Hoofdmenu openen

Een ecosysteem of oecosysteem bestaat uit organismen, hun abiotische omgeving en de wisselwerkingen tussen beide, binnen een afgebakende, bijvoorbeeld geografische, eenheid. De term ecosysteem werd in 1935 door de Engelse botanicus Arthur Tansley geïntroduceerd en verder ontwikkeld door de Amerikaanse ecoloog Eugene Odum. Voorbeelden van ecosystemen zijn een bos, en de aarde als geheel, maar ook een individuele boom kan als ecosysteem benaderd worden. Alle organismen binnen een gegeven ecosysteem, planten, dieren en micro-organismen, vormen samen een levensgemeenschap. Alle organismen van dezelfde soort binnen een gegeven levensgemeenschap vormen samen een populatie.

Inhoud

Het conceptBewerken

Ecosystemen worden bestudeerd in de ecologie, de leer (logos) van de huishouding (oikos) van de natuur. Ecologen gaan ervan uit dat de natuur uit min of meer samenhangende systemen bestaat. Ecosystemen kunnen op verschillende niveaus worden bestudeerd. Zo vormen bekende natuurgebieden als de Veluwe en de Waddenzee ieder een ecosysteem, maar specifieker kunnen ook onderdelen daarvan, respectievelijk een beukenbos en een zandplaat, als apart ecosysteem worden bestudeerd, of juist overkoepelende eenheden zoals de 'oostelijke zandgronden' en de oceaan.

Ecosystemen zijn op te delen in twee, elkaar beïnvloedende, componenten:

Tussen de verschillende soorten organismen binnen een ecosysteem gaat het vooral om eten en/of gegeten worden. Veel interacties binnen een gegeven ecosysteem worden door wetenschappers dan ook beschreven als een voedselketen of voedselweb. Het abiotische, anorganische, deel bepaalt in grote lijnen de vorm van het biotische, organische deel van het ecosysteem. Zo bepaalt de hoeveelheid regenval het voorkomen van regenwouden en woestijnen. Organismen hebben echter ook grote invloed op de abiotische factoren, doordat ze bijvoorbeeld de zuurgraad van de bodem, de bodemstructuur (plantenwortels, bodemfauna), de bodemvochtigheid (verdamping door planten) of de hoeveelheid lichtinval (bladerdak) op de bodem beïnvloeden. Het biotische deel van een ecosysteem telt drie basale componenten: de producenten, vaak planten, de consumenten, veelal dieren en de reducenten, vaak schimmels en bacteriën, die dode organismen weer afbreken tot elementaire bouwstoffen.

Voorbeelden van ecosystemenBewerken

Kenmerken van ecosystemenBewerken

Ecosystemen kenmerken zich door:

  • netwerken van relaties tussen organismen
  • de circulatie van energie en materie. Afval van het ene organisme is voedsel voor het andere organisme. Hierdoor is sprake van recycling, in een gesloten systeem raken stoffen en energie nooit uitgeput
  • een dynamisch evenwicht
  • zelfherstellend vermogen en veerkracht, waardoor verstoringen tot op zekere hoogte opgevangen worden.

De veerkracht en het zelfherstellend vermogen van ecosystemen kennen echter een grens. Wanneer deze grens wordt overschreden, kunnen ecosystemen onherstelbaar worden verstoord, en instorten. Dit gaat gepaard met een groot verlies aan variatie van soorten.

Bescherming ecosystemenBewerken

Millennium Ecosystem AssessmentBewerken

Het Millennium Ecosystem Assessment[1] project is in 2000 onder de hoede van de Verenigde Naties in het leven geroepen om zo goed mogelijk te bepalen wat de toestand van de ecosystemen wereldwijd was en de consequenties hiervan. Het is gestart door de toenmalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties Kofi Annan. Het project, uitgevoerd in 2001-2005, had verschillende doelen: het mobiliseren van de beste en meest actuele informatie over ecosystemen; het bepalen van de ecosysteemdiensten (de functies van de ecosystemen voor de mens); het schatten van de consequenties van de veranderingen in de ecosystemen voor het welzijn van de mens; de wetenschappelijke basis leggen voor acties ter bevordering van de bescherming en het duurzaam gebruik van ecosystemen. De hoofdconclusie was dat de ecosystemen van onze aarde tijdens de laatste 50 jaar door menselijke activiteiten meer zijn veranderd en aangetast dan in enige eerdere periode. Dit heeft geleid tot een aanzienlijk verlies aan biodiversiteit. De mate van aantasting verschilt per soort ecosysteem. Dit is ook nadelig voor de mens.

De wetenschappelijke en abstracte term 'ecosysteem' werd bij natuur- en milieubescherming steeds meer gebruikt in aanvulling op milieu(kwaliteit), soorten (later 'biodiversiteit') en (natuur)gebieden. De beschermingsmaatregelen zijn echter niet veel veranderd.

MaatregelenBewerken

De belangrijkste maatregelen om de kwaliteit van ecosystemen te verbeteren krijgen gestalte via het beleid voor natuurbescherming, milieubescherming en duurzaamheid. Internationaal krijgt het beleid onder meer vorm via de door de Verenigde Naties opgestelde duurzame ontwikkelingsdoelen. De maatregelen zijn zeer divers, en omvatten onder meer vergroening van de economie, milieubeleid, het instellen van natuurreservaten en wettelijke bescherming van planten- en diersoorten. Ook praktisch beheer valt hieronder, zoals klassiek natuurbeheer gericht op behoud en ecologische restauratie, waarbij via actief ingrijpen de abiotische situatie sterk wordt veranderd (bijvoorbeeld via het ongedaan maken van ontwatering of via bekalking) of verdwenen soorten weer worden uitgezet (bijvoorbeeld gieren of wolven) om ecologische relaties te herstellen.

Ecosystemen als model voor andere systemenBewerken

Sommige eigenschappen van ecosystemen, waaronder het kringloopkarakter, en daardoor de duurzaamheid, hebben ertoe geleid dat ecosystemen als voorbeeld fungeren voor niet-natuurlijke systemen zoals in de economie. De economie zou, naar het voorbeeld van ecosystemen, ook meer circulair moeten worden, afval moeten hergebruiken, en daarmee meer duurzaam moeten worden. Ecosystemen vormen een voorbeeld voor de kringloopeconomie en de Industriële ecologie. Ook Cradle to Cradle neemt het ecosysteem tot voorbeeld voor de economische productie.

Daarnaast is in de bedrijfskunde de term 'ecosysteem' in business ecosystem als metafoor in zwang geraakt om het belang te benadrukken van de relaties tussen bedrijven en hun omgeving.

Zie ookBewerken