Azerbeidzjan (Iran)

regio in het uiterste noordwesten van Iran

Azerbeidzjan (Perzisch: آذربایجان; Āzarbāijān; Azerbeidzjaans: Cənubi Azərbaycan, Turks: Güney Azerbaycan) of Iraans Azerbeidzjan is een regio in het uiterste noordwesten van Iran. Historisch wordt het gebied ook wel Atropatene genoemd. De regio is vertegenwoordigd als Zuid-Azerbeidzjan bij de Organisatie van Niet-Vertegenwoordigde Naties en Volkeren.

De ligging van het gebied in Iran.
Vlag van Zuid-Azerbeidzjan

Het gebied is 106.000 km² groot en had in 2004 7,6 miljoen inwoners. Dit zijn vooral Azerbeidzjanen die het Azerbeidzjaans spreken. Daarnaast spreekt bijna iedereen de officiële taal, Perzisch.

Bestuurlijke indelingBewerken

Het gebied bestaat uit 4 provincies:

GeschiedenisBewerken

De regio wordt bewoond door etnische Azerbeidzjanen, net als de aangrenzende noordelijke Zuid-Kaukasus regio. Turkstalige volkeren vestigden zich in de regio na de veroveringen van het Seltsjoeken in de 11e eeuw. Tot de val van de Safawiden, een Azerbeidzjaans-Perzisch rijk, vielen beide regio's onder dezelfde staat. Na de val van de Safawieden, werd de regio opgedeeld in semi-onafhankelijke kanaten onder suzereiniteit van de Kadjaren. Aan het begin van de 18e eeuw viel het Keizerrijk Rusland Transkaukasië binnen, waarna het leefgebied van de Azerbeidzjanen werd opgedeeld in tweeën. Het noordelijk gebied kwam onder Russische soevereiniteit, terwijl het zuidelijke gebied bleef onder Perzische soevereiniteit.

In 1918 werd de Democratische Republiek Azerbeidzjan opgericht in Transkaukasië, waarbij opzettelijk voor de naam Azerbeidzjan werd gekozen om de band met de Azerbeidzjanen in Iraans Azerbeidzjan te benadrukken en de deur open te zetten naar een unificatie met de Azerbeidzjanen in Iran. De republiek viel echter alweer in 1920 en het gebied kwam weer onder Russische soevereiniteit onder de naam Azerbeidzjaanse Socialistische Sovjetrepubliek.

OnafhankelijkheidBewerken

  Zie Azerbeidzjaanse Volksregering voor het hoofdonderwerp.

In augustus 1941 bezetten Britse en Russische troepen gezamenlijk Iran om de toevoer van oorlogsmaterieel aan de Russische troepen te verzekeren. Russische Sovjettroepen bezetten Iraans Azerbeidzjan, waarna een door de Sovjets opgezette marionettenregering onder leiding van Jafar Pishevari, de Azerbeidzjaanse Volksregering in Tabriz uitriepen. Op 13 juni 1946 werd een overeenkomst gesloten tussen de centrale regering in Teheran en afgevaardigden van Azerbeidzjan onder leiding van Pishevar. In deze overeenkomst stemde Pishevar erin toe dat Iraans Azerbeidzjan zijn autonomie opgaf, zijn ministeries en premierschap sloot en weer een deel van Iran werd. Het parlement werd omgezet in een provinciale raad; een systeem waar in de Iraanse grondwet ruimte voor aanwezig was.

Midden december 1946 trok het Iraanse leger Tabriz binnen en maakte daarmee na precies een jaar een einde aan de Azerbeidzjaanse Volksregering.

SeparatismeBewerken

Er zijn enkele organisaties actief die pleiten voor onafhankelijkheid van Iraans Azerbeidzjan of voor hereniging met de republiek Azerbeidzjan in Transkaukasië:

Zie ookBewerken

Turkse landen en dynastieën
Pre-migratie:Xianbei · Xiongnu · Rouran · Türgesh · Shatuo · Tiele · Chionieten
Grote volksverhuizing:Hunnen · Rijk der Göktürken · Avaren · Groot-Bulgaarse Rijk · Oeigoerse Rijk · Kutriguren · Koemanen · Chazaren · Kyptsjaken · Petsjenegen · Oğuzen
Islamitische periode:Seltsjoeken · Gouden Horde · Mammelukken · Sultanaat Rûm · Ottomaanse Rijk · Timoeriden · Ghaznaviden · Safawiden · Toeloeniden · Artuqiden · Rijk der Zwarte Schapen · Rijk der Witte Schapen · Kanaat van de Krim · Kanaat Kazan · Kanaat Sibir · Kanaat Astrachan · Kanaat van Chagatai · Kanaat Xiva · Kanaat Kokand · Kanaat Jerevan · Wolga-Bulgarije · Mogolrijk · Sultanaat Delhi · Emiraat Boechara · Kazachs Kanaat · Kanaat Buchara · Kanaat Kimek · Karachaniden · Karamaniden · Isfendiyariden · Zengiden
Jong-Turkse periode:Republiek Comrat (1906) · Republiek Gumuljina (1913) · Volksrepubliek van de Krim (1917) · Idel-Oeral (1917) · Autonoom Kokand (1917) · Autonoom Alaş (1917) · Democratische Republiek Azerbeidzjan (1918) · Republiek van de Aras (1918) · Gouvernement van de Krim (1918) · Volksrepubliek Toeva (1921) · Republiek Turkije (1923) · Eerste Oost-Turkestaanse Republiek (1933) · Republiek Hatay (1938) · Tweede Oost-Turkestaanse Republiek (1944) · Volksregering Azerbeidzjan (1945)
Post-Sovjet periode:1991: Azerbeidzjan · Kazachstan · Kirgizië · Oezbekistan · Turkmenistan · Turks Cyprus (1983)
Autonome deelrepublieken:Altaj · Chakassië · Basjkirostan · Toeva · Tatarije · Jakoetië · Tsjoevasjië · Karatsjaj-Tsjerkessië · Karakalpakië · Nachitsjevan · Gagaoezië · Xinjiang
Andere landsdelen:Iraans Azerbeidzjan · Krimrepubliek · Rodopi · Kvemo Kartli · Kardzjali · Razgrad · Centar Župa · Plasnica · Tajmyr · Kizilsu · Bajan-Ölgi · Ili · Aksay · Sunan · Xunhua
Inter-gouvernementeel:Turkse Raad
Overig: Turkestan · Turks-Mongoolse Rijk · Panturkisme · Turanisme