel en heers is een oud en machtig principe) waardoor Pizarro tot in het hart van het rijk doordringt en de Inkakeizer kan gijzelen. Het blijkt een militair voordeel. Enkele honderden Spaanse ruiters met vuurwapens verslaan met gemak het 'onthoofde' en 'gepokte' Incaleger. Intussen levert Atahualpa als 'losgeld' een kamer vol goud en zilver aan Pizarro. Het houdt zijn ter dood veroordeling niet tegen, voor zijn executie bekeert de Incakeizer zich tot het christendom, ook dat baat niet. Pizarro, heer en meester in het rijk, sticht de stad Lima tot afgunstige conquistadores hem vermoorden. In zijn geboortestad Trujillo herinnert een bronzen ruiterstandbeeld hem.
 
De Universalis Cosmographia van Martin Waldseemüller (1507) is de eerste kaart die de naam America aanduidt. Oudere kaarten dienen als inspiratie, zoals de Geografie van Ptolemaeus en de tekeningen van Martin Behaim. De Caraïben en wat de kaart Florida lijkt, waren al afgebeeld op de Cantino-kaart (van Portugal naar Italië gesmokkeld in 1502), en de Caverio-kaart (1503-1504) die de Golf van Mexico toont. Is Waldseemüller de eerste Europeaan die een Grote Oceaan op de kaart afbeeldt? Of lijkt alleen maar zo omdat Waldseemüller de oostkust van Azië twee keer weergeeft? In die dagen nam men aan dat Columbus echt een nieuwe vaarweg naar Azië had gevonden. Van de duizend exemplaren van de kaart is er één bewaard. Sinds 2007 wordt de kaart vertoond in de Library of Congres.

.

'Het is onbehoorlijk iemand te groeten die bezig is te wateren of zich te ontlasten. Een welopgevoed mens moet ervan afzien lichaamsdelen, waaraan van nature een schaamtegevoel is verbonden, onnodig te ontbloten. Wanneer de noodzaak ertoe dwingt, moet het met de gepaste schroom gescheiden, ook al is er niemand als getuige bij. Want de engelen zijn altijd aanwezig, en zij zien niets liever bij kinderen dan de schroom, de metgezelling en bewaakster van de zedigheid. Aangezien het al beschamend is om deze lichaamsdelen aan vreemde ogen bloot te stellen, betaamt het nog veel minder om ze door een ander te laten aanraken. Het is schadelijk voor de gezondheid om zijn water op te houden; wie zich afzondert om het te lozen, gedraagt zich kies.'

— Uit: De civilitate morum puerilium, geschreven door Erasmus

.

  • 1530
    • Karel V schenkt het eiland Malta aan de hospitaalridders die hun naam veranderen in Maltezer Ridders.
    • De Confessio Augustana op de Rijksdag van Augsburg moet (georganiseerd door Karel V) hoopt het protestantisme en het katholicisme te verzoenen. Luthers medewerker Melanchthons Confessio Augustana leidt niet tot verzoening en het Edict van Worms uit 1521 dat Luther afwijst wordt behouden. Alleen de katholieken ondertekenen het besluit.
    • Erasmus schrijft een opvoedkundig werkje: De civilitate morum puerilium. Het slaat aan bij katholieken en protestanten.

.

  • 1531
    • Lissabon lijdt onder een zware aardbeving.
    • Het katholieke leger van Schwyz verslaat het leger van de reformatieleider Huldrych Zwingli. Die komt om op het slagveld bij het Zwitserse Kappel am Albis. Sommige Zwitserse kantons erkennen het protestantisme als officiële godsdienst.
    • De protestante Duitse vorsten en de rijkssteden sluiten het Schmalkaldisch Verbond en ijveren voor de erkenning van het lutheranisme.

.

.


Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen

Al vroeg in de zestiende eeuw, nog voor we het nieuwe continent Amerika gingen noemen, verspreidden de Europese en Aziatische ziektekiemen zich er, met een snelheid die zelfs de Spaanse veroveraars op hun paarden niet konden bijhouden. Aangevoerd door kolonisten en conquistadores die zich aanvankelijk van geen kwaad bewust waren, plaveiden de pokkenepidemie en andere ziekten het pad voor de Europese expansie en dominantie. Indianen overleden sneller op hun ziekbed en in grotere aantallen dan hun collega’s op het slagveld. Wapengekletter was vaak onnodig. Dichtbevolkte Indiaanse koninkrijken en gesofisticeerde gemeenschappen verdwenen voor de Europeanen er neerstreken. Het spoor van de ziektekiemen is te volgen van Columbia, de Mississippivallei en Mexico naar Panama en Zuid-Amerika.

Als Columbus op Hispaniola (nu Haïti en de Dominicaanse Republiek) aan land gaat, treft hij er de Arowakken. Hij merkt snel dat ze waardeloos zijn, noch als slaaf in de mijnbouw, noch als knecht in de landbouw. Hun weerstand tegen de Europese pokken en mazelen is nihil en decimeert hen snel. Tegen 1512 – twee decennia na de ontdekking van Columbus is het aantal Arowakken geslonken van een miljoen naar veertig duizend. En dertig jaar later, als Hernando De Soto in 1540 als eerste Europeaan door de vruchtbare Mississipivallei trekt, treft hij lege Indianensteden aan. Ze zijn al twee verlaten.

Hernan Cortés, een schoolvoorbeeld
De Europese vuurkracht en de zwaarden zijn niet te onderschatten bij de verovering van Amerika, maar zonder deze ziektekiemen, is de verovering een ander verhaal. De geheimzinnige ziekte breekt behalve veel Indiaanse levens ook het verzet en het moreel van de overlevenden en bevestigt de Spanjaarden daadwerkelijk in hun goddelijke onoverwinnelijkheid.

In 1519 landt Hernan Cortés met zeshonderd troepen op de Mexicaanse kust om het Azteekse keizerrijk aan zijn heerschappij te onderwerpen. Het plan is ambitieus. Cortés zal het opnemen tegen een militaristische miljoenenmaatschappij met een handvol mannen. Hij bereikt de hoofdstad Tenochtitlan en baant zich met een verlies van ‘slechts’ twee-derde van zijn mannen een weg terug naar zijn schepen. Dit succes realiseert hij door zijn militaire slagkracht van zwaarden, een handvol kanonnen, stalen harnassen, helmen en paarden in combinatie met de Indiaanse naïviteit. Bij een tweede aanval zijn de Azteken alert en verdedigden ze standvastig, straat na straat. Een onverwachte verrassing bevoordeelt de Spanjaarden: een besmette Cubaanse slaaf veroorzaakt er een epidemie. Op korte termijn sterf bijna de helft van de twintig miljoen Azteken aan pokken. Een eeuw later is de Mexicaanse bevolking vrijwel verdwenen. Minder dan tien procent (1,6 miljoen indianen) hield stand.

Francisco Pizarro, de beste leerling
Wat in 1520 in het Aztekenrijk gebeurt, herhaalt zich een decennium later in Peru. De ontmoeting tussen veroveraar Pizarro en zijn legertje van 168 soldaten (106 infanteristen en 62 te paard) met de Incakeizer en zonnegod Atahuallpa is straffer dan het verhaal van Cortés. Net zoals zijn collega Cortés vertegenwoordigt Pizarro het heilige Roomse rijk van Karel V, de machtigste vorst van Europa, zo niet de wereld, die ook over onze Nederlanden heerst. Aanvankelijk ziet er niets naar uit dat Pizarro het zal redden. Hij staat met een troepje soldaten op onbekend terrein, onbekend met de plaatselijke gebruiken, onbekend met de taal. Zijn meest nabije steuntroepen bevinden zich zestienhonderd kilometer verderop. Atahuallpa staat in het centrum van zijn rijk, omringd door miljoenen onderdanen en een leger van 80.000 soldaten. De locatie van de confrontatie? De stad Cajamarca. Pizarro’s soldaten getuigen dat ze bang en verward het gebied intrekken. Angst tonen of rechtsomkeer maken is geen optie. Hun Indianengidsen zouden hen doden als zwakte of onzekerheid bovendrijven. Dus doen ze alsof ze vol goede moed zijn.

Dat de besmettingen en de sterfte onder de Inca’s het grootste werk doen, komt bij de Spanjaarden niet op. Nog voor ze een Inca zien leiden de pokken er tot een catastrofale crisis in het hoogst ontwikkelde rijk van de Nieuwe Wereld: een burgeroorlog. En dat tot genoegen van Pizarro.

Cajamarca
Als Pizarro de eeuwenoude Incastad Cajamarca nadert, ziet hij in de verte, aan de voet van de bergen het kamp van Atahuallpa. Een van zijn schrijvers, duidelijk onder de indruk noteert: ‘Een prachtige stad, vol tenten. (…) Tot nu toe zagen we in Indië nooit zoiets.’
Merk op: ze spreken over Indië. Het is 1532. Veertig jaar eerder zette Columbus op dit continent voor het eerst voet aan wal. De tijdgenoten van Columbus, noch in Spanje, noch in Italië, noch in Frankrijk realiseren zich het belang van het jaartal dat nu in de geschiedenisboeken staat: 1492. In 1534 komen Christoffel Columbus en Amerigo Vespucci niet voor op de lijst van ontdekkingsontdekkers. Die vermelden Cabral en Marco Polo. Noch Niccolo Machiavelli noch Lodovico Guicciardini schrijven over 1492. Het duurt tot na 1538 voor de term ‘Amerika’ ingang vindt bij de publicatie van Mercators kaart die met ‘Terra Americi’ het continent benoemt. Terra Americi gaat terug op Amerigo Vespuccis populaire brieven over de Nieuwe Wereld. Deze ‘Mundus Novus’ beschreef hij als een vruchtbaar en schoon continent. Amerigo’s brieven verkochten als zoete broodjes en overtuigden de Europeaan dat het nieuwe Westen geen deel van Indië is. De Duitse cartograaf  Martin Waldseemüller noemde het ontdekte land in 1507 naar Vespucci op zijn kaart Universalis Cosmographiae. Mercator nam het over en institutionaliseerde het begrip. Maar dit terzijde. Het is 16 november 1532. Na het kamp en de stad zorgvuldig te observeren, trekken ze de vallei in en gaan ze de stad in. En we zijn in Indië waar de Incakeizer zich in een mum van tijd gevangen laat zetten. In een mum van tijd slachten de Spanjaarden een leger af dat meer dan vijfhonderd keer zo groot is af. Niet één Spanjaard laat het leven. Ooggetuigenverslagen documenteren ons tot op vandaag wat daar – binnenkort vijfhonderd jaar geleden – gebeurde. 

.

.

.

  • 1535

.

  • 1536
    • Anna Boleyn onthoofd.
    • Erasmus sterft (°1469).
    • De flamboyante, vijfentwintigjarige Jan van Leiden wordt samen met twee anderen publiekelijk doodgemarteld. Van Leiden (kleermaker, koopman, herbergier, rijmdicher, zager en acteur) ontmoet drie jaar eerder de wederdoper Jan Matthijs. De twee vestigen zich in Münster, een stad die uitgroeit tot een wederdoperbolwerk. Tijdens een belegering sneuvelt Matthijs en roept van Leiden zichzelf uit tot koning. Er volgt een schrikbewind waarbij van Leiden zich van alle luxe voorziet; hij houdt er zeventien vrouwen op na. Bloedige straatgevechten maken een eind aan zijn terreur en herstellen de katholieke orde. Een half jaar lang is van Leiden als circusbeer in een kooi te zien; een rondreizende attractie waarna men hem executeert. De kooien en de lijken hangen een halve eeuw aan de toren van de Sint-Lambertuskerk.
    • Jean of Johannes Calvijn, een jonge Fransman die aan de universiteit van Parijs geen gehoor vindt met zijn ideeën, verhuist naar Genève in Zwitserland, een uitnodigende, gastvrije feest- en universiteitsstad en publiceert zijn Onderwijs in de christelijke godsdienst dat zijn strenge leer verkondigt: dansen is verboden, feesten is decadent, het theater een zondige plek. Zuinigheid, werken en eerlijkheid zijn de waarden om na te streven.

.

  • 1537: Amsterdam onthoofdt drie wederdopers wegens ketterij en verbant drie anderen.
 
Rond 1537 schildert Lucas Cranach de Oude Vrouwe Justitia, een Romeinse godin die de personificatie van het recht werd. Haar beeltenis is vaak te zien op gerechtsgebouwen en de rechtsfaculteiten. Haar Griekse collega is Themis. Vrouwe Justitia is geblinddoekt (de blinddoek komt uit het gebedshuis van de Joden, de synagoge), ze draagt rechters een zwaard (dat kreeg ze van Judith) en linker een weegschaal (geërfd van de aardsengel Michael). De blinddoek staat voor een rechtspraak die voor iedereen gelijk is, de weegschaal stelt de afweging voor, voor- en nadeel en het zwaard verwijst naar het vonnis.

.

  • 1538
    • Johannes Calvijn moet Genève verlaten. Zijn denken jaagt veel inwoners in het verzet en ze zetten hem de stad uit. Als Calvijn in 1564 overlijdt is de situatie volledig gekeerd: Calvijn is de paus van Genève, aldus zijn critici.
    • De paus excommuniceert koning Hendrik VIII van Engeland.
    • Titiaan schildert zijn Venus van Urbino

.

.

.

Kijken

.

.

De jaren veertigBewerken

 
Om Fransen het hoofd te bieden, bouwt Maria van Hongarije, landvoogdes der Nederlanden en zus van Karel V in 1542 een versterking met haar naam: de 'Burcht van Maria'. Het plan toont geometrische straten in een ster die vertrekken vanuit een centraal plein. Van de versterkingen is niets over. De Franse koning Hendrik II neemt de oninneembare stad in twaalf jaar na zijn ontstaan. Het noodzaakt Karel V tot de vesting Philippeville.

.

  • 1540: De eerste gebastioneerde vesting in onze streken is de Gentse dwangburcht, het Spanjaardenkasteel aan de stadsrand; men spreekt over het Italiaans stelsel, dat krijgt vaste vorm rond 1525: ze zien er uit als stervormige veelhoeken met vooruitspringende bastions op de hoeken.

.

.

 
De roep om rechtvaardigheid. In het New Orleans Museum of Art hangt dit werk van Marinus van Reymerswale. De vadsige advocaat en zijn klerk tonen dat de traagheid van de papierwinkel van alle tijdens is. Om dit te illustreren schildert van Reymerswale de cliënt drie keer: als jongeling, als volwassene, als bejaarde. Als de zaak vergenoeg gevorderd is en de cliënt eindelijk genoeg spaarde, schuift hij de corrupte advocaat een geldbeugel toe. Het schilderij baseert zich op een rechtszaak die twaalf jaar duurde.


  • 1542
    • Antwerpen start een nieuwe omwalling met stenen en een gracht, negen bastions en vier stadspoorten door Donato de' Boni.

.

  • 1543
    • Nicolaas Copernicus publiceert over de planeten.
    • Andreas Vesalius publiceert zeven Boeken over de structuur van het menselijk lichaam.
    • In Padua leggen wetenschappers de oudste Botanische tuin ter wereld aan. Omdat mensen de medicinale planten stelen komt er een muur rond het project. De tuin lijkt op een vesting.

.

  • 1544
    • Op de Amsterdamse zeedijk komt een vaste kaarslantaarn, een voorloper van de straatverlichting.
    • De Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de Marechaussée. De ruitereenheid bewaakt de wegen en controleert de weggebruikers.

.

.

  • 1546
    • De doopsgezinden Dirk Pietersz Smuel en Jacob de Geldersman worden als ketters verbrand op de Dam in Amsterdam.
    • Schotse protestanten gaan vermomd Saint Andrews Castle binnen, vermoorden er kardinaal Beaton en hangen zijn lichaam aan de kasteelmuur.
    • De Index van Leuven krijgt kracht van wet door keizerlijk edict.
    • Syfilis ontwikkelt zich tot de ziekte die we vandaag kennen. Doordat de bacterie de slachtoffers langer in leven laat, overleeft ze zelf en kan de ziekte zich beter verspreiden.

.

  • 1547 Een nieuwe tuin... het labyrint
 
Giacomo Barozzi da Vignola en Pirro Ligorio (beiden architect en oudheidkundige) ontwerpen de tuinen van Bomarzo. De befaamste, de oudste en de raadselachtigste is dat in Bomarzo. Hella Haasse schreef er monografie over en noemt het een geheim park van de dood, een behekst woud. Ze ziet Bomarzo als de obscure veruiterlijking van de kabbalistiek, het magisch denken en de alchemie. Het maniërisme goochelt met de middeleeuwse allegorieën: door de ontelbare symbolische lagen treedt de betekenisloosheid in. De eenhoorn die afwisselend Christus en de duivel symboliseert zal er binnenkort zijn laatste adem uitblazen. Het Concilie van Trente laat niet lang meer op zich wachten. Deze tuin is een metafoor voor het berekenbare (het wereldse, de verkenning ervan) en het onberekenbare (het goddelijke).Het labyrint -een doolhof met één gang, waarin men vanzelf naar het eindpunt loopt- is geen vinding van de zestiende eeuw, de meerpadige doolhof wel. De oudste tekening is te vinden in een schetsboek uit 1550 van de stad Mantua. De meerpadige doolhof ontstaat tijdens de Italiaanse renaissance, ten tijde van de ontdekkingsreizen, de reformatie en de contrareformatie en typeert de mens als een zoekend wezen die geestelijke of fysiek de wereld verkent én daarbij graag terugblikt op de oudheid. De tuin fascineert de heren van het huis Gonzaga in die mate dat ze hun klassieke labyrint voorzien van zij- en dwaalwegen. Vanuit Italië verspreidt de dwaal- of renaissancetuin zich. Het grondplan van deze tuin is nog heel vaak een vierkant (een verwijzing naar de Middeleeuwen) maar de vier paden van de Hortus Conclusus, de vier wegen naar de Waarheid zijn vervangen door een doolhof waarin men dwalend op zoek kan gaan naar de levensboom, de fontein of de waterput. De goddelijke waarheid is nog bereikbaar, maar eenvoudig is het niet meer.

.

.

.

.

Kijken

.

.

De jaren vijftigBewerken

 
Winterlandschap met ijsvermaak, Hendrick Avercamp, omstreeks 1608. Metingen in West- en Midden-Europa tonen dat het na 1550 kouder wordt: meer sneeuw en ijs tijdens de winter, langere winters (van november tot april) en herfstige zomers met storm. Deze periode is het dieptepunt van de Kleine IJstijd. De oorzaken zijn drieledig. 1. Een overvloed aan bomen slurpt de CO2 uit de atmosfeer (een gebied ter grootte van Frankrijk is opnieuw bos geworden na het uitsterven van de Indianen), waardoor de aarde afkoelt. 2. In Europa verwilderen eveneens gebieden door de Pest. 3. De zon is minder actief, de aardbaan staat slecht en is een reeks vulkaanuitbarstingen.[10]
 
Het Concilie van Trente begon in 1545 en eindigde in 1563. Vooral in de tweede helft van de zestiende eeuw gaat het hard en groeit de katholiek-protestantse kloof. Als Filips II van Spanje, even schuchter als streng katholiek, zijn vader – Keizer Karel – opvolgt is de rollende sneeuwbal onhoudbaar. Het Concilie van Trente begeleidt als drievoudige kerkvergadering omstreeks het midden van de zestiende eeuw (1545-1547, 1551-1552 en 1562-1563) de abdicatie van Karel en de kroning van Filip. In de Italiaanse stad Trente zoeken de katholieken hun tweede adem en ondernemen ze acties tegen de reformatie: ze organiseren de contrareformatie. Waar de reformatie sober en somber is, daar is de contrareformatie theatraal en luisterrijk, barok. Die contrareformatie is niet enkel, zoals de naam laat uitschijnen, de antithese van de reformatie; het is tegelijk een interne hervorming van de katholieke kerk: het middeleeuwse symbolisme wordt verboden (het leidt tot een ijdel spel en zet aan tot onzedigheid), priesters krijgen opnieuw een gedegen scholing in een klein en in het grootseminarie, de Jezuïetenorde ontstaat, een keurkorps dat niet alleen de pas ontdekte gebeden in Zuid-Amerika, in Azië en China moet kerstenen, maar in Vlaanderen als stoottroepen te werk gaan en discipline, scholing en geloofsijver beklemtoont. Overal duiken er kerkinspecties op, de biechtcultuur maakt opmars, de mentale training is nooit veraf. Kortom, alles wordt uit de kast gehaald voor de contrareformatie.

.

  • 1550
    • Oudste schets van een Labyrint.
    • In Antwerpen krijgt het calvinisme veel aanhang.
    • Het Bloedplakkaat van Keizer Karel V verbiedt het drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse werken, het bijwonen van hun bijeenkomsten, het prediken en het huisvesten van ketters met de doodstraf.

.

  • 1551
    • Stichting van de eerste universiteiten in Zuid-Amerika: Lima en Mexico-Stad.
    • De gereformeerde predikant Jan van Oostende belandt in Antwerpen op de brandstapel.

.

.

.

.

.

.

Kijken

.

.

De zestiende eeuw onder Filips II: 1555-1598Bewerken

.

 
Filips II (1527-1598) was heerser over Spanje en de Spaanse Nederlanden en het grootste koloniale rijk ter wereld. Met die inkomsten streed hij tegen de islamitische Ottomanen en mengde hij zich in de godsdiensttwisten. Samen met zijn tweede echtgenote Maria I van Engeland was hij, tot haar dood, vier jaar koning van Engeland. Om zijn nieuwe residenties vorm te geven in Spanje, deed hij beroep op Vlaamse hoveniers.
 
Het Escorial is een kasteel, abdij en koninklijk mausoleum in één, 45 kilometer ten noordwesten van Madrid. Het is gebouwd na de Spaanse overwinning bij de Slag bij Saint-Quentin (1557) op de feestdag van de heilige Laurentius van Rome. Het vierkante kloosterpaleis is opgetrokken uit grijs graniet in een woest, verlaten berglandschap. Het bouwwerk symboliseert het rooster dat Laurentius boven het vuur roosterde. Zo toont de bouw Filips' principes: soberheid, gezag, orde en eensgezindheid in het geloof (contrareformatie). De vertrekken van de koning die een uitsteeksel vormen, worden het handvat genoemd. Filips II laat in 1573 de stoffelijke resten van zijn vader overbrengen. Nu rust hij samen met zijn nakomelingen onder het hoofdaltaar.Klik hier voor de afbeeldingen.

Beginjaren onder Filips IIBewerken

.

  • 1556
    • Troonsafstand Karel V.

.

  • 1557
    • Spanje is bankroet.
    • Eerste tekening van een tulp.

.

  • 1558
    • Maria I van Engeland overlijdt zonder zwanger te zijn.
    • Filips II is niet langer koning van Engeland.
    • In zijn laatste maanden geniet Karel V het gezelschap van zijn zestigtal personeelslieden en zijn bastaardzoon, Juan van Oostenrijk. Die zal landvoogd worden van de Nederlanden. Sinds zijn troonsafstand brengt Karel V zijn tijd door met mijmeren, vissen en zijn uurwerken van onder meer Gianello Torriani en de politiek die hij vanop een afstand bekijkt. Hij sterft in het Klooster van Yuste op 21 september 1558. Twee dagen later wordt zijn lichaam in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk bijgezet. Overal ter wereld zijn er herdenkingsmissen: tot in Mexico, Cuzco en Peru.

.

  • 1559
    • Verdrag van Cateau-Cambrésis. Om dit verdrag te vieren - en het huwelijk van Elisabeth de Valois met Filips II - betreedt de vader koning Hendrik II van Frankrijk het toernooiveld. Zijn tegenstrever, Gabriel de Lorges verwond hem dodelijk met een speer afbreekt in zijn linkeroog. De zorgen van Ambroise Paré en Vesalius baten niet. Het voorval beëindigt het steekspel in Frankrijk.
    • Johannes Calvijn sticht in Genève een academie (de huidige universiteit) om predikanten op te leiden.
    • De bisschoppelijke herindeling van de Nederlanden richt het bisdom Gent op. De Sint-Baafskerk wordt haar kathedraal en Filips II installeert er de eerste bisschop.

.

Kijken

.

.

De jaren zestigBewerken

.

 
Hagenpreek in Oosterweel bij Antwerpen in 1566. Uit P.C. Hooft Nederlandsche historien, 1703. Een hagenpreek is een predicatie in het open veld, het woord is voor het eerst gebruikt in 1619.
 
Aankomst van Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van Willem Baudartius, uit Deinze.
 
Alva laat graaf Egmont arresteren.


BEELDFRAGMENT BEELDENSTORM (14.36 Min.)

.

BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 1

.

.

  • 1561
    • Madrid hoofdstad van Spanje in plaats van Toledo.
    • Installatie van Antoine Perrenot de Granvelle als aartsbisschop van Mechelen.
    • Oranje, Egmont en Hoorne verzetten zich te vergeefs tegen de benoeming en blijven weg bij de plechtigheid.
    • Antwerpen start de bouw van het renaissance stadhuis.

.

.

 
Waarom focust Bruegel zo op de wereld waar vrouwen zich de baas wanen? Heeft het te maken met het jaar waarin dit schilderij tot stand komt? In 1563 regeren vrouwen over de Nederlanden, Engeland, Frankrijk en Schotland. Sinds 1559 is Margaretha van Parma landvoogdes in de Nederlanden voor Filips II, in Engeland is Elizabeth I sinds 1558 aan de macht en in Frankrijk neemt Catharina de' Medici vanaf 1560 het regentschap waar. In 1561 neemt Maria Stuart officieel de regering van Schotland op zich. Geweld, oorlog en woede zijn geen van hen vreemd.

.

.

.

  • 1566
    • Beeldenstorm. Eerste fase: de Westhoek (10-18 augustus): Steenvoorde, Dranouter, Veurne, Ieper, Wervik, Waasten (Warneton), Belle (Bailleul), Sint-Winoksbergen (Bergues), Kassel, Broekburg (Bourbourg).
    • Tweede fase: de Schelde (20-27 augustus): Antwerpen, Oudenaarde, Gent, Breda, Den Bosch, Middelburg, Amsterdam, Delft, Utrecht, 's-Gravenhage.
    • Derde fase: Noord- en Oost-Nederland (september/oktober): Leeuwarden en Groningen.
    • Nostradamus overlijdt.

.


Hagepreken!

Waar het protestantisme de ‘woordcultuur’ promoot, richten de katholieken zich op de ‘beeldcultuur’. Het model van de herder staat er op dat de priester de bijbel uitlegt, preekt, expliciteert aan de gelovige. Dat is zijn missie. Zo komt de gelovige niet tot een foute interpretatie. Preken en bijbelexplicitatie vragen een zekere didactiek. In een tijd zonder film of PowerPoint vormen brandramen en baldakijnen, altaren, missalen, sculpturen en schilderijen, crucifixen, kleden en koorbanken, beelden en ornamenten het geschikte medium om verhalen te vertellen. Tussen 1520 en 1566 zijn in de Nederlanden zo'n dertienhonderd protestanten geëxecuteerd. Die onderdrukking leidt op 10 augustus 1566 in Steenvoorde tot de beeldenstorm: het oor (het woord) mag zich niet langer door het oog (het beeld) laten onderdrukken. Tijdens een hagepreek zette een predikant zijn toeschouwers aan om de beelden in het Laurentiusklooster te vernielen. En dat gebeurt als ware men bezeten. Het is een reiniging van de visuele onrechtvaardigheid. 

De beeldenstorm trekt van Zuid naar Noord en arglistigste plunderaars infiltreren de ordeloze bende gelovigen. Op 20 augustus gaat het interieur van de Antwerpse kathedraal aan diggelen en op 25 augustus en enkele dagen daarna treft de beeldenstorm de Pieterskerk in Leiden: "een quaet beginsel van twee manspersonen, mit geweer op de beelden slaende"[11] zetten agitatie in gang. Burgemeester Isaac Claesz. van Swanenburg redt Het laatste Oordeel van Lucas van Leyden op het nippertje door het van de beeldenstormers te kopen en naar het Stadhuis te laten overbrengen. Nu is het te zien in het Stedelijk Museum De Lakenhal; in de kerk hangt een kopie. Als het nieuws begin september Filips II in Madrid bereikt, dan krijgt hij prompt een koortsaanval. In de lente van 1567 zijn de gemoederen grotendeels bedaard, maar die kunnen niet vermijden dat een jaar na het uitbreken van de beeldenstorm Fernando Álvarez de Toledo, bekend als de hertog van Alva met een leger van tienduizend soldaten in Brussel arriveert, dat hij er de Raad van Beroerten installeert en er de tachtigjarige oorlog begint. 
De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij. 

. 

Arbeid en de Weberthese

De arbeidsethos van de naar Nederland en Engeland gevluchte Calvinisten bestaat uit twee kernwoorden: zuinigheid en vlijt. Die eigenschappen komen zowel de Engelsen als de Nederlanders van pas, het zijn zeevarende naties en Calvinisten blijken uitstekende zeelui. Die nieuwe mentaliteit is voorwerp van correspondentie tussen kapiteins die een bemanning zoeken met werkkracht en een sober leven. Aan boord zijn dit twee onmisbare eigenschappen. Franse matrozen? Daar valt geen land mee te bezeilen: zonder kaas, worst, wijn, brood en boter functioneert een fransoos niet en gaat hij niet aan boord. Voor de Calvinist volstaan brood en water. Bij de komst van Alva vlucht er dus meer dan zuinigheid en vlijt de Scheldegrens over. Gezien hun zuinigheid beschikten de Calvinisten intussen over aardig wat spaarcentjes. Die namen ze mee en die kunnen ze investeren als het nodig is. In Engeland zal hun kapitaal in de achttiende eeuw aan de basis liggen van de Industriële Revolutie – een stoommachine kost immers handen vol geld - die in de (niet toevallig) textielsector losbarst. En gezien de Calvinistische vlijt en bedrijvigheid in de Vlaamse weefateliers, beschikken deze over een uitgebreide technologische kennis. Hun vlucht is dus voor de Zuidelijke provincies behalve een financiële aderlating evenzeer een braindrain. 

De soberheid van de protestantse kerkinterieurs staan in schril contrast met de overdadige luxe van de barok. In de Antwerpse Boromeuskerk schuift vier-maandelijks achter het altaar een ander schilderij omhoog, afwisseling om de verveling tegen te gaan. Pieter-Paul Rubens, de Sint-Annakerk in Brugge en Église_Saint-Loup in Namen: de kunst van de contrareformatie moet imponeren. Vandaag is het onderscheid tussen de katholieke beeld- en de protestantse woordcultuur nog herkenbaar. Wie ’s avonds langs de Amsterdamse grachten doolt, ziet achter de glasramen van de hoge herenhuizen de oranje gloed van het avondlicht: vrijwel elk huis beschikt over een ruime, wand vullende huisbibliotheek. Hier wonen boekenmensen. In Vlaanderen zijn huisbibliotheken een uitzondering, strips, die vind je er wel. Brussel kent zijn stripmuren, een stripwandeling en een stripmuseum, Charleroi kent Rataplan en Jommeke heeft een standbeeld op de zeedijk in Middelkerke. Sommige Nederlanders kennen dit medium niet eens.

Een ander gevolg van de gebeurtenissen in de zestiende eeuw: Vlamingen percipiëren de Hollander van boven de Moerdijk als bendig en zuinig. Boze tongen spreken zelfs over gierigheid. Ook in de rechtbank en het onderwijs dringen het katholieke en het protestantse model binnen. In Vlaanderen blijven docenten en professoren nadrukkelijk aanwezig in het klaslokaal. Aan zelfstudie, afstandsonderwijs en projectwerk heeft het Vlaamse onderwijs een broertje dood, in tegenstelling tot onze Noorderburen die elke onderwijsinnovatie als een kans grijpen. De rechtspraak in Vlaanderen blijft hiërarchisch, terwijl die in de Noordelijke Nederlanden recht toe, recht aan wordt.

.

  • 1567
    • Alva maakte een einde aan de geuzentijd en laat de Citadel van Antwerpen bouwen met dwang. Tienduizenden calvinisten vluchten naar de Noordelijke Nederlanden, met een voorkeur voor de stad Leiden.
    • In Brugge is het altaar van Michelangelo's (1475_1564) Madonna met kind zo beschadigd dat het wordt afgebroken. De steen wordt gerecupereerd in een portaal van het stadhuis. Wat er met het beeld zelf gebeurde tijdens de beeldenstorm is niet geweten. Het beeld, nu een halve eeuw oud, is onbeschadigd.
    • Hertog Alva stelt de Raad van Beroerten of de bloedraad in namens Filips II om iedereen te vonnissen deelnam aan de troebelen 1566 en de beeldenstorm. Veel van de rechters en de stafleden waren katholieke Nederlanders of Spanjaard. Door de raad deed slaan veel edelen, onder wie Willem van Oranje, op de vlucht naar Duitsland of Engeland. In de komende de vijf jaar zal de raad meer dan duizend mensen ter dood veroordelen en executeren. Een tienvoud wordt verbannen. 'Zevenstuiverslieden', ingehuurde spionnen geven de Calvinisten voor zeven stuivers aan. Na Alva's vertrek in december 1573 spreekt de Raad geen doodstraffen meer uit.
    • De Raad van Beroerten zet theoloog Dirck Volkertsz. Coornhert in de Gevangenpoort in Den Haag gevangen omwille van zijn contact met Willem van Oranje. Hij schrijft er “Boeventucht” waarin hij de zinloosheid van lijfstraffen, wraak en vergelding aankaart. Veroordeelden aan het werk te zetten kan leiden tot hun verbetering. Katholieken en Calvinisten wijzen het idee af. Coornhert vlucht na zijn vrijlating naar het buitenland. Zijn werk “Boeventucht” werd twintig jaar later gepubliceerd.

.

.

.

Kijken


.

.

De jaren zeventigBewerken

 
Columbus bracht de syfilis naar Europa. Ergens in de zestiende eeuw (ik kon niet achterhalen wanneer) zorgt de ontdekking van Guaiacum voor een zekere genezing of verlichting van de pijn. Deze kopergravure dateert uit de jaren 1590-1595


.

BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 2 (11.36 Min.)

.

 
Na de Bartholomeusnacht verspreidt zich een golf van geweld over Frankrijk.

.

 
De Martelaren van Gorcum zijn negentien katholieke religieuzen en seculiere priesters die om hun geloof door de watergeuzen in 1572 zijn vermoord in Den Briel. Hun relieken liggen in de Sint-Nicolaaskerk in Brussel.

.

  • 1570
    • Den Haag brengt 33 straatlantaarns aan in de binnenstad.[12]

.

.

  • 1572
    • Tijdens de Bartholomeusnacht of de Parijse bloedbruiloft worden de hugenoten uitgemoord. Filips II is tevreden.
    • Executie van de laatste Inca-heerser, Túpac Amaru. Ziektes verwoesten de inheemse bevolking tijdens de (Columbiaanse uitwisseling).
    • Op 1 april landen de watergeuzen in Den Briel. Ze zijn uit Engeland verbannen en starten nu de Hollandse en Zeelandse opstand tegen Spanje. In juli executeren ze 19 priesters die de geschiedenis ingaan als de martelaren van Gorcum.

.

  • 1573
    • Beleg van Alkmaar 'In Alkmaar begint de zege' is een gezegde dat op dit jaar teruggaat. Dankzij het water was dit de eerste stad die de Spanjaarden sinds het begin van de tachtigjarige oorlog niet in handen krijgen sinds de komst van Alva. De herfstregen overwon het leger van Frederik van Toledo, een zoon van Fernando Álvarez de Toledo. Alkmaar is een waterig gebied, dat valt uit de naam af te leiden: een 'alk' is een watervogel verwant aan de pinguin en 'maar' staat voor moeras. Het centrum van Alkmaar is zeventiende-eeuws.

.

.

.

  • 1576
    • Omdat Filips II, de koning van Spanje zijn troepen niet betaalt, gaan ze muiten. Op 15 juli breekt op het eiland Schouwen een oproer los. Ze plunderen en zakken naar Brabant af. Het land raakt in paniek naarmate de bende groeit. Via Herentals, Mechelen, Brussel, Grimbergen bereiken ze Aalst, dat ze innemen. In Vissenaken, tussen Tienen en Leuven vermoorden ze zonder veel moeite een burgerwacht van tweeduizend studenten, boeren, burgers en edellieden zonder militaire ervaring. De rijke havenstad Antwerpen wordt hun ultieme doelwit. Antwerpen geniet op dat ogenblik een Oosterse weelde. De kooplui, makelaars en scheepskapiteinen zijn er schatrijk en hebben koningen onder hun schuldenaars. Nu Brugge geen economische betekenis meer heeft, is Antwerpen de stapelplaats van Europa. Ter Beurze hoort men Spaans, Portugees, Florentijns, Duits, Engels, Deens, Hollands en Frans spreken en dragen welgestelden de meest vreemde kostuums. Daar vermoorden de Spanjaarden zevenduizend inwoners, het gaat de geschiedenis in als de Spaanse Furie.
    • De pest velt de kunstschilder van de hoogrenaissance Titiaan (°1487) op een indrukwekkend hoge leeftijd.
    • De beroemde Italiaanse arts, hoogleraar en wiskunde- en dobbelfanatieker Girolamo Cardano (°1501) overlijdt. Naar hem is de cardanaandrijving, de Formule van Cardano en het cardanrooster genoemd. Het rooster is een vorm van steganografische tekstversleuteling in de cryptografie en genereert verborgen berichten in normale tekst. In 2003 gebruikte computerwetenschapper Gordon Rugg dit om een tekst te maken, vergelijkbaar met het laat-middeleeuwse Voynichmanuscript.
    • In Kortrijk wordt Roelant Savery (+1639) geboren.

.

  • 1577
    • Na de staatsgreep van de radicale calvinistische Jan van Hembyze en François van Ryhove roept Gent zich uit tot Republiek. De stad beheerst Vlaanderen en het terreurbewind richt zich tegen de oude geestelijkheid en hun heiligdommen.
    • Pacificatie van Gent zorgt voor een veilige tijd voor de protestanten.
    • Na de inname van de Citadel van Antwerpen zou de stad als (calvinistische) Republiek het komende decennium de anti-Spaanse opstand leiden.

.

  • 1578
    • Geuzen ontzetten Leiden.
    • Vanaf 12 februari zetelen staatsen en calvinisten in het Kortrijkse stadhuis.
    • Calvinisten pogen om de prostitutie in de Amsterdamse De Wallen - een bruisende zeemansstad sinds de 14de eeuw - te verbieden.
    • De calvinistische staatsgreep van 1577 leidt in delen van Vlaanderen tot de arrestatie van Spaansgezinde gezagsdragers. In Brugge houden de calvinisten stand tot 1584. Ze verbieden katholieke plechtigheden.

.

.

  • 1580
 
Bij de listige inname van Kortrijk zijn er aan de Rijselpoort en op de Grote Markt gevechten. Voor de protestanten is het te laat. Kortrijk valt zoals in 1382 ten prooi aan gruwel en wreedheid. De protestantse predikant Fransciscus Lansbergen klimt over de stadsomwal en slaat op de vlucht. Simeon van Torre wordt zijn baard uitgetrokken en sterft in een kerker. De calvinistische Wouter Wilge verstopt zich maandenlang tot men hem vindt: de pijnbank en de galg wachten hem op nadat hij blijft weigeren het protestantisme af te zweren. Na de inname worden alle volwassen mannen op het stadhuis gevraagd trouw aan de koning te zweren. Wie dit weigert wordt verbannen, waarop duizenden inwoners Kortrijk en hun bezittingen achterlaten om zich te vestigden Haarlem. Het jonge kind Roelant Savery is een van hen. Priester Jacob Tsantele keert terug als deken van de Onze-Lieve Vrouwekerk.


.

.

Kijken

.

.

De jaren tachtigBewerken

 
Willem van Oranje als de antithese van Filips II: de prins en de koning, de protestant en de katholiek, de extravert en de introvert.

.

  • 1580
    • De Spaanse koning Filips II wordt koning van Portugal.
    • Elsevier in Leiden.
    • In Antwerpen organiseert stadhouder Willem van Oranje een godsdiensttelling: 33% is Calvinist, 17% Lutheraan en 50% Katholiek.

.

.

  • 1582
    • Plantijn in Leiden.
    • De invoering van de de gregoriaanse kalender schrapt tien dagen uit de kalender en maakt de tijdrekening nauwkeuriger. Op donderdag 4 oktober 1582 volgt vrijdag 15 oktober. Vijf, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 en 14 oktober 1582 bestaan dus niet.

.

  • 1583

.

  • 1584
    • Beleg van Antwerpen
    • De prins van Parma neemt Gent in. Ruim 4.000 calvinisten wijken uit naar de Zeven Verenigde Provinciën.
    • Balthasar Gerards vermoordt de prins Willem van Oranje, gekend als Willem de Zwijger. Gerards wordt na een achtervolging veroordeeld tot de zwaarste lijfstraf die er is:

Zijn rechterhand waarmee hij het moorddadige feit gepleegd heeft, zal met een gloeiende tang afgeknepen worden; vervolgens zal men met gloeiende tangen op verscheidene plaatsen op zijn lichaam het vlees afknijpen tot op het bot. Vervolgens vierendele men hem levend waarna het hart uit zijn borstkas gesneden en hem in het gezicht geworpen zal worden. Ten slotte zal men zijn hoofd afhakken waarna zijn vier uiteengetrokken delen op de Haagpoort, Oostpoort, Ketelpoort en de Waterslootsepoort tentoongesteld dienen te worden. Zijn hoofd moet op een staak gespietst en vervolgens bij het voormalige huis van de prins geplaatst worden.

.

.

.

  • 1587
    • Dirck Volkertsz. Coornhert publiceert zijn twintig jaar oude boek dat hij in de gevangenis in Den Haag schreef: Boeventucht ofte middelen tot mindering der schadelijke ledighgangers.
    • De katholieke Maria Stuart onthoofd na een poging tot staatsgreep.
    • Aanleg Botanische tuin in de universiteitsstad Leiden.
    • De Republiek 'sluit' de Schelde en vernedert militair en economisch de Spaanse koning en de Zuidelijke Nederlanden. Antwerpen compenseert zich cultureel als rooms-katholiek bolwerk van de contrareformatie en de barok met Rubens, Jordaens en Teniers.

.

  • 1588
    • Thomas Hobbes wordt geboren als de Spaanse Armada op Engeland afstevent. De gebeurtenis zal Hobbes later doen zeggen: 'Fear and I were Twins.'
    • Filips II wil Engeland opnieuw katholiek maken.

.

BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 3 (9.31)

.

.

.

Kijken

.

.

De jaren negentigBewerken

  • Dit decennium kenmerkt zich door:
    • De heksenverbrandingen in Vlaanderen bereiken hun hoogtepunt tijdens de komende twee decennia. Tussen 1590 en 1610 zijn 250 verbrandingen in twintig jaar tijd.
 
Het Amsterdamse rasphuis is een tuchthuis waar gestrafte mannen hout raspen om tot inkeer te komen. In plaats van misdadigers te straffen probeert men hen orde en regelmaat bij te brengen. Op de ingangspoort staat: 'Wilde beesten moet men temmen.' Gestrafte vrouwen gaan aan het werk in het Spinhuis. Het rasphuis vindt onderdak in een voormalig Clarissenklooster aan de Heiligeweg (nu is het een winkelcentrum, de Kalverpassage). Hout van de brazielboom uit Brazilië raspen ze tot een textielverfpoeder. De heropvoedingsidee van de dwangarbeid komt tot stand door de ideeën van C.P. Hooft (de vader van P.C. Hooft) en Dirck Volkertsz. Coornhert. Al snel krijgt het Rasphuis een economische functie: de goedkope arbeid komt centraal te staan en het het pedagogische effect gaat verloren. Een geheime afdeling geeft onderdak aan losbandigen of krankzinnigen, opgesloten door hun familie. Een bekende gevangene is de in 1668 opgesloten Verlichtingsdenker Adriaen Koerbagh. Niet gewoon aan dit soort regime sterft hij in 1669.
 
Giuseppe Arcimboldo (Milaan, ca. 1527-1593) is als renaissance-kunstschilder (maniërisme) bekend met zijn compositie-portretten van groenten, fruit, bloemen en vissen. Hij werkt aanvankelijk als schilder aan de kathedraal van Milaan tot de Keizer hem in 1562 aan het hof in Praag ontbiedt.

.

.

.

.

  • 1593
    • Carolus Clusius plant in de Hortus botanicus Leiden de eerste tulp. De botanische tuin verhoudt zich tot de plantage zoals de Engelse tuin zich verhoudt tot de Franse. Het is these en anti-these uit de 17de en de 18de eeuw. De plantage kenmerkt zich door slavernij en gewelddadige onderdrukking, afzondering, uit het licht van de massa, opbrengst, monocultuur en macht terwijl de Botanische tuin voor vrijheid, openheid, multicultuur, experiment en wetenschap staat. Sommige Nederlandse steden kennen een buurt met de naam 'Plantage'. In Leiden en Amsterdam gaat het om een groene bourgeoisiebuurt. In de Amsterdamse Plantage liggen de Hortus Botanicus en dierentuin Artis.
    • Giuseppe Arcimboldo overlijdt. Hij laat een ongezien oeuvre na.
    • In Londen breekt de pest uit. Een telling registreert 11.503 slachtoffers, het is een onderschatting. Veel gezinnen geven de sterfgevallen niet aan wegens de angst opgesloten te worden door de overheid. Londenaren die uit angst voor de ziekte naar het platteland vluchten, worden door boeren met hooivorken terug naar af gestuurd.

.

.

  • 1595
    • Mercators Noordpoolkaart toont een noordelijke doorgang naar andere continenten. Hudson slaagt niet in die ambitie. Hij ontdekt New York in september 1609 en vaart de stroom op die nu zijn naam draagt, de Hudson.

.

.

.

  • 1598

.

.

Kijken

.

.

De zeventiende eeuw onder Albrecht en IsabellaBewerken

Toen de Spanjaarden en Portugezen tezamen de Nederlandse handelaren de toegang ontzegden tot de haven van Lissabon (via welke zij lange tijd aan Aziatische goederen waren gekomen, die ze vervolgens in heel Europa verhandelden) namen de handelaren drastische maatregelen, ze laadden hun vaartuigen vol met kruid en kanonskogels en trokken rechtstreeks naar de oorden waar de Iberiërs hun handel vandaan haalden, de Oost-Indische archipel, via de zuidelijke route meer dan een jaar varen. Daar aangekomen schoten ze hun kanonnen leeg op de militaire handelsposten van de Portugezen en ze namen deze in, en maakten aldus Java, Sumatra en het Maleisische schiereiland tot buitenposten van hun rijk. Toen de succesvolle vloot in 1599 terugkeerde, met laadruimen volgepakte met 600.000 pond peper en evenzoveel nootmuskaat, kruidnagelen en andere specerijen, waren de Amsterdammers verbijsterd over zoveel rijkdom, in de hele stad luidden de kerkklokken en de opkomst van een wereldmacht kon beginnen.

— RUSSEL SHORTO. Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York, Forum, Amsterdam, 2015, p. 41-42.


 
Albrecht VII van Oostenrijk (1559—1621) was landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden.
 
Citadel van Kortrijk, nu: Het Plein
 
De 17e-eeuwse Italiaanse stad Palmanova ligt 27 meter boven zeeniveau en ontstond op de voor Venetië symbolische datum 7 oktober 1593 (de verjaardag van de Slag bij Lepanto en herdenking patroonheilige Sint Justine. De vesting begrensde het Turkse rijk. De Italianen waren meesters in de vestingsbouw. In het midden ligt een plein met witte beelden op de straathoeken.

.

Laatste jaren van de eeuwBewerken

.

  • 1598
    • De Franse koning Hendrik IV ondertekent het Edict van Nantes en garandeert de protestantse hugenoten godsdienstvrijheid.
    • Filips II bepaalt in de Akte van Afstand in de hoop de opstand te eindigen, dat de Nederlanden bij zijn dood niet overgaan op zijn zoon, maar op zijn dochter.

.

.

Kijken

.

.

Een nieuwe eeuwBewerken

 
Het uitzeilen van de Oost-Indiëvaarders, geschilderd door Hendrick Cornelisz Vroom in 1600.jpg
 
Slag bij Nieuwpoort door Nicaise De Keyser.
Musketiers en piekeniers, vesting Bourtange. De piekenier vecht in een dichte formatie en vormt een woud van pieken tegen de ruiters. Piekeniers worden in de 17e en begin 18e eeuw ondersteund met musketiers met voorladers. Die dragen een helm en een half harnas in de eerste rijen en zijn bewapend met een degen omdat het laden van het musket te lang duurt. Eind 17e eeuw komt de bajonet waardoor de musketier piekenier wordt. In West-Europa verdwijnt de piek na 1715. De training en de uitrusting van een ridder (of de Samoerai in Japan) en de boogschutters waren kostelijk en duurden jaren. Een musketiersopleiding verloopt snel, enkele weken volstaan dankzij de exercitie. Maurits van Oranje-Nassau laat eind 16e eeuw zijn soldaten gecoördineerd marcheren, laden, aanlegden en vuren. Vooral het salvo blijkt effectief tegen de infanterie. Tegen de ruiterij is de tactiek minder effectief vanwege de lage vuursnelheid. Hierdoor blijven musketiers in de buurt van piekeniers. Musketierbrigades tellen drieduizend eenheden die elkaar in drie ploegen afwisselen met een beurtelings salvo. Het opleiden van een musketier is niet alleen kort en goedkoop. Waar de ridder zich het hakken en het autonoom functioneren eigen maakt, is de musketier onderworpen aan de overgave aan de discipline en het bevel. Enkel zo zijn musketten effectief. De eerste musketiers gaan 'eerloos' door het leven. In Europa functioneert het musket als oorlogswapen van 1530 tot eind zeventiende eeuw. De snaphaan, een vergelijkbaar wapen met een vuursteenslot, vervangt het.

.

.

BEELDFRAGMENT VERENIGDE OOST INDISCHE COMPAGNIE (19.45 Min.)

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=NlGjwfKWwTQ BEELDFRAGMENT VERENIGDE OOST INDISCHE COMPAGNIE (40.36 Min.)

.

.

.

  • 1602
    • Nederlandse kooplui verenigen zich in de VOC. Dit zien historici vaak als startpunt van de Hollandse Gouden eeuw (een begrip dat sinds september 2019 ter discussie staat), die Gouden eeuw duurt tot het rampjaar of tot de afloop van de Hollandse Oorlog.

.

  • 1603
    • In Tielt bezwijkt Tanneke Sconyncx, een boerin na een half jaar gevangenschap met scherp verhoor.
    • In La Flèche stichten Jezuïeten met goedkeuring van de Franse koning Henrik IV een veelzijdige school. René Descartes is er waarschijnlijk de beroemste leerling.

.

  • 1604
    • Oostende capituleert voor Ambrogio Spinola, een kwart miljoen protestanten ontvluchten Zuidelijke Nederlanden.
    • Karel van Mander publiceert zijn Schilder-boeck waarin hij de biografie van schilders uit het verleden als uit zijn tijd beschrijft. Het boek is geïnspireerd op Giorgio Vasari's kunstenaarslevens uit 1568.

.

.

.

.

.

  • 1609
    • In Parijs zijn pas uitgevonden optische instrumenten te koop.
    • Johannes Kepler publiceert zijn eerste wet over de beweging van de planeten.
    • Galilei toont zijn eerste telescoop aan een publiek.
    • Henry Hudson brengt voor de Nederlandse VOC Manhattan in kaart en ontdekt dat de pelzenhandel lucratief is. Hudson leidt Nederlandse handelsschepen naar het gebied, voorlopig zonder permanente nederzettingen.[13]

.

.

Kijken

.

.

TienerjarenBewerken

 
Kaart van De Lavaux uit de 18e eeuw toont de plantages in Suriname. Ook in Cariben en op het Amerikaanse vasteland kwamen gewassen in monocultuur: suikerriet, koffie, thee, bananen, soja, ananas, aloë vera, teakhout, cacao, coca, hennep, opium en tabak zijn op grote schaal gekweekt in de 16de en de 17de, de 18de en tot diep in de 19de eeuw door Portugezen, Spanjaarden, Engelsen, Fransen, de Nederlanders en de Belgen. Reacties bleven lang uit, tot John Henry Newton in 1772 Amazing Grace, de bekende christelijke hymne schreef of tot Harriet Beecher Stowe in 1852 De hut van Oom Tom schreef of Eduard Douwes Dekker in 1859, berooid in Brussel, Max Havelaar publiceerde.
 
Het rijke bloemenboeket in een berkemeyer staat in een boogvormige nis en bestaat uit lis en zeldzame bloemen uit de 17de eeuw: de apothekersroos, akelei, ridderspoor, de tulp, de Turkse lelie, egelantier en cyclaam. Het driekleurig viooltje is populair in die dagen: Shakespeare gebruikte het omstreeks 1600 in zijn A Midsummer Night's Dream om er Oberon een liefdesdrankjevan te laten maken. De achtergrond bestaat uit een trompe-l'oeil marmerimitatie met de koperen nagels die het geheel aan een muur hangen. Barsten in het marmer en twee vliegen op de omlijsting versterken het effect.
 
Brugge, Sint-Annekerk, een perfect voorbeeld van barokkunst. Tussen 1600 en 1610 zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een hernieuwde culturele bloei. Die is te zien in steden zoals Antwerpen, Brussel, Gent en Mechelen en is vergelijkbaar met de zich simultaan afspelende Gouden Eeuw van Holland. De Vlaamse barok bloeit in de schilderskunst, de beeldhouwkunst en de architectuur. In de literatuur is de jezuïet Antoine de Balinghem (1571-1630) uit Sint-Omaars een fenomeen.[14]
 
De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, ook wel De Nachtwacht genoemd. Het is geschilderd aan de vooravond van de Verlichting, in 1642. Het betreft geen Middeleeuwse schuttersgilde, die bewapenden zich met pijl en boog.
 
Jan Brueghel de Oude en Peter Paul Rubens schilderen een nieuw type tuin: de baroktuin. Dit is Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva. Let op de exotische planten en dieren die het tafereel vormen: het is geïmporteerde weelde zoals die in een havenstad zoals Antwerpen te zien valt. De barokke Adam en de zwoele Eva komen zo uit een eigentijds pornokanaal gestapt - maakt de barok komaf met de preutsheid van de vroege Renaissance? Barok is de kunst van de contrareformatie en contrasteert met de soberheid van het Noordelijke Calvinisme.

.

Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden tussen de zestiende en de negentiende eeuw uit Afrika naar Amerika verscheept. In Zuid-Amerika was de behoefte aan goedkoop labeur voor de suiker- en tabaksplantages groot, en de trans-Atlantische slavenhandel kon die leveren. Algauw werden ook Midden- en Noord-Amerika klant bij de slavenjagers. (...) Waar de slavenrovers hun levende koopwaar vandaan haalden, is nooit helemaal goed gedocumenteerd.

— HILDE VAN DEN EYNDE in D.S., 25.03.2015.

.

  Amazing Grace
Een uitvoering van Amazing Grace met zang en gitaar (download·info)

.

BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 1 (14.58 Min.)

.

BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 2 (6.32 Min.)

.

BEELDFRAGMENT DRIEHOEKSHANDEL (3.28 Min.)

.

  • 1610
    • François Ravaillac, een fanatieke katholiek steekt de populaire Hendrik IV dood in Parijs. De moordenaar wordt gekookt in olie en lood en gevierendeeld.
    • Het CO2 gehalte is historisch laag na de dood van tientallen miljoenen indianen sinds 1492. Wouden die CO2 uit de lucht plukken vervangen hectaren landbouwgrond en leiden een kleine IJstijd in.

.

  • 1611
    • Eerste opvoering van The Tempest, traditioneel gezien als William Shakespeares laatste stuk. Nadrukkelijke thema's zijn magie en ontdekkingsreizen.
    • Henry Hudson die zijn leven lang zocht naar de noordelijke doorsteek, maakt zijn laatste reis.
    • Een sekte met meer dan twaalfduizend leden die de 'duivel aanbidden' krijgt een zware klap door de inquisitie.[15]

.

  • 1612

.

  • 1613
    • Albrecht & Isabella erkennen de eerste schermclub ter wereld in Gent.
    • Adriaen Block verkent het gebied dat Henry Hudson ontdekte.

.

.

.

  • 1616
    • De paus doet pater Galilei de theorie van Nicolaas Copernicus (de aarde is rond en beweegt zich om de zon), intrekken. Het maakt indruk op René Descartes die zijn publicatie uitstelt.

.

  • 1617
    • Aanleg wallen in Damme door de katholieke Spanjaarden omdat Sluis in Staatse handen is en men Brugge wil beschermen tegen invallen.

.

.

  • 1619
    • Onthoofding Johan van Oldenbarnevelt.
    • Descartes komt tot het inzicht dat zijn jong leven voorbij is en dat hij een roeping heeft. In een brief aan Isaac Beeckman schrijft hij dat Beeckman hem uit zijn 'passiviteit haalde' en ervoor zorgt dat hij zich dingen herinnert die hij ooit leerde. 'Toen mijn geest afdwaalde van serieuze zaken, zette u mij terug op het rechte pad.' De briefwisseling tussen de twee intellectuelen start als Descartes in april Breda verlaat en via veel omwegen richting Kopenhagen trekt. Op 10 november beleeft hij in de buurt van Ulm een goddelijk visioen en dromen die hij als aanziet als een startpunt van zijn levenswerk, het ontwikkelen van een wetenschappelijke methode.[16]

.

.

Kijken

.

.

Van 1622 tot Descartes dood in 1650Bewerken

Inger Leemans: Waarom wordt porno in de Gouden Eeuw populair?

.

Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. Gekrijs van over elkaar heen tuimelende zeevogels en geklepper van roeispanen; een mengeling van geuren: kool, gebakken pannenkoeken, de moerasdampen uit de grachten. En dan de sensatie die de aanblik van het netwerk van blauwgrijze moet hebben gegeven, het gevoel een strak omkaderde ruimte te betreden. De bakstenen huizen waarvan de omhoog wijzende geveltoppen de horizon begrensden, kwamen verfijnd en bescheiden over. Op de met kinderkopjes bestrate kades wemelde het van de werklui die karren voor zich uit duwden, of voortwaggelden onder de last van de zakken die ze aan boord van de lichters brachten; vrouwen met bolgerokte billen schrobden hun stoepjes, die ze met handenvol zand bestrooiden; overal waren honden, paarden en kinderen.

— RUSSEL SHORTO. Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York, Forum, Amsterdam, 2015, p. 41.

.

De jaren twintigBewerken

  • 1620
    • Uit de haven van Plymouth vertrekt de Mayflower naar Amerika met een honderdtal Pilgrim Fathers, Engelse kolonisten om er te leven vrij van de religieuze vervolging. Een aantal van hen woonde in Leiden. Tegenwoordig zijn veel Amerikanen trots dat ze zo'n Pilgrim Fathers als voorouder hebben.

.

.

  • 1622
    • De gregoriaanse kalender maakt 1 januari tot de eerste dag van het jaar.
    • Na een reis met het leger van de Hertog van Beieren keert Descartes terug naar Parijs en naar zijn familie in Bretagne. Hij verkoopt een reeks bezittingen die hij van zijn vader erfde, met de opbrengst kan hij de rest van zijn leven in zijn onderhoud voorzien.

.

  • 1623
    • Werken van Shakespeare gebundeld.
    • Descartes maakt een reis naar Italië voor twee jaar. Na zijn pelgrimstocht naar de tombe van Onze Lieve Vrouw van Loretto (een belofte die hij maakte na zijn visioen) bezoekt hij Rome en Florence.

.

  • 1624
    • 32 protestantse Waalse families vestigen zich in Nieuw-Nederland (in het Latijn: Nova Belgica) op Manhattan. Streekgenoten en Duitse, Nederlandse en Britse families volgen. De nederzetting krijgt later de naam Nieuw-Amsterdam.
    • Bij het dorp Versailles trekt Lodewijk XIII een jachtslot van rode baksteen en zandsteen op.

.

.

  • 1626
    • Pierre Minuit ruilt het gebied van de Manhattes indianen of de Canarsie-indianen voor snuisterijen en sticht er Nieuw-Amsterdam, in 1664 omgedoopt tot New York.
    • Sint-Pietersbasiliek in Rome klaar.


.

.

.

  • 1629
    • Overgave van 's-Hertogenbosch: de zwaarste klap voor Spanje sinds 1588
    • Piet Hein sneuvelt.
    • In september neemt Descartes zijn intrek in de buurt van Franeker (Zeeland) waar er een universiteit is gevestigd om er een beschouwing te schrijven over metafysica. Net zoals zijn eerdere werkstukken, voltooit hij dit niet.

.

Kijken

.

.

De jaren dertigBewerken

 
In de Amsterdamse chirurgijnsgilde in de Waag in Amsterdam geeft Nicolaes Tulp op 31 januari een openbare ontleding. Rembrandt legt het tafereel vast en breekt door op 26 jarige leeftijd. De chirurgijnsgilde staat één openbare ontleding per jaar toe. Het lichaam is van de geëxecuteerde crimineel, de 41-jarige Aris Kindt (Adriaan Adriaansz.). Hij was eerder die dag opgehangen voor diefstal. Het schilderij is te zien in het Mauritshuis (gebouwd in 1640 en sinds 1822 Koninklijk schilderijenkabinet) in Den Haag.

.

.

  • 1631

.

.

  • 1633
    • De Romeinse Curie veroordeelt Galilei omdat die (in zijn Over de twee grote systemen van de wereld) beweert dat de aarde beweegt.

.

  • 1634
    • Descartes staakt zijn publicatie over het heelal die hij in 1630 startte onder de titel De Wereld. Aanvankelijk dacht hij niet veel tijd nodig te hebben om deze theorie neer te pennen. Het lot van Galilei boezemt Descartes angst in.

.

  • 1635

.

.

.

.

Kijken

.

.

De jaren veertigBewerken

 
De Moeren tijdens de eerste drooglegging op een kaart van Joan Blaeu (1645).

.

  • 1640
    • Portugal is onafhankelijk met Johan IV als koning.

.

  • 1641

.

.

  • 1643
    • Lodewijk XIV wordt koning van Frankrijk. Hij is vijf.
    • De bollandisten (een instituut van de jezuïeten) publiceren hun eerste Acta Sanctorum. Het gaat om een hagiologie die heiligenlevens beschrijft en bestudeert. Ze houden er het tijdschrift Acta Bollandiana op na waarvan de naam verwijst naar de jezuïet-stichter Jean Bolland (1596-1665).


.

  • 1644

.

.

  • 1646
    • In Bredevoort slaat de bliksem in de kruittoren van het kasteel Bredevoort. 40 mensen komen om, het kasteel is onherstelbaar.

.

  • 1647
    • Franse troepen bouwen de citadel van Kortrijk tegen de Spanjaarden.
    • René Descartes is in Parijs, (volgens Hubert Dethier was dat in 1649 en op uitnodiging van Lodewijk XIV, maar daar vond ik geen bevestiging van, de zonnekoning was toen negen). Geen mens had zijn werk gelezen en in een brief aan A.M. Chanut getuigt hij:

Mais ce qui m'a le plus dégoûté, c'est qu'aucun d'eux n'a témoigné vouloir connoître autre chose de moi que mon visage; en sorte que j'ai sujet de croire qu'ils me vouloient seu lement avoir en France comme un éléphant ou une panthère, à cause de la rareté, et non point pour y être utile à quelque chose. Je n'imagine rien de pareil du lieu où vous êtes; mais les mauvais succès de tous les voyages que j'ai faits depuis vingt ans me font craindre qu'il ne me reste plus pour celui-ci que detrouver en chemin des voleurs qui me dépouillent, oubun naufrage qui m'ôte la vie. Toutefois cela ne me retiendra pas, si vous jugez que cette incomparable Reine continue dans le désir d'examiner mes opinions.

René Descartes, Oeuvres philosophiques de Descartes publiées d'après les textes originaux, p. 756.[18]

.

.

Kijken

.

.

ExamenBewerken

.

A-Vragen

.

(S&V).Aflatenhandel, Alva, Amerigo Vespucci, Andreas Vesalius, Antwerpse Boromeuskerk, Bartolomeus Dias, beeldenstorm, boekdrukkunst, Calvinisme, Christoffel Columbus, Columbiaanse uitwisseling, Christoffel Plantijn, Benvenuto Cellini, Concilie van Trente, contrareformatie, de Grote Markt in Brussel, de mens van Vitruvius, Desiderius Erasmus, Don Quijote, Ferdinand Magellaan, Filips II van Spanje, Filips Wielant, Gerard Mercator, graaf van Horne, Gregoriaanse kalender, Gutenberg, hagepreken, heksenvervolging, Hernan Cortez, het Spanjaardenkasteel, humanisme, Johanna -de waanzinnige- van Castilië, Juan Vivès, Juliaanse kalender, Kaap de Goede Hoop, Keizer Karel V, Lamoraal van Egmont, Leonardo da Vinci, Maarten Luther, Machiavelli, Malleus Maleficarum, Maria I Tudor (Engeland), Maria van Bourgondië, Maria van Hongarije (1505-1558), Mercatorprojectie, Michelangelo Buonarroti, Miguel de Cervantes, Nicolaas Copernicus, Oost-Indiëvaarders, Ottomaanse Rijk, Philippeville, protestantisme, reconquista, reformatie, Rembrandt, Simon Stevin, Sixtijnse Kapel, slag bij Nieuwpoort, Spaanse Armada, specerijenhandel, Steenvoorde, Tachtigjarige Oorlog, Thomas Hobbes, Thomas More, Utopia, val van Constantinopel, Verdrag van Tordesillas, vestingbouw, VOC, Weberthese, Wittenberg.

.

.

B-Vragen

.

  • (S&V).Leg uit: Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen periode vol vrede in.

.

  • (V).Leg uit: Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de artillerie. Wat zijn de gevolgen hiervan?

.

  • (S&V).Leg uit: Het beleg en de Val van Constantinopel betekende het begin van de Renaissance.

.

  • (S&V).Leg uit: Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden uit Afrika naar Amerika verscheept.

.

  • (S&V).Leg uit: Omstreeks 1453 gebeuren vijf dingen die de wereld een andere wending zullen geven.

.

  • (S&V).Leg uit: wat zijn de gevolgen van de ontdekkingsreizen?

.

  • (V).Leg uit: Welke oorzaken kunnen de kleine IJstijd verklaren?

.

  • (S&V).Leg uit: Welke voorwaarden moeten vervuld zijn om tot ontdekkingsreizen over te gaan?

.

  • (S&V).Leg uit: Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken.

.

  • (V).Periode en karakteriseer 'de Renaissance': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? Welke veiligheidsproblemen heb je ontdekt?

.

  • (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Syfilis verspreidt zich over Europa; 2. Christoffel Columbus; 3. Filips II van Spanje; 4. Plato; 5. Socrates; 6. Verlichting (stroming).

.

  • (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beeldenstorm; 2. Bouw van Mariembourg; 3. De Malleus Maleficarum; 4. Karel V wordt geboren op de weg naar Gent; 5. Lodewijk XIV geboren; 6. Val van Constantinopel.

.

  • (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beleg en val van Antwerpen; 2. Boekdrukkunst; 3. De eerste gebastioneerde vesting in deze streek is het Spanjaardenkasteel; 4. Eerste hagepreken; 5. Lof der zotheid van Desiderius Erasmus verschijnt; 6. Slag bij Nieuwpoort.

.

  • (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste executie van protestanten in de Nederlanden op de Grote Markt; 2. Einde van de Tachtigjarige oorlog; 3. Hertog van Alva rukt op naar Vlaanderen; 4. Maarten Luther slaat 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg; 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichot; René Descartes overlijdt.


.

.

C-Vragen

.

  • (S&V).Leg uit: De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij.

.

  • (S&V).Leg uit: De economische opkomst van Engeland heeft veel te danken aan de bannelingen, die van de vijftiende tot de zeventiende eeuw hun land om godsdienstige redenen verlaten en een toevluchtsoord op Engelse bodem vinden.

.

  • (S&V).Leg uit: De periode 1500-1648 laat zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje: Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder Habsburgers.

.

  • (S&V).Leg uit: De Renaissance blikt terug op de antieke denkers: Socrates, Plato, Aristoteles en Archimedes. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties.

.

  • (S&V).Leg uit: Max Weber ziet in zijn verhandeling Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, gepubliceerd in de Archiv für Sozialwissenschaft (XX en XXI, 1904-1905) de religie niet als een belemmering, maar als één van de belangrijkste oorzaken van de industrialisering.

.

  • (S&V).Leg uit: Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen.

.

  • (S&V).Leg uit: Tussen 1600 en 1610 zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een culturele bloei. Die is te zien in Antwerpen, Namen en Brugge.

.

  • (S&V).Leg uit: In 1650 overlijdt René Descartes. Dat is op 11 februari en aan een longontsteking. Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire Humanisme en het magische middeleeuwse denken. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het esoterisme zoals de alchemie, de astrologie, het gnosticisme, de kabbala, de magie en mystiek uitsluit en een didactiek aanbiedt die alle mensen van de ratio bedient.

.

  • (S&V).In de periode 1450-1650 hebben we nieuwe tuintypes zien ontstaan. Het ging om het de tuin der lusten, het labirinth, de botanische tuin en de barokke tuin. Toon aan hoe deze tuinarchitectuur een reactie is op maatschappelijke (r)evoluties.

.

.

Nota's

.

.

.

.

.

.

.

  1. De werkelijke tekst luidt 'Though this be madness yet there is method in it'.
  2. REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Ficher, Judith Chambille & Lucie Dorren. De middeleeuwen. Een herwaardering, Ambo, Baarn, 1992, p. 21.
  3. EDWARD DE MAESSCHALCK. Oranje tegen Spanje. Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder de Habsburgers (1500-1648), Davidsfonds, Leuven, 2015.
  4. VAN LOO BART. De Bourgondiërs. Aartsvaders van de lage landen, De Bezige Bij, Amsterdam, 2019, p. 485.
  5. BART VAN LOO. De Bourgondiërs. De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 457.
  6. BART VAN LOO. De Bourgondiërs, De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 364-366
  7. Over dit ene jaartal alleen schreef Jacques Attali een werk: JACQUES ATTALI, vertaald door Tonja Kivits. 1492. Schuyt & Co, Haarlem, 1992.
  8. VERA HOORENS. Een ketterse arts voor de heksen: Jan Wier (1515-1588), Bert Bakker, Amsterdam, 2011. 'Vince te ipsum' verscheen voor het eerst bij zijn portret in 1576. Over Wier zijn in de loop der tijd zo veel meningen gevormd dat T.J. Schoeneman zijn verhandeling de titel Will the real Johan Weyer please stand up? gaf.
  9. PATRICK LATEUR. Leonardo literair. Athenaeum - Polok & Van Gennep, 2019?
  10. PIETER VAN DOOREN. Conquistadores sloegen deuk in het klimaat. In: De Standaard, donderdag 7 februari 2019, p. D9; PIETER VAN DOOREN. Zilvervloot veroorzaakte oudste luchtvervuiling. In: De Standaard, dinsdag 10 februari 2019, D8.
  11. W. Moll & N.C. Kist. De Beeldenstorm in Leiden. In: Kerkhistorisch Archief 3, 1862, p. 438; Elizabeth den Hartog. De verdwenen interieurs voor de beeldenstormen van 1566 en 1572. In: De Pieterskerk in Leiden, Zwolle, 2011, p. 147.
  12. NEIL WALLINGTON. Encyclopedie van brandweerwagens en brandbestrijding. Veltman, Utrecht, 2005.
  13. RUSSELL SHORTO, vertaald door Edzard Krol. Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York, Forum, Amsterdam, 2015.
  14. Zie: ALEXANDER SOETAERT. 1600. Een nieuwe religieuze wind uit Zuid-Europa, in: MARNIX BEYEN, MARC BOONE & BRUNO DE WEVER (Eds.) (Ea.). Wereldgeschiedenis van Vlaanderen, Polis, Kalmthout, 2018, p. 221.
  15. FERNAND BRAUDEL, dl. 1, p. 45.
  16. Zie hiervoor bijvoorbeeld: TOM SOREL, (vertaald door Willemien de Leeuw). Descartes. Lemniscaat, Rotterdam, 2000, p. 16 & 17.
  17. Lees ter voorbereiding van je reis naar New York: EDWARD RUTHERFURD (vertaald door Carla Hazewindus en Anne Jongeling). New York. De Fontein, Utrecht, 2014.
  18. , raadpleegbaar op Google Boeken