Met codex (meervoud: codices) wordt een samengebonden bundel losse vellen perkament of papier uit de late oudheid en middeleeuwen aangeduid, meestal aan beide kanten handbeschreven met tekst, symbolen en/of illustraties. De vastgelegde informatie kon zo direct op een bepaalde plek worden opengeslagen en men kon door de tekst bladeren. De benaming boek kwam later op.

De Codex Gigas is een voorbeeld van een middeleeuwse codex.

OntwikkelingBewerken

 
Houten schrijfplankjes liggen vermoedelijk ten grondslag aan de naam codex.

De codex was een alternatief voor de papyrusrol, die men al lezende moet afrollen. De laatste regels kunnen daardoor alleen gelezen worden als de gehele rol is afgewikkeld. Bovendien werd bij de schriftrol maar één zijde van het perkament beschreven.

Het Latijnse caudex betekent boomstam of (hout)blok. Vermoedelijk heeft codex de naam te danken aan meerdere bij elkaar horende beschrijfbare plankjes, zoals wastafeltjes. Er is ook geopperd dat de naam voor het eerst werd gebruikt voor een bundeling van beschreven vellen afkomstig van boomschors.[1] Uiteindelijk kwam het woord ook in gebruik voor documenten van perkament of papier,[2] en wordt het begrip in het bijzonder gebruikt voor boekwerken van vóór de boekdrukkunst.

Het is niet bekend waar, wanneer en door wie de codex werd geïntroduceerd. De oudst bekende codices stammen uit de 2e eeuw na Christus. Vanwege de grote toename van bekende codices uit de 3e eeuw, wordt aangenomen dat de codex zijn oorsprong heeft in het eind van de tweede eeuw. Circa twee derde van de bewaarde codices uit de eerste eeuwen hebben een christelijke inhoud.[3] De christenen waren niet alleen bijzonder vroeg met het gebruik van de codex als schriftvorm, maar gaven er ook duidelijk de voorkeur aan. Terwijl schriftrollen in het algemeen nog tot zeker in de 4e eeuw gebruikt werden, stopte het gebruik daarvan voor christelijke teksten al geruime tijd daarvoor. Deze voorkeur lijkt samen te hangen met de ontwikkeling van het Nieuwe Testament, waarbij bijvoorbeeld de vier evangeliën en de brieven van Paulus bij voorkeur werden gebundeld, en niet pasten op een rol. Niet-religieuze teksten werden, ook door christenen, nog wel op rollen geschreven.[4]

Het opstellen van een codex was vakwerk, in de middeleeuwen vaak uitgevoerd door een kopiist; de auteur zelf kwam daar niet aan te pas. De middeleeuwse codex bestond uit katernen samengesteld uit tweezijdig beschreven dubbelbladen. De pagina's van de eerste codices waren van perkament gemaakt, en vanaf de 15e eeuw kwam ook het gebruik van papier op.[5] Het was gebruikelijk om niet de bladzijden maar de bladen te nummeren; de bladzijden werden onderscheiden in een recto-zijde (voorkant) en verso-zijde (achterkant).[6] De boekband was vaak een eikenhouten plank voorzien van leer en gespen, maar vrijwel alle literaire werken zijn opnieuw ingebonden. Veel codices zijn na intrede van de boekdrukkunst door drukkers gebruikt om boekbanden mee te verstevigen of lijm te produceren.[5]

VerzamelcodexBewerken

Het woord codex wordt ook wel als synoniem gebruikt voor 'verzamelcodex' of convoluut. Deze term duidt een samenbundeling aan van stukken die in oorsprong niet bij elkaar hoorden.[7]

WetgevingBewerken

Het woord codex ligt ten oorsprong aan het woord code in de betekenis van een verzameling regels of principes. In meerdere talen wordt dit woord nog steeds gebruikt voor schriftelijke regelgeving oftewel wetboek (zie burgerlijk wetboek en strafwetboek). In juridische kringen wordt het woord codex gebruikt als aanduiding voor een samenhangend geheel van wetten, regels, richtlijnen, rechterlijke uitspraken, en/of juridische leerstukken en redeneringen, die in een bepaalde samenleving, bij een bepaald volk of onder een bepaalde heerser golden, vaak vastgelegd door een orgaan met autoriteit of met wetgevende of rechtsprekende macht.[8][9]

OverigBewerken

Meso-Amerikaanse codexBewerken

 
De Codex Laud; Meso-Amerikaanse codices dragen, hoewel ze niet de boekvorm met gebundelde pagina's hebben, toch de naam 'codex'.
  Zie Meso-Amerikaanse literatuur voor een beschrijving van de Meso-Amerikaanse codices.

In precolumbiaans Meso-Amerika had het schrift zich ook ontwikkeld, waarbij zowel dierenhuiden als papierachtig materiaal als schriftdrager dienden. Meerdere van de veelkleurige manuscripten van voor en na de Spaanse kolonisatie werden vanuit de Nieuwe Wereld door Spaanse kolonisten meegenomen naar Europa. Hoewel de documenten veelal bestonden uit lange stroken die bijvoorbeeld werden gevouwen of gerold – en dus niet de boekvorm met eenzijdig gebonden pagina's hadden –, kwam in de 19e eeuw ook hiervoor de term codex in zwang, zoals de Codex Borgia. De manuscripten omvatten onder meer Azteekse codices, Mixteekse codices en Mayaanse codices en geven een rijke beschrijving van de culturen.

PublicatiesBewerken

De aanduiding codex komt onder andere voor in de volgende publicaties:

  • Codex Ur-Nammu – Codex in de betekenis van verzameling rechtsregels, ca. 3000 v. Chr., herontdekt in 1953.
  • Codex Hammurabi – Verzameling rechtsregels vastgelegd in het Babylonische rijk op een stenen zuil, ca. 1750 v. Chr.
  • Codex Sinaiticus – Grieks handschrift van de Bijbel uit de 4e eeuw n. Chr., ontdekt 1844 in het klooster op de Sinaï, thans bevindt zich het grootste deel in het British Museum te Londen.
  • Codex Justinianus, 529 n. Chr. – Belangrijke verzameling wetten, regels en opvattingen van bekende juristen, geselecteerd en opgeschreven in opdracht van Keizer Justinianus.[10] Veel rechtsfiguren, principes en regels zijn wereldwijd in rechtssystemen overgenomen, waardoor het latijnse woord codex sindsdien ook wordt gebruikt in de betekenis wetboek en het woord code voor wet- en regelgeving.
  • Codex Alexandrinus – Griekse vertaling van grote delen van de Bijbel, vijfde eeuw na Christus.
  • Codex Argenteus – Manuscript van de vier evangelien uit Italie waarvan de letters in zilver zijn geschreven, ca. 500.
  • Codex Leningradensis – Eerst bekend Hebreeuws Bijbelhandschrift, 1008.
  • Codex Iuris Canonici – "Wetboek van Canoniek Recht", of Kerkelijk Wetboek, van de Rooms-Katholieke Kerk.
  • Codex Aureus Epternacensis – Rijk geïllustreerd manuscript uit de Abdij van Echternach, Duitsland, waarbij de tekst in goud is geschreven, 1030-1050.
  • Codex Medicina Antiqua [de] – Teksten over medische kennis, oorsprong ca. 400 - 500, dit boek is uit de 13e eeuw
  • Codex Gigas, gigantische bijbel – Vermoedelijk vervaardigd in een Benediktijnenklooster in Bohemen, ook Bijbel met de Duivel genoemd, vanwege een illustratie van de christelijke persona duivel, 13e eeuw.
  • Codex Tacuinum Sanitatis [en] – Middeleeuwse verzameling wijsheden en inzichten over welzijn en gezondheid van de klassieke medicus Ibn Butlan.
  • Codex Medicus – Nederlands medisch naslagwerk.
  • Codex over het welzijn op het werk – Belgische reglementering in verband met gezondheid en welzijn van werknemers.[11]
  • Codex Alimentarius, 1949 – Verzameling internationaal geldende regels en richtlijnen met betrekking tot voedsel.[12]

TriviaBewerken